Ten artykuł dotyczy miasta Łódź. Sprawdź też: inne znaczenia tej nazwy.

Łódź
Plac Wolności, Centrum Manufaktura, Pałac Poznańskiego, Ulica Piotrkowska, PWSFTviT im. Leona Schillera, panorama miasta
Herb Łodzi Flaga Łodzi
Dewiza: Ex navicula navis (Z łódeczki łódź)
Państwo	Polska
Województwo	łódzkie
Powiat	miasto na prawach powiatu
Aglomeracja	łódzka
Założono	przed 1332 r.
Prawa miejskie	1423
Prezydent miasta	Hanna Zdanowska
Powierzchnia	293,25 km²
Wysokość	161,8-278,5 m n.p.m.
Ludność (31.12.2010) • liczba • gęstość	737 098 ▼[1] 2514 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 42
Kod pocztowy	90-001 do 94-413
Tablice rejestracyjne	EL
Położenie na mapie Polski Łódź
51°47′N 19°28′E / 51.783, 19.467Na mapach: 51°47′N 19°28′E / 51.783, 19.467
TERC (TERYT)	1061011
SIMC	0957650
Hasło promocyjne: Łódź kreuje
Urząd miejski ul. Piotrkowska 104 90-926 Łódź
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Łódź w Wikicytatach
Hasło Łódź w Wikisłowniku
Strona internetowa

Łódź Łódź ^?/i – miasto na prawach powiatu w środkowej Polsce, leżące na Wzniesieniach Łódzkich, nad rzeką Ner. Siedziba władz województwa łódzkiego, powiatu łódzkiego wschodniego oraz gminy Nowosolna. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku.

Ośrodek akademicki (6 uczelni państwowych oraz 22 prywatne), a także kulturalny. Sześć kilometrów od centrum Łodzi istnieje Międzynarodowy Port Lotniczy Łódź im. Władysława Reymonta.

Łódź jest trzecim miastem w kraju pod względem liczby ludności zameldowanej (737 098 osób) oraz czwartym pod względem powierzchni (293,25 km²)^[1][2].

Położenie

Zdjęcie satelitarne Łodzi oraz otoczenia miasta, LandSat-5, sztuczne kolory, data 26 września 2011

Łódź istnieje w środkowej części województwa łódzkiego. Miasto jest leżące na Wzniesieniach Łódzkich.

Wedle danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 293,25 km²^[4].

Rozciągłość granic miasta południkowa (na południku 19°) wynosi 19,5 km (10′29″), a równoleżnikowa (na równoleżniku 51°) wynosi 17′49″.

Łódź graniczy z miastami: Aleksandrów Łódzki, Konstantynów Łódzki, Zgierz, Pabianice, oraz z gminami: Aleksandrów Łódzki, Andrespol, Brójce, Ksawerów, Nowosolna, Pabianice, Rzgów, Stryków, Zgierz. Aglomeracja łódzka liczy około 1 100 000 mieszkańców.

Krzyżują się tu linie kolejowe z Warszawy oraz Koluszek, Torunia i Kutna, Poznania i Ostrowa Wielkopolskiego, oraz drogi krajowe z Gdańska oraz Torunia, z Konina, Wrocławia, Piotrkowa Trybunalskiego oraz Częstochowy oraz z Warszawy. W najbliższym czasie ok. 10 km od miasta powstanie też skrzyżowanie transeuropejskich autostrad A1 oraz A2.

Historycznie obszar dzisiejszego miasta należał do ziemi łęczyckiej. W okresie I Rzeczypospolitej teren ten znajdował się w województwie łęczyckim.

Środowisko naturalne

Ner na Lublinku

Średnie miesięczne temperatury powietrza oraz miesięczne sumy opadów atmosferycznych w Łodzi w roku 2005

 Osobny artykuł: Rzeki w Łodzi.

Łódź leży na wysokości od 161,8 m n.p.m. (dolina Neru poniżej Grupowej Oczyszczalni Ścieków) do 278,5 m n.p.m. (w rejonie ulic Nad Niemnem oraz Marmurowej przy północnej granicy miasta). Teren zamknięty granicami administracyjnymi miasta opada w kierunku z północnego wschodu na południowy zachód, zgodnie z nachyleniem zachodniego stoku Garbu Łódzkiego, na dziale wodnym I rzędu Wisły oraz Odry.

Przez Łódź przepływa 18 większych albo mniejszych rzek oraz strumieni: Ner, Łódka (dawniej nazywała się Ostroga) oraz jej dopływ Bałutka, Dobrzynka, Gadka, Jasień oraz jego dopływ Karolewka, Olechówka oraz jej dopływ Augustówka, Jasieniec – dopływy Neru, źródłowy odcinek Bzury oraz jej pierwszy prawobrzeżny dopływ Łagiewniczanka, Sokołówka oraz jej dopływy Brzoza, Aniołówka oraz Wrząca, Zimna Woda (dopływ Aniołówki) – dopływy Bzury, oraz (po włączeniu Nowosolnej) Miazga (dopływ Wolbórki). Są to niewielkie cieki oraz w centrum miasta w większości płyną ukryte w podziemnych kanałach.

Nazwa miasta

Dewiza: Z łódeczki łódź

Pochodzenie nazwy Łódź nie było dotąd przekonująco wyjaśnione. Hipotezy, jakoby miała się ona wywodzić od nazwiska rodowego Łodzic, od „łozy” (wierzby), od nazwy rzeki Łódka, od „łódki” (środka komunikacji) czy wreszcie od imienia Włodzisław okazały się w świetle nowych badań niedostatecznie potwierdzone.

Ludność niemiecka przyswoiła w XIX w. nazwę do formy Lodz bądź Lodsch. Po włączeniu miasta w granice Rzeszy Niemieckiej administracja nazistowska wprowadziła w 1940 nazwę Litzmannstadt – na cześć gen. Karla Litzmanna.

Łódź bywa nazywana polskim Manchesterem z racji kwitnącego tu niegdyś przemysłu tekstylnego.

Historia

Ta sekcja zawiera zaledwie listę źródeł albo linki zewnętrzne, więc jej weryfikowalność pozostaje częściowo niejasna, z powodu niewystarczającej liczby przypisów umieszczonych w tekście artykułu.

 Osobny artykuł: Kalendarium historii Łodzi.

Pieczęć miejska Łodzi z 1577

Pierwsza monografia Łodzi z 1853 r. Oskara Flatta

Domek Traugotta Grohmana

Łódź rolnicza

Pierwsza wzmianka w dokumencie z 1332 r. (wieś Łodzia); prawa miejskie nadane w Przedborzu nad Pilicą w 1423 r., a wraz z nimi pozwolenie na organizowanie targów. Do końca XVII w. Łódź rozwijała się jako małe miasteczko rolnicze, będące własnością biskupstwa włocławskiego. Stała się ona wtedy lokalnym ośrodkiem handlowym oraz rzemieślniczym. Mieściło się tu osiem młynów oraz warsztaty kołodziejów, bednarzy, szewców, cieśli oraz rzeźników. W 1424 r. biskup włocławski Jan Pella określił obowiązki oraz przywileje mieszkańców Łodzi, a od 1471 r. rozpoczęto prowadzenie ksiąg miejskich. W 1496 r. król Jan I Olbracht potwierdził przywileje królewskie na odbywanie dwóch jarmarków rocznie oraz cotygodniowego targu. W szczytowym okresie rozwoju „Łodzi rolniczej”, na początku XVI wieku, miasto liczyło 70 rodzin mieszczańskich oraz około 30 domostw (1534 r. – pierwszy spis ludności)^[5].

Okres najazdów szwedzkich w połowie XVII w. doprowadził do upadku oraz częściowego wyludnienia. W 1739 r. w Łodzi mieszkało 97 rodzin. W 1777 r. Łódź liczyła 265 mieszkańców, a w mieście stało 66 domów. Do II rozbioru Polski Łódź znajdowała się w województwie łęczyckim.

Po II rozbiorze Polski w 1793 r. Łódź trafia do zaboru pruskiego. W tym czasie liczyła zaledwie 250 mieszkańców, a obszar zabudowany zawiera w sobie obecne Stare Miasto. W 1798 roku, wskutek sekularyzacji dóbr kościelnych, stała się miastem rządowym. Od 1807 roku należała do Księstwa Warszawskiego,a od 1815 roku do Królestwa Polskiego.

Łódź przemysłowa

W 1820 r. decyzją władz rządowych nastąpiło włączenie Łodzi do grona osad przemysłowych oraz przeznaczenie jej roli ośrodka tkackiego oraz sukienniczego. Przemawiały za tym warunki naturalne oraz prawne:

• państwowa własność ziemi – możliwość wydzielania działek osadnikom,
• duże zalesienie – drewno jako materiał budowlany oraz opałowy,
• liczne drobne rzeczki o dużym spadku (m.in. Ostroga/Łódka, Jasień, Olechówka) – energia do napędu maszyn.

Decyzja ta była początkiem okresu rozwoju „Łodzi przemysłowej”. Do Łodzi przybywali z reguły niemieckojęzyczni tkacze z Wielkopolski, Śląska, Saksonii, Czech, Brandenburgii oraz Moraw. Rejony te posiadały długą tradycję rzemiosła tkackiego, która jednak powoli chyliła się ku upadkowi wskutek procesów industrializacji, jak oraz utraty rynków zbytu związanej z nowym podziałem politycznym Europy po 1815 r.

Aby sprostać potrzebom osadników, władze miejskie – w latach 1821–1823 – rozplanowały oraz wytyczyły osadę sukienniczą Nowe Miasto. Ulokowano ją na południe od istniejącego Starego Miasta, a najważniejszym jej elementem był centralnie położony, ośmioboczny rynek, z czterema wylotowymi ulicami na jego osiach (Nowy Rynek – dzisiejszy plac Wolności).

W latach 1824–1827 wytyczono kolejną osadę – Łódka, położoną na południe od Nowego Miasta, wzdłuż osi, którą stanowiła ulica Piotrkowska. Nastąpił gwałtowny rozwój Łodzi oraz przeobrażenie jej w ciągu kilkudziesięciu lat z małej mieściny (liczącej w 1830 r. 4 tys., a w 1865 r. 40 tys.) w przemysłową metropolię z 300 tys. mieszkańców w 1900 r. oraz 500 tys. w 1914 r.

Łódź wielkoprzemysłowa

Początki Łodzi wielkoprzemysłowej związane są z powstaniem kalisko-mazowieckiego okręgu przemysłowego, kiedy w mieście powstały wielkie manufaktury, m.in. kompleks fabryczny Ludwika Geyera, rozwijający się od 1828 r. – z pierwszą na terenach Królestwa Polskiego maszyną parową (1839 r. – znany dziś jako Biała Fabryka). W latach 30. XIX w. było to największe przedsiębiorstwo przemysłowe w Królestwie Polskim. Łódź eksportowała swoje wyroby z reguły do Rosji oraz Chin.

Reklama zakładów Salomona Barcińskiego

Okres po upadku powstania listopadowego (1831 r.) przyniósł bariery celne oraz pewną stagnację. Kolejny okres koniunktury napędził w drugiej połowie XIX w. rozwój rynku wewnętrznego, otwarcie w 1865 r. linii kolejowej Fabryczno-Łódzkiej do Koluszek na trasie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, napływ taniej siły roboczej (po uwłaszczeniu chłopstwa) oraz ponowne otwarcie eksportu po zniesieniu przez Rosję granicy celnej w 1851 r., oraz wprowadzenie w 1877 r. tzw. złotych ceł na granicy Cesarstwa Rosyjskiego.

Fabryka Izraela Poznańskiego

W tym czasie rosły fortuny przemysłowe Scheiblerów, Grohmanów, Poznańskich. Powstały pierwsze miejscowe banki (w 1872 r. z inicjatywy Karola Scheiblera – Bank Handlowy w Łodzi oraz Towarzystwo Kredytowe Miejskie w Łodzi), udzielające z reguły kredytów handlowych. Rósł też udział lokalnego kapitału w bankach warszawskich. Łódź stała się miejscem wielkich szans, z reguły dla Żydów, Niemców, Polaków oraz Rosjan – przysłowiową Ziemią Obiecaną (jest to publicystyczne określenie Łodzi, będące tytułem powieści W. Reymonta). Ich ślady są ciągle czytelne w dzisiejszym mieście w postaci zespołów pofabrycznych, zabytków architektonicznych, świątyń czy cmentarzy. W latach 1902–1903 wybudowano prywatną Kolej Warszawsko-Kaliską, łączącą Łódź z Warszawą przez Łowicz na wschodzie oraz przez Sieradz z Kaliszem na zachodzie. Przedłużenie w 1906 linii z Kalisza do Ostrowa Wielkopolskiego dało Łodzi bezpośrednie połączenie z niemiecką siecią kolejową.

Mimo swoich rozmiarów oraz pojedynczych inwestycji Łódź pozostawała w ogromnej mierze ignorowana przez centralne władze rosyjskie oraz rażąco niedoinwestowana pod względem infrastruktury transportowej, technicznej oraz społecznej. Kilkusettysięczne miasto posiadało zaledwie godność siedziby powiatu, podlegając gubernatorowi rezydującemu w kilkunastokrotnie mniejszym Piotrkowie. Nie istniały połączenia kolejowe w kierunku północno-zachodnim (Konin, Poznań), północnym (Kutno, Toruń) oraz południowym (Piotrków, Częstochowa, Zagłębie Dąbrowskie). Brak było sieci kanalizacyjnej oraz wodociągowej, szkolnictwo stało na niskim poziomie.

5 grudnia 1914, po klęsce poniesionej przez wojska rosyjskie w bitwie pod Łodzią, administracja rosyjska rozpoczęła ewakuację z miasta. 6 grudnia do Łodzi wkroczyły wojska niemieckie, rozpoczynając niespełna czteroletni okres okupacji miasta.

W listopadzie 1918 r. Łódź weszła w skład tworzącego się państwa polskiego. Stanowiąc drugi co do wielkości ośrodek miejski w Polsce, Łódź po raz pierwszy w historii uzyskała rangę ośrodka administracji regionalnej, stając się siedzibą władz wojewódzkich. W 1924 r. wybudowano brakujące połączenie kolejowe w kierunku północnym, łącząc Łódź (przez Zgierz) z Łęczycą oraz Kutnem, a w konsekwencji z Toruniem oraz Gdańskiem. Jednak ze względu na silną pozycję mniejszości narodowych w mieście (w 1931 r. wśród 357 tys. mieszkańców Łodzi było 59% Polaków, 31,7% Żydów oraz 8,9% Niemców) oraz jego przemysłowy charakter Łódź pozbawiona była poważniejszego wsparcia inwestycyjnego ze strony państwa polskiego, co zrzuciło cały ciężar rozwoju infrastruktury na barki lokalnego samorządu. Magistrat jako pierwszy wprowadził w 1919 r. powszechny obowiązek szkolny, sfinansował budowę sieci szpitali oraz nowoczesnych szkół podstawowych, a w r. 1930 wydatnie wsparł założenie w Łodzi jednego z pierwszych w Europie muzeów sztuki współczesnej. Do 1939 r. nie ulokowano jednak w Łodzi uniwersytetu ani żadnej innej państwowej instytucji kulturalnej o większym znaczeniu. Jedną z głównych inwestycji transportowych kraju – magistralę węglową – wytyczono w latach 1928–1933 35 km na zachód od Łodzi, zaprzepaszczając szanse na dogodne połączenie miasta z południem kraju.

Łódź podczas II wojny światowej

 Osobny artykuł: Historia Łodzi pod okupacją niemiecką.

„Z rozkazu Führera to miasto nazywa się Litzmannstadt” – tablica ustawiona w 1940 r. na Deutschlandplatz (pl. Wolności)

Łódź była zajęta przez wojska niemieckie 8 września 1939 r.. W dniach 9 oraz 10 listopada 1939 r. okupanci przeprowadzili tzw. Intelligenzaktion Litzmannstadt będącą regionalną częścią akcji przeprowadzonej przez Niemców w całej okupowanej Polsce w ramach tzw. Intelligenzaktion – „Akcji Inteligencja”. Była ona wymierzona w polską elitę intelektualną mieszkającą w regionie łódzkim. W dniach 9 oraz 10 listopada 1939 r. w lasach lućmierskich rozstrzelano ok. 500 osób, a do grudnia w sumie wymordowano w nich około 1500 intelektualistów, urzędników oraz duchownych^[6]. W sumie podczas okupacji, w lesie koło Lućmierza, Niemcy zamordowali ok. 30 tys. osób. Byli to z reguły więźniowie narodowości polskiej oraz żydowskiej z Radogoszcza oraz getta łódzkiego.

Dekret kanclerza Rzeszy z 8 października 1939 r. o nowym podziale oraz administracji ziem zagarniętych Rzeczypospolitej Polskiej nie rozstrzygał losów Łodzi, a pierwsze tygodnie okupacji zostały naznaczone serią zmian w tej kwestii. Oryginalnie planowano stworzyć w Łodzi stolicę Generalnego Gubernatorstwa, lecz determinacja miejscowych Niemców, wsparta działaniami czynników partyjnych, policyjnych, administracyjnych oraz gospodarczych, legła u podstaw decyzji Hitlera o wcieleniu miasta do Rzeszy. Uroczyste ogłoszenie tego aktu nastąpiło 9 października 1939 roku. Wkrótce Łódź zdegradowano do roli podrzędnego miasta w rejencji kaliskiej, ale w ciągu kilku następnych miesięcy decyzję tę zmieniono w sposób zdecydowany. Łódź na początku 1940 roku otrzymała prawa samorządu niemieckiego oraz uprawnienia miasta wydzielonego. Z Kalisza do Łodzi przeniesiono siedzibę prezesa rejencji, zmieniono też jej nazwę z kaliskiej na łódzką, oraz dokonano oficjalnej zmiany nazwy miasta na Litzmannstadt (11 kwietnia 1940 roku), na cześć generała Karla Litzmanna, zwycięzcy bitwy pod Łodzią w 1914 roku. Po włączeniu miasta do Rzeszy stworzono także całkowicie nowe, niemieckie nazewnictwo ulic oraz dzielnic. Nazistowska administracja odizolowała całą żydowską ludność miasta (ok. 200 tys. osób) w getcie utworzonym w 1940 r. na Bałutach. Łódzcy Żydzi, stłoczeni przez Niemców w niezwykle trudnych warunkach bytowych oraz dziesiątkowani przez choroby oraz głód, zostali w latach 1942–1944 prawie w całości wymordowani, przede wszystkim w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem. Końca władzy hitlerowskiej doczekało w łódzkim getcie zaledwie 877 osób. Deportacje oraz prześladowania spotkały także ludność polską.

W sumie w latach 1939-45 wysiedlono z rejencji łódzkiej około 444 tys. osób narodowości polskiej (25% ludności)^[7]. Pierwsze wysiedlenia z Łodzi miały miejsce już 11 grudnia 1939 r. kiedy niemieckie wojsko wyrzuciło z osiedla im. „Montwiłła” Mireckiego pierwsze rodziny spośród mieszkańców. Kolejnych kilkanaście wygnano w noc sylwestrową. Największa akcja wysiedleńcza miała miejsce na przełomie 14-15 stycznia 1940 roku kiedy to hitlerowcy wysiedlili ok. 5 tysięcy pozostałych mieszkańców osiedla^[8]. W miejsca po wysiedlonych Polakach naziści prowadzili zasiedlanie w ramach akcji zwanej Heim ins Reich Niemcami przywiezionymi z ZSRR, Rumunii, Litwy, Łotwy oraz Estonii^[9].

W okresie okupacyjnym w mieście znajdowały się: system niemieckich obozów przesiedleńczych, getto dla Żydów, obóz koncentracyjny Radogoszcz, obóz koncentracyjny dla dzieci polskich od lat 2 do 16. Miejsca zbrodni nazistowskich dokonanych na Żydach oraz Polakach upamiętnia w regionie łódzkim Szlak pamięci ofiar hitlerowskiego ludobójstwa.

 Osobne artykuły: Wysiedlenia Polaków podczas II wojny światowej dokonane przez Niemców i Wysiedlenia Polaków z rejencji łódzkiej 1939-1944.

Siedziba organizacji Komisariatu Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny w okupowanej Łodzi

Łódź marzec 1944 -Arthur Greiser przemawia podczas uroczystości na cześć milionowego Niemca przesiedlonego do Kraju Warty ze wschodniej Europy

Łódź powojenna

Zdobycie Łodzi przez wojska Armii Czerwonej miało miejsce 19 stycznia 1945^[10] roku w ramach operacji wiślańsko-odrzańskiej. Z uwagi na mniejsze zniszczenia oraz centralne położenie miasta w nowych granicach Łódź pełniła tymczasową funkcję stolicy, co było spowodowane całkowitym zniszczeniem Warszawy.

W czasie II wojny światowej ludność Łodzi zmniejszyła się z 670 do 300 tys. mieszkańców, co było spowodowane wymordowaniem przez hitlerowców ludności żydowskiej oraz wysiedleniem dużej części Polaków oraz powojennymi wyjazdami Niemców.

Znacznym zniszczeniom uległ przemysł, zniszczonych było wiele budynków, a maszyny zniszczone albo rozkradzione. Mimo trudności reaktywowano produkcję w łódzkich zakładach w szybkim tempie^[11]. Miasto ponownie stało się siedzibą władz województwa.

Dopiero w okresie powojennym w Łodzi założono pierwsze uczelnie akademickie. Dekretem władz państwowych z dnia 24 maja 1945 roku powołano do życia Uniwersytet Łódzki. W tym samym czasie co Uniwersytet, powstała Politechnika Łódzka. W roku 1945 założono także Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Plastycznych w Łodzi.

Od roku 1958 działała w Łodzi nieistniejąca aktualnie Wojskowa Akademia Medyczna, kształcąca oficerów służby zdrowia (lekarzy, lekarzy-dentystów, farmaceutów oraz psychologów) dla potrzeb wojska. Akademia stała się jedną z największych na świecie tego typu placówek, wyróżniając się spośród innych uczelni medycznych specyficzną atmosferą, łączącą dyscyplinę wojskową z wysokim poziomem nauczania.

W 1958 roku założono Państwową Wyższą Szkołę Filmową, Telewizyjną oraz Teatralną im. Leona Schillera. Placówkę uruchomiono w wyniku połączenia dwóch łódzkich uczelni – Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, powstałej w 1948 r. oraz Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej (powstałej w 1949 r. w miejsce Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie z siedzibą w Łodzi, przemianowanej w 1954 r. na Państwową Wyższą Szkołę Teatralną im. Leona Schillera).

W 1945 roku powstała Wytwórnia Filmów Fabularnych, przy ul. Łąkowej 29. WFF szybko stała się największym ośrodkiem produkcji filmowej w powojennej Polsce^[12].

Status Łodzi

Demografia

Rozwój demograficzny

 Osobny artykuł: Ludność Łodzi.

Wskaźniki demograficzne Łodzi
Rozwój demograficzny	Liczba ludności	Przyrost naturalny	Ruch naturalny	Prognoza ludności

Wraz z rozwojem przemysłu w mieście, rozwijała się także liczba mieszkańców Łodzi. Z małej osady jeszcze na początku XIX wieku, Łódź stała się w 1850 roku drugim po Warszawie miastem, pod względem liczby mieszkańców w Królestwie Polskim. W przeciągu stulecia liczba ludności zwiększyła się w Łodzi 600-krotnie, z niecałego tysiąca w 1815 do 600 tys. w 1915 roku (po dołączeniu stutysięcznych Bałut). Tak szybki wzrost demograficzny w XIX wieku, jest nieporównywalny w skali całej Europy.

Wedle ostatniego corocznego zestawienia GUS-u m.in. wszystkich miast Polski, Łódź jest trzecim miastem w kraju pod względem liczby ludności oraz czwartym pod względem powierzchni.

Liczba ludności Łodzi w ostatnim czasie wykazuje tendencję spadkową (w II kwartale 2007 mieszkały tu 758 343 osoby^[13]), tak jak inne miasta Polski nieprzerwanie od 2002, jednak Łódź traci więcej ludzi od innych miast: w 2006 w Łodzi stwierdzono spadek liczby ludności o 7377 osób (57 862 osoby we wszystkich miastach; 11 347 osób w województwie łódzkim)^[1]. Dane nie wykazują jeszcze większego rzeczywistego wyludnienia na skutek wyjazdów zarobkowych poza granice kraju; jak gdzie indziej w Polsce, osoby faktycznie nie mieszkające w Łodzi nadal figurują w spisie.

Podział administracyjny

Podział na rejony działania Delegatur Urzędu Miasta Łodzi oraz najwyższy oraz najniższy punkt Łodzi:
1. Bałuty
2. Widzew
3. Śródmieście
4. Polesie
5. Górna

Łódź pod względem administracyjnym jest jednolitą gminą miejską na prawach powiatu. W Łodzi nie ma dzielnic – dla celów administracyjnej obsługi ludności istnieje podział na 5 rejonów działania Delegatur Urzędu Miasta Łodzi, który w zasadzie pokrywa się z występującym w latach 1960 – 1992 podziałem na 5 dzielnic administracyjnych – ich powierzchnie przedstawia tabela (stan na 31 grudnia 2003).

¹ Rejon działania Delegatur Urzędu Miasta Łodzi
Aktualnie na obszarze Łodzi istnieje 37 osiedli administracyjnych stanowiących jednostki pomocnicze gminy, nieposiadające osobowości prawnej.

Administracja

Pałac Juliusza Heinzla – Urząd Miasta Łodzi

 Osobny artykuł: Administratorzy Łodzi.

Jednostką organizacyjną miasta Łodzi jest Urząd Miasta Łodzi. Przedmiotem działalności urzędu jest świadczenie pomocy prezydentowi miasta w zakresie realizacji uchwał Rady Miejskiej w Łodzi oraz zadań miasta Łodzi określonych przepisami prawa.

Strukturę organizacyjną oraz zasady funkcjonowania Urzędu wyznacza regulamin nadany przez prezydenta miasta w drodze zarządzenia.

Kierownikiem Urzędu jest prezydent Miasta Łodzi. W skład Urzędu wchodzą wydziały oraz równorzędne komórki organizacyjne, samodzielne komórki organizacyjne oraz delegatury.

Miasto trzeba do Unii Metropolii Polskich oraz Związku Miast Polskich.

Siedziba

Siedzibą Urzędu Miasta Łodzi jest były pałac Juliusza Heinzla wybudowany w 1880 wedle projektu Otto Gehliga^[15]. W 1952 roku budynek przy ul. Piotrkowskiej 104 stał się wywłaszczony przez komunistyczne władze, a nieruchomość przekazana do dyspozycji Skarbu Państwa, który w 1990 roku oddał budynek gminie Łódź.

Architektura

 Osobne artykuły: Pomniki w Łodzi i Wieżowce w Łodzi.

Pałac Izraela Poznańskiego
przy ul. Ogrodowej

Rynek Starego Miasta

Biała Fabryka Geyera
przy ul. Piotrkowskiej

Pałac Roberta Schweikerta, ob. Instytut Europejski w Łodzi

Cerkiew św. Aleksandra Newskiego przy ul. Jana Kilińskiego

Typowe łódzkie podwórko – studnia

Remiza strażacka na Księżym Młynie

„Ławeczka Tuwima”, 1999

Manufaktura

Rekordowe graffiti przy Piotrkowskiej

W sierpniu 2003 roku z inicjatywy czytelników Gazety Wyborczej w Łodzi, zlokalizowano geograficzny środek Łodzi. Przeprowadzone pomiary wykazały, że geograficzny środek Łodzi, istnieje 100 metrów na południe od skrzyżowania ulic Tuwima oraz Przędzalnianej.

Zabytki

Założenia urbanistyczne

• Nowe Miasto z l. 20. XIX w. z centralnie położonym placem Wolności w kształcie ośmiokąta foremnego oraz otaczającymi go z 4 stron ulicami – Północną, Zachodnią, Południową (dziś ul. Rewolucji 1905 r. oraz ul. A. Próchnika) oraz Wschodnią
• Ulica Piotrkowska – jeden z najdłuższych deptaków Europy, a wzdłuż niego eklektyczne oraz modernistyczne kamienice z XIX oraz XX w.
• Pasaż Meyera – prywatna ulica z eklektycznymi rezydencjami z 1886 r. (obecnie ul. St. Moniuszki)
• Osiedle im. Józefa Montwiłła-Mireckiego z l. 1928–1931 – jedno z pierwszych osiedli socjalnych w Polsce wzniesionych wg zasad architektury oraz urbanistyki modernistycznej

Architektura sakralna

 Osobny artykuł: Synagogi Łodzi.

• Kościół rzymskokatolicki św. Doroty w Mileszkach, wzniesiony po 1543 r., przebudowany w 1766 r., drewniany – ul. Pomorska 445
• Zespół kaplic drewnianych – ul. Wycieczkowa 75:
  • Kaplica św. Antoniego, 1676 r.
  • Kaplica św. Rocha, początek XVIII w.
• Zespół klasztorny oo. Franciszkanów – ul. Okólna 185:
  • Kościół św. Antoniego, 1723 r., barokowy
  • Klasztor oo. Franciszkanów, 1746 r., barokowy
• Kościół rzymskokatolicki św. Józefa, 1768 r., drewniany – ul. Ogrodowa 22 (w 1888 r. przeniesiony ze Starego Miasta)
• Kościół rzymskokatolicki Podwyższenia Świętego Krzyża, 1880 r., neoromański – ul. Sienkiewicza 38
• Cerkiew Archikatedralna (prawosławna) św. Aleksandra Newskiego, 1884 r., neobizantyjska – ul. Kilińskiego 56
• Kościół rzymskokatolicki Najświętszego Imienia Jezus oo. jezuitów (do 1945 r. kościół luterański św. Jana), 1884 r., neoromański – ul. Sienkiewicza 60
• Kościół rzymskokatolicki Zesłania Ducha Świętego (do 1945 r. kościół luterański św. Trójcy), 1891 r., neorenesansowy – Pl. Wolności
• Kościół rzymskokatolicki Wniebowzięcia NMP, 1897 r., neogotycki – Pl. Kościelny
• Rzymskokatolicka Archikatedra św. Stanisława Kostki, 1901–1912 r. (wieża 1927 r.), neogotycka – ul. Piotrkowska 265
• Kościół Ewangelicko-Augsburski św. Mateusza, 1909–1928 r., neoromański – ul. Piotrkowska 283
• Kościół rzymskokatolicki św. Kazimierza, 1925–1936 r. (fasady 2001–2005 r.), neoklasycystyczny – ul. Niciarniana 7
• Kościół rzymskokatolicki Matki Boskiej Zwycięskiej, 1926–1938 r. (wieża 1950 r.), modernistyczno-neoklasycystyczny – ul. Łąkowa 42
• Kościół rzymskokatolicki św. Teresy, 1950–1963 r., modernistyczno-neoklasycystyczny – ul. Kopcińskiego 1/3
• Kościół starokatolicki mariawitów pw. św. Franciszka z Asyżu, 1907 w stylu neogotyckim – ul. Franciszkańska 27

Architektura rezydencjonalna

• Pałace rodziny Poznańskich:
  • Pałac Izraela Poznańskiego, 1898 r., neobarokowy – ul. Ogrodowa 15 (obecnie Muzeum Historii Miasta Łodzi)
  • Pałac Maurycego Poznańskiego, 1896 r., neorenesansowy – ul. Więckowskiego 36 (obecnie Muzeum Sztuki w Łodzi)
  • Pałac Karola Poznańskiego, 1904 r., eklektyczny – ul. Gdańska 32 (obecnie Akademia Muzyczna w Łodzi)
• Pałac Maksymiliana Goldfedera, 1892 r., neorenesansowy – ul. Piotrkowska 77
• Pałac Juliusza Kindermanna, 1907 r., neorenesansowy – ul. Piotrkowska 137/139
• Pałac Gustawa Adolfa Kindermanna, 1910 r., neorenesansowy – ul. Piotrkowska 151
• Pałac Ewalda Kerna, 1896–1898 r., neorenesansowy – ul. Piotrkowska 179
• Pałac Juliusza Heinzla, 1882 r., neorenesansowy – ul. Piotrkowska 104 (obecnie siedziba Urządu Miasta Łodzi)
• Pałac Roberta Schweikerta, 1913 r., neobarokowo-modernistyczny – ul. Piotrkowska 262/264
• Pałac Scheiblerów, wzniesiony w stylu klasycystycznym 1844 r., przebudowany w stylu neorenesansowym w l. 1891, 1894 oraz 1897 – ul. Piotrkowska 266/268
• Pałac braci Steinertów, 1896 r., neorenesansowy – ul. Piotrkowska 272
• Pałac Karola Scheiblera, 1865 r., neorenesansowy – pl. Zwycięstwa 1 (obecnie Muzeum Kinematografii w Łodzi)
• Rezydencja Edwarda Herbsta, 1876 r., neorenesansowa – ul. Przędzalniana 72 (obecnie filia Muzeum Sztuki w Łodzi)
• Pałac Roberta Biedermanna, 1878 r., neorenesansowy – ul. Kilińskiego 2
• Pałac biskupi, 1924 r., neoklasycystyczny – ul. ks. Skorupki 1
• Willa Arnolda Stillera, 1893 r., w stylu neorenesansu północnego – ul. Jaracza 45
• Pałac Jakuba Hertza, 1892 r., przebudowany po 1945 r. – al. Kościuszki 4 (obecnie rektorat Uniwersytetu Medycznego)
• Pałac Rudolfa Kellera, 1890 r., neorenesansowy – ul. Gdańska 49/51
• Pałacyk Reinhardta Bennicha z 1904 r. przy ul. Gdańskiej 89
• Secesyjny pałacyk Elektrowni Łódzkiej przy ul. Gdańskiej 107
• Willa Hermana Juliusza Milsza przy ul. Kopernika 46
• Secesyjna willa Reinholda Richtera z 1904 r. przy ul. ks. Skorupki 6/8 (obecnie rektorat Politechniki Łódzkiej)
• Secesyjna willa Leopolda Kindermanna z 1903 r. przy ul. Wólczańskiej 31/33 (obecnie siedziba Miejskiej Galerii Sztuki)
• Dom z młodości Juliana Tuwima – al. Kościuszki/ dawniej al. Spacerowa
• Neorenesansowa willa Henryka Grohmana z 1892 r. przy ul. Tymienieckiego 24/26 (obecnie Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi)
• Willa Jakuba Kestenberga, 1903 r., secesyjna – ul. Sterlinga 26
• Secesyjna willa Leona Kaufmana z 1911 r. przy ul. Żeromskiego 96
• Dworek Ludwika Geyera z 1833 r. przy ul. Piotrkowskiej 286

• Kamienica Scheiblerów – Piotrkowska 11
• Kamienica Dawida Sendrowicza – Piotrkowska 12
• Dom bankowy Wilhelma Landaua – Piotrkowska 29
• Kamienica Dawida Szmulewicza – Piotrkowska 37
• Kamienica Oszera Kohna – Piotrkowska 43
• Kamienica Hermana Konstadta – Piotrkowska 53
• Dom Towarzystwa Akcyjnego Ludwika Geyera – Piotrkowska 74
• kamienica Pod Gutenbergiem Jana Petersilgego, 1896 r., eklektyczna – ul. Piotrkowska 86
• Kamienica Teodora Steigerta – Piotrkowska 90
• Biurowiec Siemensa – Piotrkowska 96
• Magazyn Konfekcyjny Emila Schmechela – Piotrkowska 98
• Kamienica Szai Goldbluma – Piotrkowska 99
• Esplanada – Piotrkowska 100a
• Kamienica Schychtów – ul. Piotrkowska 128
• Dom firmy "Krusche - Ender" – ul. Piotrkowska 143
• Kamienica Schmidtów – ul. Piotrkowska 225
• Kamienica Karla Königa – ul. Piotrkowska 252/254
• Kamienica „Solidarności” – Piotrkowska 260
• Kamienica Jana Starowicza „Pod Góralem” – ul. Piotrkowska 292

Architektura przemysłowa

• Klasycystyczny budynek dawnego Bielnika Kopischa z 1826 r. przy ul. Tymienieckiego 5 (obecnie wydział Urzędu Miasta Łodzi)
• Klasycystyczna tkalnia Ludwika Geyera z lat 1835–1837, tzw. Biała Fabryka przy ul. Piotrkowskiej 282/284 (obecnie Centralne Muzeum Włókiennictwa)
• Eklektyczny zespół fabryczny Izraela Poznańskiego z lat 1872–1897 przy ul. Ogrodowej (obecnie centrum handlowe Manufaktura)
• Eklektyczne zespoły fabryczne Karola Scheiblera z lat 1855–1914 na pl. Zwycięstwa 2, przy ul. ks. W. Tymienieckiego oraz Kilińskiego – tzw. Księży Młyn
• Zespół osiedli robotniczych Karola Scheiblera z lat 1873–1900 tzw. Księży Młyn przy ul. Księży Młyn, Przędzalnianej, Fabrycznej, ks. W. Tymienieckiego
• Eklektyczna tkalnia Ludwika Grohmana z 1896 r. przy ul. Targowej
• Fabryka Markusa Silbersteina – ul. Piotrkowska 248/250

Budynki użyteczności publicznej

• Ratusz miejski, 1827 r., klasycystyczny – Pl. Wolności 1 (obecnie Archiwum Państwowe)
• Zespół budynków straży pożarnej z 1878 r. przy ul. ks. W. Tymienieckiego 30
• Lecznica „Pod koniem” – pierwsza placówka tego typu w Polsce, założona w 1891 roku przez Hugo Warrikoffa oraz Alberta Kwaśniewskiego
• Bank Państwa w Łodzi, 1906–1908 r., eklektyczny – al. Kościuszki 14 (obecnie NBP)
• Szkoła Zgromadzenia Kupców, 1907–1910 r., secesyjny, jeden z pierwszych betonowych budynków w Królestwie Kongresowym – ul. Narutowicza 68 (obecnie budynek Uniwersytetu Łódzkiego)
• Bank Handlowy, 1910–1912 r., eklektyczny – al. Kościuszki 15 (obecnie PKO)

Cmentarze

W Łodzi istnieje największa nekropolia żydowska w Europie (42 ha, ponad 200 tys. pochowanych), z największą na świecie żydowską budowlą cmentarną (Mauzoleum Izraela Poznańskiego)

 Z tym tematem związana jest kategoria: Cmentarze Łodzi.

Zieleń miejska

 Osobny artykuł: Parki w Łodzi.

Najstarszym parkiem w Łodzi jest Park Źródliska o powierzchni 17,2 ha, który założono w 1840 roku

Turystyka

Lista atrakcji turystycznych

• Aquapark Łódź – Fala, największy w Polsce aquapark
• Centrum Manufaktura, największy obiekt handlowo-usługowo-rozrywkowy w Polsce oraz w Europie przy ulicy Karskiego 5.
• Łódzkie ZOO – przy ul. Konstantynowskiej, założone w 1938 r. na terenach będących pozostałością Puszczy Łódzkiej
• Łódzki Ogród Botaniczny – przy ul. Krzemienieckiej, gdzie na powierzchni 64 ha rosną gatunki flory rodzimej oraz rozliczne rośliny obcego pochodzenia, zebrane w 9 działach tematycznych: flora polska, ogród japoński, systematyka roślin zielonych, alpinarium, arboretum, rośliny ozdobne, rośliny lecznicze oraz przemysłowe, biologia roślin oraz dział zieleni parkowej
• Palmiarnia Łódzka – w najstarszym parku miejskim w Łodzi Źródliska przy ul. Piłsudskiego, spadkobierczyni kolekcji roślin – przede wszystkim palm – z oranżerii fabrykantów oraz carskich urzędników
• Las Łagiewnicki – las miejski, położony na powierzchni 1205,45 ha, z wydzielonym fragmentem mającym status rezerwatu oraz ośrodkiem rekreacyjno-wypoczynkowym Arturówek oraz szlakami dla turystów
• Parki w Łodzi – w Łodzi istnieje ponad 30 parków, które pełnią wiele niezwykle ważnych funkcji ekologicznych oraz społecznych oraz są nieocenionym elementem struktury miasta
• Rudzka Góra – przy ul. Starorudzkiej, z trasami dla rowerów górskich, 800-metrowym torem saneczkowym oraz znajdującą się u jej podnóża stylową bacówką
• Uliczna Galeria Wielkich Łodzian – jedyna chyba tego typu w Europie, tak oryginalna w formie oraz lokalizacji, ze znaną w całej Polsce Ławeczką Tuwima przy ulicy Piotrkowskiej
• Największe graffiti na świecie – zawarte na ścianie o powierzchni ponad 900 m² przy ul. Piotrkowskiej 152; rekord wpisany stał się do Księgi Rekordów Guinnessa
• Linia tramwajowa 0, obsługiwana zabytkowym składem 5N+5ND w każdą letnią niedzielę.

Hotele

• Ambasador Centrum – al. Piłsudskiego 29
• Andel's Hotel Łódź – ul. Ogrodowa 17
• Campanile Łódź – al. Piłsudskiego 27
• Hotel Focus – ul. Łąkowa 23/25
• Qubus Hotel Łódź – al. Mickiewicza 7
• Hotel Centrum – ul. Kilińskiego 59/63
• Hotel Grand – ul. Piotrkowska 72
• Polonia Palast – ul. Narutowicza 38
• Hotel Reymont – ul. Legionów 81
• Hotel Ibis Łódź Centrum – al. Piłsudskiego 11
• Hotel Savoy – ul. Traugutta 6
• Hotel Mazowiecki – ul. 28 Pułku Strzelców Kaniowskich 53/57
• Hotel Światowit – al. Kościuszki 68
• Hotel Boss Łódź – ul. Tatrzańska 11

Transport

Terminal II lotniska Łódź-Lublinek

Ruch komunikacyjny na al. Piłsudskiego

Docelowy układ dróg wokół Łodzi

Drogi

 Osobny artykuł: Obwodnica Łodzi.

Na podstawie zbieranych od 2006 anonimowych danych o podróżach z urządzeń nawigacyjnych firmy TomTom, producent w 2010 obliczył, że wśród 59 miast Europy Łódź zajmuje 21. miejsce pod względem największego udziału głównych dróg (25,0%), na których prędkość poruszania bywa mniejsza niż 70% ograniczenia prędkości^[16][17][18].

Łódź stanowi ważny węzeł komunikacyjny. Przez miasto oraz w jego pobliżu przebiegają drogi krajowe oraz międzynarodowe:

• DK1, E75, Gdańsk – Toruń – Łódź – Częstochowa – Cieszyn – granica państwa
• A2, E30, Nowy Tomyśl – Poznań – Łódź
• DK14, Łowicz – Stryków – Łódź – Zduńska Wola – Sieradz – Złoczew – Walichnowy
• DK72, Konin – Turek – Poddębice – Łódź – Brzeziny – Rawa Mazowiecka.

Komunikacja w mieście

 Osobne artykuły: Tramwaje w Łodzi i Autobusy w Łodzi.

Miasto ma lotnisko międzynarodowe: port lotniczy Łódź-Lublinek im. Władysława Reymonta; dworce kolejowe: Łódź Fabryczna, Łódź Kaliska, Łódź Widzew, Łódź Chojny; czynne przystanki kolejowe: Łódź Andrzejów, Łódź Niciarniana, Łódź Żabieniec; dworce autobusowe: Łódź DA Centralny, Łódź DA Północny.

Komunikację miejską stanowią 75 linii autobusowych (w tym 8 nocnych) oraz 19 linii tramwajowych (w tym 4 podmiejskie). Tabor autobusowy jest prawie w 90% niskopodłogowy, w dodatku relatywnie nowy - w zasadzie co roku dochodzi do wymiany części pojazdów co sprawia, że autobusy jeżdżące w barwach MPK-Łódź są jednymi z najmłodszych w Polsce (średni wiek wszystkich pojazdów to ca. 7 lat). Po ulicach Łodzi jeździ także 25 całkowicie niskopodłogowych tramwajów typu Bombardier Cityrunner oraz PESA 122N, które obsługują dwie linie tramwajowe – 11 oraz 16A. Przeważajaca ilość taboru tramwajowego stanowią pojazdy Konstal 805Na, z których cząstka przeszła modernizację w Zakładzie Techniki MPK-Łódź (najświeższy projekt oraz wzór wagonu zaprezentowano w czerwcu 2011 roku).

Od 1 lipca 2008 roku kursuje Łódzki Tramwaj Regionalny, który działa w granicach miasta, a docelowo ma połączyć Zgierz, Łódź oraz Pabianice. Ze względów finansowych oba sąsiednie miasta wycofały się z inwestycji. Całkowity jego koszt może przekroczyć 265 mln zł - połowę tej sumy wyłożył Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, jednak nadal pozostałe koszty okazały się zbyt duże dla budżetów Zgierza oraz Pabianic.

Kolej

Pierwszą „łódzką” stacją były Rokiciny na Drodze Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej otwarte w 1846 roku. Była to najbliższa stacja kolejowa w okolicach Łodzi. Komunikację z oddalonymi o 30 km Rokicinami zapewniały wozy konne. Na terenie miasta pociągi pojawiły się w 1866 roku, na tak zwanej linii fabryczno-łódzkiej – odnogi Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej od stacji w Koluszkach. W Łodzi istnieje 18 stacji oraz przystanków kolejowych, w większości niewykorzystywanych, nieczynnych oraz nie nadających się do jakiejkolwiek publicznej służby. Najbardziej znane to Łódź Kaliska oraz Łódź Fabryczna. Jedynym łódzkim dworcem czołowym jest Łódź Fabryczna, pozostałe to przelotowo-czołowe albo przelotowe. Od 16 października 2011 roku dworzec ten, w związku z planowaną przebudową na stację podziemną, jest zamknięty^[19]. Planowane prace posiadają potrwać 42 miesiące.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Stacje oraz przystanki kolejowe w Łodzi.

Gospodarka

 Osobny artykuł: Gospodarka Łodzi.

Centrum Łodzi o zachodzie Słońca

Centrum Księgowości Infosys

Przemysł włókienniczy, który stworzył potęgę Łodzi, ma coraz mniejsze znaczenie. Z liczących się w tej branży, pozostały m.in.  Redan S.A. i Zakłady Tekstylno-Konfekcyjne Teofilów.

Aktualnie szczególne znaczenie dla miasta posiadają rozwój nowych technologii, infrastruktury oraz pozyskiwanie inwestorów w trzech branżach: centra usług dla zaplecza biznesowego (tzw. BPO – Business Process Outsourcing), logistyka oraz AGD.

Swoje siedziby w Łodzi posiadają mBank oraz MultiBank, a centra usług biurowych GE Money Bank oraz Infosys. W Łodzi powstała Grupa Atlas.

Łódzką domeną stała się produkcja sprzętu AGD. W Łodzi zainwestowali m.in.  Merloni Indesit i Bosch/Siemens oraz ich poddostawcy. Dzięki temu Łódź stała się jednym z dominujących w Europie ośrodków produkcji tego sprzętu.

W ciągu ostatnich lat w Łodzi zainwestowali też: Gillette (największa na świecie fabryka tej firmy jest w Łodzi), VF Corporation, ABB, Polska Grupa Farmaceutyczna, Hutchinson, Ericpol Telecom, TP SA czy ComArch. Accenture tworzy tzw. informatyczne centrum Demo, a centrum księgowe tworzy Citibank. W 2006 r. amerykański potentat informatyczny Dell zdecydował wybudować w mieście swoją fabrykę.

Powstały też duże centra handlowo-rekreacyjne, m.in. Galeria Łódzka oraz Manufaktura (zajmująca powierzchnię 27 ha). W marcu 2010 roku otwarto centrum handlowe Port Łódź, którego podstawowym najemcą jest IKEA.

• Łódzka Specjalna Strefa Ekonomiczna
• ŁOP – Łódzki Okręg Przemysłowy

Kultura

Łódź to także ośrodek kulturalny, pełen różnego rodzaju imprez muzycznych, teatralnych, literackich, plastycznych oraz filmowych. Tu rokrocznie przebiega się kilkadziesiąt festiwali oraz przeglądów (m.in. Explorers Festiwal czy Festiwal Nauki, Techniki oraz Sztuki).

W mieście funkcjonuje 20 placówek muzealnych, z unikalnym w Europie Centralnym Muzeum Włókiennictwa, oraz Muzeum Sztuki – posiadającym najbogatsze w Polsce zbiory sztuki współczesnej. Działa też wiele teatrów (m.in. Teatr Wielki, Teatr Muzyczny, teatry dramatyczne, teatry dla dzieci), Filharmonia (w niedawno przebudowanym futurystycznym gmachu nawiązującym jednak fasadą do dawnego budynku filharmonii), kina oraz galerie.

Od roku 1886 do dziś funkcjonuje Stowarzyszenie Śpiewacze „Harmonia”, które reprezentuje Łódź na wielu koncertach w Polsce, jak oraz na świecie (np. w czerwcu 2007 wyjechali na koncerty do Austrii, w listopadzie 2009 do Czech).

Licznie odwiedzanym przez publiczność wydarzeniem artystycznym są Łódzkie Spotkania Baletowe. Co dwa lata – na scenie łódzkiego Teatru Wielkiego – prezentowane są najnowsze trendy w światowym balecie.

Fontanna na pl. Dąbrowskiego

Miasto, nie bez powodu określane jest mianem „HollyŁódź”, stanowi przecież największy w Polsce ośrodek produkcji filmowej. W Wytwórni Filmów Fabularnych zrealizowano w drugiej połowie XX w. przeważajaca ilość polskich filmów fabularnych. Tradycje, tej zlikwidowanej wytwórni, z powodzeniem kontynuuje studio Opus Film. W Wytwórni Filmów Oświatowych powstają filmy edukacyjne oraz znakomite dokumenty np. nagrodzony Europejską Nagrodą Filmową Felix Usłyszcie mój krzyk Macieja Drygasa. W słynnym Studio Małych Form Filmowych Se-ma-for powstawały znakomite animowane seriale dla dzieci Miś Uszatek, Colargol, Zaczarowany ołówek, Kot Filemon. W Se-ma-forze Zbigniew Rybczyński zrealizował film Tango, za który otrzymał Oscara. Po likwidacji państwowego Semafora, jego tradycje przejęła spółka realizatorów Se-ma-for Produkcja Filmowa. Powstał tu pomiędzy innymi znakomicie przyjęty na całym świecie lalkowy film Piotruś oraz wilk. Film ten zdobył Oscara w kategorii animowanego krótkiego metrażu za rok 2007.

Tu istnieje Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna oraz Teatralna, gdzie pierwsze swoje zawodowe kroki stawiali m.in. Andrzej Wajda, Roman Polański, Krzysztof Kieślowski, Jan Machulski oraz Jerzy Antczak.

Filharmonia Łódzka
przy ul. Narutowicza

Centrum kulturalnym miasta jest linia ulic Piłsudskiego – Piotrkowska – Kościuszki/Zachodnia, aż do Pałacu Poznańskiego oraz usytuowanej tuż za nim – na terenach dawnego imperium włókienniczego fabrykanta Izraela Poznańskiego – Manufaktury. W tych starych budynkach z czerwonej cegły powstało centrum handlu, usług, biznesu, nauki, mody, kultury oraz sztuki.

Na Piotrkowskiej, wraz z przecinającymi ją ulicami, obok najlepszego w Polsce wyboru małych pubów oraz restauracji, a latem ogródków piwnych, których tradycje sięgają XIX w., leżą salony mody, kina, teatry, filharmonia, galerie sztuki, muzea. Coraz więcej jest także luksusowych sklepów oraz banków. Tu da się przyjść, usiąść oraz popatrzeć na tętniące życiem miasto.

Łódź kandydowała do tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016 (w 2010 nie była zakwalifikowana do II etapu konkursu).

Galeria Wschodnia prezentująca sztukę wielorakich dyscyplin, m.in. sztukę akcji, performance, instalacje, sztukę wideo, multimedia, fotografie, film, sztukę obiektu.

Łódzi poświęconych było także wiele powieści. Najsłynniejszą jest Ziemia Obiecana Władysława Reymonta. Z kolei Israel Joszua Singer przedstawił Łódź z perspektywy żydowskiej w powieści Bracia Aszkenazy.

Festiwale oraz przeglądy

 Osobny artykuł: Festiwale oraz przeglądy w Łodzi.

Rokrocznie w Łodzi przebiega się kilkadziesiąt festiwali oraz przeglądów m.in. Camerimage (w latach w 2000-2009), Festiwal Dialogu Czterech Kultur, Międzynarodowy Festiwal Fotografii, Festiwal Fiesta Libre).

Kina

Kino Polonia w Łodzi
przy ul. Piotrkowskiej 67

• Cinema City oraz IMAX 3D (14 sal + IMAX 1 sala) Drewnowska 58
• Silver Screen 3D (10 sal) Piłsudskiego 5
• Kino Bałtyk (2 sale) Narutowicza 20
• Kino Charlie (3 sale) Piotrkowska 203/205
• Kino Cytryna (2 sale) Pomorska 39/41
• Kino Kinematograf pl. Zwycięstwa 1
• Kino MuBa Targowa 1/3
• Kino Polonia (3 sale) Piotrkowska 67
• Kino Tatry Sienkiewicza 40
• ŁDK (2 sale) Traugutta 18

Teatry

 Osobny artykuł: Teatry w Łodzi.

Teatr Wielki w Łodzi
przy Placu Dąbrowskiego przed przebudową
(ul. Narutowicza)

W Łodzi w wielu miejscach da się obcować ze sztuką teatralną. Działa tu m.in. Teatr im. Stefana Jaracza w Łodzi, Teatr Muzyczny, teatry dramatyczne, teatry dla dzieci. Znajduje się tu także Teatr Wielki, będący drugim pod względem wielkości gmachem operowym w kraju oraz jednym z największych w Europie – ponad 1300 miejsc na widowni. Zainaugurował on swoją działalność w 1967 r. oraz do tej pory przygotował ponad 240 premier. W bieżącym repertuarze Teatru Wielkiego istnieje kilkanaście oper, baletów, operetek – od klasyki po dzieła współczesne.

Chóry

• Akademicki Chór Politechniki Łódzkiej
• Chór Uniwersytetu Medycznego
• Chór Akademicki Uniwersytetu Łódzkiego
• Chór Żydowski CLIL
• Chór All’antico
• Chór Nauczycielski w Łodzi
• Chór Good News Singers
• Con Vigore
• Mały Chór Wielkich Serc
• Stowarzyszenie Śpiewacze „Harmonia”
• Stowarzyszenie Śpiewacze im. Stanisława Moniuszki w Łodzi
• Młodzieżowy Chór Żeński Iuvenales Cantores Lodzienses
• Chór 8 dzień^[20]

Muzeum Sztuki – Oddział Rezydencja „Księży Młyn” – przy ul. Przędzalnianej

Muzeum Archeologiczne oraz Etnograficzne przy Placu Wolności

• Chór diecezji śląsko-łódzkiej kościoła mariawitów

Muzea

 Osobny artykuł: Muzea w Łodzi.

Wśród licznych placówek muzealnych, które leżą w Łodzi, jest m.in. Muzeum Sztuki w Łodzi – z unikatową w skali Europy, gromadzoną od lat 30. XX w. kolekcją sztuki nowoczesnej, Centralne Muzeum Włókiennictwa – posiadające (w zabytkowym gmachu Białej Fabryki Ludwika Geyera) największą w Polsce kolekcję tkaniny artystycznej, Muzeum Miasta Łodzi (w pałacu Izraela Poznańskiego, jednego ze współtwórców XIX-wiecznej potęgi przemysłowej miasta), Muzeum Archeologiczne oraz Etnograficzne – z zabytkami regionu łódzkiego oraz wspaniałą kolekcją numizmatyczną – z monetami, wśród których wiele prezentowanych ocalało tylko w kilku albo kilkunastu egzemplarzach na świecie, czy jedyne w Polsce Muzeum Kinematografii, w którym istnieje zabytkowy sprzęt filmowy, rekwizyty ze słynnych filmów oraz lalki z Se-ma-fora. Od listopada 2008 roku przy tym studio filmowym działa Muzeum Bajki, w którym da się obejrzeć lalki, dekoracje, sprzęt zdjęciowy oraz filmy animowane^[21].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Organizacje w Łodzi.

Sport

Hala Sportowa MOSiR przy ul. ks. Skorupki 21

Kluby sportowe działające w Łodzi (tutaj tylko opisane):

• Anilana Łódź – piłka ręczna
• AZS Łódź – lekkoatletyka, badminton, curling, judo, piłka ręczna, pływanie, taekwondo, tenis, żeglarstwo
• KS Budowlani Łódź – rugby, siatkówka, zapasy, hokej na trawie
• ChKS Łódź – piłka ręczna, piłka nożna
• Klub Rowerowy Adventure Łódź – kolarstwo górskie
• KS Gwardia Łódź – judo, boks
• Łódzki Klub Jeździecki – jeździectwo
• Łódzki Klub Sportowy – boks, koszykówka, piłka nożna, siatkówka, podnoszenie ciężarów, tenis ziemny, rugby, zapasy
• Miejski Klub Tenisa Łódź – tenis ziemny
• Orzeł Łódź – sport żużlowy, piłka nożna
• UKS SMS Łódź – piłka nożna, siatkówka
• Hetman Łódź – piłka nożna
• Start Łódź – siatkówka, piłka nożna, pięciobój nowoczesny
• Widzew Łódź – boks, piłka nożna, koszykówka
• Frame Łódź – snooker, bilard, futbol stołowy
• Torpedy Łódź – football amerykański
• ŁKKS – karate
• ŁKH Łódź – hokej na lodzie
• Wifama Łódź – siatkówka
• Elta Łódź – piłka nożna, tenis stołowy
• Berserkers Team Łódź - bjj, mma, karate

Z Łodzią związany był jeden z najsłynniejszych polskich szachistów Akiba Rubinstein.

Edukacja oraz nauka

Willa Reinholda Richtera – aktualnie rektorat Politechniki Łódzkiej

Liczba studentów szkół wyższych cywilnych w Łodzi w latach 1975-2005

• Centrum Badań Molekularnych oraz Makromolekularnych PAN
• Instytut Biologii Medycznej PAN
• Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki
• Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr. med. Jerzego Nofera
• Europejskie Regionalne Centrum Ekohydrologii UNESCO
• Instytut Archeologii oraz Etnologii PAN – Oddział w Łodzi
• Instytut Włókiennictwa
• Instytut Energetyki - Oddział w Łodzi
• Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Gastronomicznego oraz Artykułów Spożywczych
• Instytut Technologii Bezpieczeństwa

Wyższe uczelnie w Łodzi

 Osobny artykuł: Wyższe uczelnie w Łodzi.

W Łodzi istnieje aktualnie 28 uczelni wyższych (6 państwowych oraz 22 niepaństwowe).

Biblioteki

Lista bibliotek wyższych uczelni:

• Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego
• Biblioteka Politechniki Łódzkiej
• Biblioteka Uniwersytetu Medycznego
• Biblioteka Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej

Lista innych bibliotek:

• Wojewódzka oraz Miejska Biblioteka Publiczna im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi
• Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Łodzi

Wspólnoty religijne

Kaplica Karola Scheiblera
na Starym Cmentarzu

Mariawicki kościół diecezjalny pw. św. Franciszka z Asyżu

 Osobny artykuł: Kościoły oraz związki wyznaniowe w Łodzi.

Łódź jest siedzibą metropolii łódzkiej.

Miasto jest siedzibą władz zwierzchnich Kościoła Starokatolickiego w RP.

W Łodzi swoją siedzibę ma także diecezja Kościoła prawosławnego – diecezja łódzko-poznańska, jedna z 6 diecezji w Polsce, utworzona w 1948 roku (zajmuje największą powierzchnię). W Łodzi istnieje także siedziba diecezji śląsko-łódzkiej Kościoła Starokatolickiego Mariawitów.

nieoczekiwanie tego na terenie miasta leżą także parafie oraz zbory innych wyznań katolickich oraz protestanckich, siedziba gminy żydowskiej, ośrodki zen szkoły Kwan Um, buddyzmu Diamentowej Drogi oraz innych związków wyznaniowych.

Wiele kościołów było wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych m. Łodzi.

Łodzianie

Honorowi Obywatele Miasta Łodzi

Lista osób, którym nadano tytuł Honorowego Obywatela Miasta Łodzi^[22]:

Laureaci plebiscytu „Łodzianin Roku”

• 1992 – Jaromir Jedliński, Andrzej Ostoja-Owsiany oraz Andrzej Pawelec
• 1993 – Marek Markiewicz
• 1994 – Jerzy Kropiwnicki
• 1995 – Wacław Dec
• 1998 – Jan Machulski
• 1999 – Marek Edelman
• 2000 – Marcel Szytenchelm
• 2001 – ks. Piotr Turek
• 2002 – Piotr Dzięcioł
• 2003 – Tadeusz Robak
• 2004 – Marek Belka
• 2005 – Andrzej Niemczyk
• 2006 – Leszek Markuszewski
• 2007 – Krzysztof Candrowicz
• 2008 – Jolanta Chełmińska
• 2009 – Jacek Moll^[23]
• 2010 – Marcin Gortat
• 2011 – Radosław Wiśniewski

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata

(lista niepełna)

• Andrzeja Górska
• Jan Karski
• Michał Lityński
• Franciszek Walicki

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Łodzią.

Miasta partnerskie

Spis miast, które zawarły porozumienie o partnerstwie z Łodzią^[24]:

Miasto	Kraj	Data podpisania umowy
Barreiro	Portugalia	03.09. 1996
Chemnitz	Niemcy	1972
Iwanowo	Rosja	21.01. 1992
Kaliningrad	Rosja	1992
Lwów	Ukraina	28.11. 2003
Lyon	Francja	1991
Mińsk	Białoruś	25.02. 1993
Murcja	Hiszpania	14.10. 1999
Odessa	Ukraina	07.05. 1993
Örebro	Szwecja	25.08. 2001
Puebla	Meksyk	1997
Rustawi	Gruzja	27.06. 1995
Stuttgart	Niemcy	26.09. 1988
Segedyn	Węgry	19.05. 2008
Tampere	Finlandia	1996
Tel Awiw-Jafa	Izrael	1994
Tiencin	Chiny	11.10. 1994
Wilno	Litwa	22.01. 1991

Przypisy

Bibliografia

• Łódź. Dzieje miasta, red. R. Rosin, t. 1: do roku 1918, red. B. Baranowski, J. Fijałek, Łódź-Warszawa 1980, wyd. 2 1988.
• Parki Łodzi, red. Jakub Mowszowicz, Łódź 1962.
• Dorota Berbelska, Willa Herbsta w Łodzi – odtworzenie rezydencji przemysłowca z przełomu XIX/XX wieku [w:] Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Zabytkoznawstwo oraz Konserwatorstwo, z. 29 (326), 1998, s. 157-170 [1]
• Waldemar Bieżanowski, Łódka oraz inne rzeki łódzkie, Łódź ZORA 2004.
• Waldemar Bieżanowski, Z dziejów kanalizacji oraz wodociągów łódzkich, Łódź ZORA 2006.
• Archiwum Państwowe w Łodzi zespół nr 39\520\0 obejmujący lata 1938-1944.
• Mirosław Jaskulski, Stare fabryki Łodzi, Łódź 1995 ISBN 83-86699-01-9.
• Grażyna Kobojek, Księży Młyn, Łódź 1998 ISBN 83-86699-11-6.
• Małgorzata Laurentowicz-Granas, Joanna Manżett-Kubiak, Pałace Ziemi Obiecanej, Łódź 1997 ISBN 83-86699-10-8.
• Stanisław Łukawski, Łódzka secesja, Łódź 1997 ISBN 83-86699-02-7 ISBN 83-86699-02-7.
• Leszek Skrzydło, Rody fabrykanckie, Łódź 1999.
• Leszek Skrzydło, Rody fabrykanckie II, Łódź 2000 ISBN 83-87522-23-6.
• Krzysztof Stefański, Gmachy użyteczności publicznej dawnej Łodzi, Łódź 2000 ISBN 83-86699-45-0.
• Krzysztof Stefański, Ludzie którzy zbudowali Łódź Leksykon architektów oraz budowniczych miasta (do 1939 roku), Łódź 2009 ISBN 978-83-61253-44-0.
• Mirosław Zbigniew Wojalski, Działo się w Łodzi..., wyd. II' Łódź 1996 ISBN 83-86699-00-0.
• Mirosław Zbigniew Wojalski, Cmentarz Żydowski w Łodzi, Łódź 1999, wyd III 2002 ISBN 83-86699-56-6.
• Mirosław Zbigniew Wojalski, Kieszonkowa kronika dziejów Łodzi, Łódź 1998 ISBN 83-86699-42-6, wyd V 2006 ISBN 83-88638-27-0.
• Mirosław Zbigniew Wojalski 575 lat miasta Łodzi, Łódź 1998 ISBN 83-88638-28-9, wyd V 2006 ISBN 83-88638-28-9.
• Henryk Woch, Ruch oporu w Łodzi w latach II wojny światowej, „Histmag.org”, 1 grudnia 2008.
• Praca zbiorowa, Łódź – Księży Młyn. Historia ludzi, miejsca oraz kultury, Łódź 1998.
• Praca zbiorowa, Łódź 2000. W drodze do przyszłości, Łódź 1995.

Sprawdź też

Portal:
Łódź

Wikiprojekt:
Łódź

• Hejnał Łodzi
• gwara łódzka
• ulica Piotrkowska
• Księży Młyn
• Pałac Izraela Poznańskiego
• Teatr Wielki
• Stowarzyszenie Śpiewacze „Harmonia” – najstarszy chór z Łodzi
• Port lotniczy Łódź im. Władysława Reymonta
• Las Łagiewnicki w Łodzi
• Palmiarnia Łódzka
• Ruda Pabianicka
• Nowosolna
• powiat łódzki

Linki zewnętrzne

Informacje w siostrzanych projektach

 Ilustracje oraz media  w Wikimedia Commons
 Definicje słownikowe  w Wikisłowniku
 Cytaty  w Wikicytatach
 Wiadomości  w Wikinews

• Oficjalna strona miasta
• Historie Łódzkie – łódzka strona historyczna
• Zabytki Łodzi
• Wikitravel:Łódź
• Łódzka secesja
• Nieistniejące budowle Łodzi
• Plan Miasta Łodzi
• Rosyjskojęzyczny portal o Łodzi
• Łódź w katalogu Open Directory Project
• Łódź w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego oraz innych krajów słowiańskich, Tom V (Kutowa Wola – Malczyce) z 1884 r.
• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi

p • d • e Dzielnice Łodzi (1960–1992) Bałuty • Górna • Polesie • Śródmieście • Widzew

p • d • e Województwo łódzkie Miasta na prawach powiatu Łódź • Piotrków Trybunalski • Skierniewice Powiaty bełchatowski • brzeziński • kutnowski • łaski • łęczycki • łowicki • łódzki wschodni • opoczyński • pabianicki • pajęczański • piotrkowski • poddębicki • radomszczański • rawski • sieradzki • skierniewicki • tomaszowski • wieluński • wieruszowski • zduńskowolski • zgierski

p • d • e Miasta województwa łódzkiego Miasta powiatowe Bełchatów • Brzeziny • Kutno • Łask • Łęczyca • Łowicz • Łódź • Opoczno • Pabianice • Pajęczno • Piotrków Trybunalski • Poddębice • Radomsko • Rawa Mazowiecka • Sieradz • Skierniewice • Tomaszów Mazowiecki • Wieluń • Wieruszów • Zduńska Wola • Zgierz Miasta gminne Aleksandrów Łódzki • Biała Rawska • Błaszki • Drzewica • Działoszyn • Głowno • Kamieńsk • Koluszki • Konstantynów Łódzki • Krośniewice • Ozorków • Przedbórz • Rzgów • Stryków • Sulejów • Szadek • Tuszyn • Uniejów • Warta • Wolbórz • Zelów • Złoczew • Żychlin

p • d • e Miasta wojewódzkie Polski Białystok • Bydgoszcz • Gdańsk • Gorzów Wielkopolski • Katowice • Kielce • Kraków • Lublin • Łódź • Olsztyn • Opole • Poznań • Rzeszów • Szczecin • Toruń • Warszawa • Wrocław • Zielona Góra

p • d • e Miasta wojewódzkie II Rzeczypospolitej Białystok • Brześć nad Bugiem • Katowice • Kielce • Kraków • Lublin • Lwów • Łódź • Łuck • Nowogródek • Poznań • Stanisławów • Tarnopol • Toruń • Warszawa • Wilno