Łacina, język łaciński (łac. lingua Latina) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której istnieje Rzym.
Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).
Wbrew powszechnej opinii j. łaciński nie jest językiem stricte martwym albo wymarłym (pomimo, że nie ma żadnej grupy etnicznej, dla której byłby językiem ojczystym, tzw. L1, ani też nie działają w nim prawa głosowe, które zmieniałyby jego strukturę fonetyczną, a co za tym idzie fleksyjną oraz syntaktyczną) ale w oparciu o kryteria klasyfikacji języków naturalnych (a dokładniej o kryterium funkcjonalności języka) winien być nazywany językiem wegetującym, albowiem jego znajomość w pewnym środowisku wcale nie wygasła[1], jest językiem urzędowym Państwa Watykańskiego, liturgii Kościoła rzymskokatolickiego oraz nieustannie poszerza zakres słownictwa na potrzeby codziennego użytku jego użytkowników oraz dokumentów wydawanych przez Stolicę Apostolską[2].
Historia
Pierwsze odnalezione zabytki piśmiennictwa datuje się (spornie) na VII/VI wiek p.n.e. Najstarsza znana inskrypcja datowana na VII wiek p.n.e. istnieje na tzw. fibuli z Praeneste. Archaiczny napis głosi MANIOS MED FHEFHAKED NVMASIOI (klas. Manius me fecit Numerio, pol. Maniusz stworzył mnie dla Numeriusza). Pewni ludzie jednak powątpiewają w autentyczność znaleziska.
W 451 r. p.n.e. (V wieku p.n.e.) zostaje spisane prawo XII tablic (łac. lex duodecim tabularum), od końca IV wieku p.n.e. spisuje się wygłaszane w senacie co ważniejsze mowy. Zapisem tych mów dysponował jeszcze Cyceron.
Zarys historii literatury
Epoka literacka (zob. Literatura antycznego Rzymu) zaczyna się w 240 r. p.n.e. od dokonanego przez greckiego wyzwoleńca Lucjusza Liwiusza Andronika łacińskiego przekładu Odysei Homera. Przekład stał się dokonany wierszem saturnijskim, zachowały się fragmenty, m.in. incipit Virum mihi Camena insece versutum. Działają wtedy poeci tacy jak Newiusz, Lucyliusz, komediopisarze Plaut oraz Terencjusz oraz in.
Epoka archaiczna trwa mniej więcej do końca lat osiemdziesiątych I wieku p.n.e., kiedy rozpoczyna działalność Marek Tulliusz Cyceron. Uznaje się to za początek epoki klasycznej. Wyróżnia się dwa podokresy, to jest cyceroński (do śmierci Cycerona w roku 43 p.n.e.) oraz augustowski (od wstąpienia na tron ces. Oktawiana Augusta w roku 27 p.n.e.), tak zwany złoty wiek poezji łacińskiej.
W okresie cycerońskim działają m.in. prozaicy Gajusz Juliusz Cezar, Marek Terencjusz Warron, Gajusz Sallustiusz Crispus, poeci Katullus oraz Lukrecjusz oraz in. W okresie augustowskim działają historyk Tytus Liwiusz oraz tacy poeci jak Wergiliusz, Propercjusz, Tibullus, Horacy, Owidiusz.
Epoka klasyczna kończy się około połowy I wieku n.e., rozpoczyna się wtedy tak zwana epoka srebrna charakteryzująca się narastającymi tendencjami archaizacyjnymi. Pisarze zaczynają wzorować się na autorach epoki archaicznej, przede wszystkim na Katonie, co prowadzi do "odmłodzenie" języka oraz nawrót do jego archaicznej prostoty po okresie obcowania z wyrafinowaną prozą oraz poezją klasyczną.
Przedstawicielem łaciny srebrnej jest m.in. Tacyt, Korneliusz Fronto oraz Gelliusz. Prąd ten odnosi ostatecznie zwycięstwo z początkiem II wieku n.e., wygasa stopniowo w III wieku n.e. wraz z powolnym upadkiem literatury rzymskiej w tym czasie. Dopiero w IV wieku n.e. następuje coś w rodzaju renesansu, jest to epoka łaciny późnej. Jej przedstawicielem jest np. Makrobiusz.
Od II wieku n.e. zaczyna narastać w łacinie zjawisko diglosji.
Chrześcijaństwo
Pierwsze przekłady Biblii na łacinę, tzw. Afra (z łac. afrykańska) oraz Itala (z łac. italska) pojawiają się odpowiednio w II wieku n.e. oraz III wieku n.e. Językiem liturgicznym chrześcijan jest wówczas greka. Jednak znajomość greki na zachodzie imperium (w przeciwieństwie do łaciny, która jest językiem ludu) zaczyna szybko zanikać, w związku z czym w połowie IV wieku n.e. następuje wprowadzenie łaciny do liturgii. Na przełomie IV oraz V wieku n.e. św. Ambroży układa łacińską liturgię mszy tzw. ambrozjańskiej, a św. Hieronim dokonuje kanonicznego przekładu Biblii na łacinę, jest to tzw. Wulgata. Łacina stała się także językiem teologii Kościoła zachodniego, dzieła Ojców Kościoła oraz innych autorów powstałe na przestrzeni tysiąca lat, od Tertuliana (ok. 155-220) do Papieża Innocentego III (1161-1216) , zostały wydane m.in. w monumentalnym zbiorze złożonym z 217 tomów, nazwanym Patrologia Latina. Odmienne zbiory to Corpus Christianorum (CC), powstający w wydawnictwie Brepols w Turnhout oraz Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum (CSEL) - wydawany w Wiedniu), augustyńska Bibliotèque Augustinienne, a także częściowo łacińska, częściowo grecka seria Sources Chrétiennes w Paryżu.
Sobór watykański II utrzymał łacinę jako język liturgiczny Kościoła katolickiego, dopuściwszy jednak możliwość odprawiania mszy w językach narodowych "w drodze wyjątku". Wyjątek ten stał się regułą.
Średniowiecze oraz nowożytność
Po upadku imperium łacina nadal pozostawała językiem międzynarodowym oraz językiem Kościoła katolickiego. Począwszy od XI wieku powstaje literatura w językach romańskich, łamiąc monopol łaciny jako języka literackiego. Mimo tego, przez całe średniowiecze powstawała zarówno łacińska literatura piękna, jak oraz użytkowa. Znajomość języka Rzymian oraz twórczość w nim umożliwiła renesansowym pisarzom, np. Janowi Kochanowskiemu rozwinięcie środków literackiej ekspresji w językach wernakularnych. Od XVII wieku rola łaciny zmniejsza się, w XVIII marginalizuje, ale łacina dalej bywa używana, zwłaszcza jako język liturgii oraz publikacji Kościoła katolickiego.
Pierwszy wielki łacińsko-polski słownik "Lexicon Latino Polonicum Ex Optimis Latinae Linguae Scriptoribus Concinnatum", zawierający ok. 20 tys. haseł łacińskich oraz ich polskich odpowiedników, opublikował w 1564 r. w Królewcu polski leksykograf Jan Mączyński[3]. Łacina pozostawała oficjalnym językiem urzędowym Rzeczypospolitej Obojga Narodów aż do roku 1795.
Łacina przez wiele wieków była językiem nauki, w tym także medycyny. Od XX wieku znaczenie łaciny jako języka nauki ulegało postępującej marginalizacji, z reguły na rzecz języka angielskiego. Najczęściej łacinę da się spotkać w tytułach poniektórych periodyków naukowych, w taksonomii oraz w rozpoznaniach medycznych w poniektórych krajach, w tym w Polsce.
Odmiany łaciny
W starożytności łacina miała zasadniczo, jak każdy język, dwie odmiany: literacką oraz potoczną. Istniały oraz rozwijały pewne specyficzne cechy odmiany, czy też dialekty lokalne, takie jak łacina italska, galijska, brytyjska, hiszpańska, afrykańska. Wobec skąpej ilości źródeł do ich poznania, pochodzących na dodatek z wielorakich epok, trudno nieraz orzec coś pewnego na temat ich wzajemnego stosunku, mimo że cząstka zachodzących tam zjawisk jest dla nas całkiem uchwytna.
Z uwagi na wymienione wyżej etapy rozwojowe wyróżniamy następujące odmiany języka literackiego:
Dodatkowo w późnej starożytności (od roku mniej więcej 200 n.e.) możemy wyróżnić chrześcijańską odmianę języka literackiego – jej najbardziej uderzającą cechą są, pochodzące z reguły z Biblii, naleciałości leksykalne oraz składniowe z języków semickich (głównie hebrajskiego oraz aramejskiego).
Standardem języka literackiego jest oraz była już w starożytności łacina klasyczna. Dla prozy wzorcowa jest literatura okresu schyłkowej republiki, tzw. cycerońskiego, Odpowiednim wzorcem dla poezji jest następujący bezpośrednio po nim okres zarania cesarstwa, tak zwany augustowski.
Standard ten starano się w miarę możliwości utrzymywać. Robiono to mimo narastających trudności wynikłych ze zwykłego rozwoju języka codziennego, który z upływem wieków coraz bardziej się od standardu oddalał. Nie jest wszelako jasne (i zapewne wcale nie będzie), czy przez 500 lat, jakie upłynęły od czasów Cycerona do końca starożytności rozziew pomiędzy językiem mówionym a literackim stał się już na tyle duży, żeby wystąpiły jakieś trudności w np. zrozumieniu przez słuchaczy przemówienia czy kazania (a te są z natury wygłaszane do ludu) skomponowanego w języku klasycznym.
Obraz zaciemnia dodatkowo powstały w II w. n.e. literacki prąd archaistyczny lubujący się w – dziś przeważnie zaginionej oraz nam nieznanej – literaturze okresu archaicznego. Z tego powodu trudno czasem w sposób decydujący rozstrzygnąć, czy pewne osobliwości języka, jakim pisze np. Apulejusz, trzeba przypisać z reguły temu, że jego łacina jest archaizowana, czy wręcz przeciwnie, a może tak wygląda dialekt afrykański. Najprawdopodobniej składa się na to wszystko po trochu, ale co jest czym, tego do końca nie wiemy.
Łacina średniowieczna jest w teorii kontynuacją języka literackiego z okresu starożytności, z mniejszymi albo większymi, zależnie od autora oraz tematu, domieszkami idiomatyki biblijnej. W praktyce odstępstwa od klasycznej leksyki, składni oraz frazeologii bywają na tyle duże, że teksty średniowieczne nierzadko trudno zrozumieć opierając się na bardzo nawet dobrej znajomości standardu. Część winy ponosi tu ogólnie niższa kultura literacka średniowiecza w porównaniu ze starożytnością. Dziwaczne nieraz znaczenia wyrazów w tekstach średniowiecznych posiadają jednak wielokrotnie źródło w pewnych specyficznych, z reguły żargonowych użyciach starożytnych; bywa, że znaczenie danego wyrazu spotykane tylko raz w całej (dostępnej nam) literaturze pogańskiej, w dodatku żargonowe, jest z niewiadomych powodów uogólniane przez autora średniowiecznego oraz podnoszone do rangi pierwszego znaczenia danego słowa. Częściowo zapewne wynika to z niedostatecznego opanowania słownictwa przez pisarza (który zamyka się w znanym sobie, nierzadko fachowym slangu jednej profesji) – ale też sprawia, że pewne teksty średniowieczne, albo pewne ich partie, bywają na pierwszy rzut oka całkowicie niezrozumiałe.
Łacina humanistyczna jest to łacina średniowieczna oczyszczona z charakterystycznych dla wieków średnich zepsuć oraz barbaryzmów. Celem tego zabiegu był powrót do opisanego powyżej klasycznego standardu, przez co łacina humanistyczna jest w teorii tożsama ze standardowym językiem literackim. W praktyce teksty humanistyczne bywają przeładowane sporadycznie spotykanymi wyrazami oraz eruducyjnymi dygresjami, dlatego wielokrotnie niedobór im lekkości oraz lapidarności, jaka charakteryzuje twórczość większości (znanych nam) prozaików antycznych.
Języki pochodne
Język łaciński, stosowany w poszczególnych prowincjach Imperium Rzymskiego oraz państwach średniowiecznych, powstałych na jego gruzach, ulegał naturalnym procesom rozwojowym, a odległości geograficzne oraz późniejsze bariery polityczne oraz wpływy języków obcych sprzyjały tworzeniu się odrębności regionalnych, które z czasem doprowadziły do ukształtowania nowych języków. Z łaciny wywodzą się współczesne języki romańskie, pomiędzy innymi:
Współczesność
Łacina pozostaje językiem urzędowym Państwa Watykańskiego (obok języka włoskiego).
Wbrew powszechnej opinii łacina nie jest językiem martwym, albowiem ciągle się rozwija – powstają łacińskie nazwy m.in.: nowo odkrytych gatunków organizmów. Łacina jest najlepiej znanym językiem starożytnym z basenu Morza Śródziemnego.
Tradycja pisania oraz mówienia po łacinie wcale nie zanikła. Najbardziej znanymi periodykami wydawanymi w języku łacińskim są kwartalnik Vox Latina oraz dwumiesięcznik Melissa. Tradycyjnie artykuły w języku łacińskim przyjmują periodyki poświęcone filologii klasycznej.
Język łaciński jest nadal powszechnie stosowany w naukach przyrodniczych. Nazwy międzynarodowe wszystkich taksonów po dziś dzień są nazwami łacińskimi. Podobne znaczenie ma łacina w medycynie. Również symbole wzorów fizycznych pochodzą od łacińskich nazw (np. symbol "t" od łac. tempus = czas). W astronomii używa się łacińskich nazw gwiazdozbiorów (np. przy nazewnictwie gwiazd zmiennych czy w kartografii nieba).
Istnieje www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk w języku łacińskim pod adresem nullla.wikipedia.org/, oraz w tymże języku wyszukiwarka Google (nullwww.google.com/intl/la/).
Radio fińskie YLE trzy razy w tygodniu nadaje wiadomości w języku łacińskim.
Łacina bywa też współcześnie używana podczas rytuałów rekonstrukcjonistycznych wspólnot religijnych, wskrzeszających religię starożytnego Rzymu.
Msze w języku łacińskim są nadal odprawiane w Kościele katolickim (choć stale tylko w nielicznych świątyniach – coraz więcej parafii w Polsce wprowadza takie msze w Novus Ordo Missae, tzw. rycie posoborowym, bądź w Vetus Ordo Missae, tzw. trydenckim). Sobór Watykański II dopuszczając języki narodowe do użytku w liturgii wyraźnie zaznaczył, że własnym językiem Kościoła jest łacina oraz po łacinie duchowni winni odmawiać brewiarz (KL 101). Sobór zaznaczył także, że trzeba dbać o to, by każdy członek wspólnoty potrafił czynnie uczestniczyć w obrzędach sprawowanych w języku łacińskim (KL 36)
Na Uniwersytecie w Oxfordzie codziennie przed kolacją odmawiana jest modlitwa dziękczynna w języku łacińskim, której przewodniczy jeden ze studentów – chętnych do tej czynności jest wbrew pozorom wielu, albowiem już po poprowadzeniu dwóch takich modlitw student otrzymuje w prezencie butelkę dobrego wina.
Największe ośrodki żywej łaciny w Polsce
Pierwsze koło żywej łaciny powstało we wrześniu 2002 roku w Warszawie. Spotykano się raz w tygodniu w sobotę – od łacińskiej nazwy tego dnia (dies Saturni) posiedzenia koła zwano Saturnaliami. Istniała też e-mailowa lista dystrybucyjna służąca do rozsyłania wśród członków koła zawiadomień o godzinie oraz miejscu spotkania. Od czasu do czasu – zwłaszcza latem – organizowano sesje wyjazdowe. Koło działało nieprzerwanie około trzech lat.
Kraków – tu w Instytucie Filologii Klasycznej UJ jako sekcja koła naukowego w roku 2006 założona była Societas Latine Loquentium Cracoviensis – jej członkowie spotykają się stale co tydzień, by wspólnie rozmawiać po łacinie. Societas współpracuje z niemiecką organizacją Latinitati Vivae Provehendae Associatio, organizuje konferencje naukowe, których oficjalnym językiem komunikacji jest język łaciński, zajmuje się stworzeniem polskiego podręcznika do żywej łaciny oraz przekładem literatury polskiej), współorganizuje schole żywej łaciny. Jest w tej chwili wyłącznym aktywnym kołem żywej łaciny w Polsce.
Poznań – tu od wielu lat co roku organizowane są przez Instytut Filologii Klasycznej UAM schole żywej łaciny – są to kursy prowadzone metodą konwersacyjną przez jedną z najlepiej mówiących po łacinie osób na świecie. W instytucie tym prowadzone są także odbywające się po łacinie zajęcia dodatkowe dla studentów, polegające na czytaniu oraz interpretacji tekstów łacińskich.
Łódź – tu w katedrze filologii klasycznej UŁ działa teatralna sekcja koła naukowego. Sekcja ta zajmuje się wystawaniem krótkich spektakli w języku łacińskim, których scenariusze pisane są na zajęciach przez studentów oraz jedną z pracownic naukowych instytutu.
Również w Toruniu istniało koło żywej łaciny.
Fonetyka
W fonetyce łacina trzeba do grupy kentumowej języków indoeuropejskich, gdzie dawne spalatalizowane [k'] przeszło w [k], a nie w sybilant.
Język polski dla odmiany trzeba do grupy satemowej, oraz tak np. wyraz "sto", w polskim zaczyna się na [s] ([sto]), w łacinie na [k] ([kentum]).
Oryginalna wymowa łacińska z czasem uległa zmianom: [k] oraz [g] przed samogłoskami przednimi [e] oraz [i] uległy przemianie: [k] w [c], [cz] albo [s], [g] w [ż] albo [dż].
Gdyż zmiany fonetyczne przebiegały różnie w wielorakich krajach (np. [c] przed [e] daje w IX wieku [c] we Francji, ale [cz] w Italii), dokonano unifikacji wymowy na podstawie sugestii Erazma z Rotterdamu. Jest to tak zwana wymowa restytuowana.
Podział spółgłosek oraz samogłosek
Łacina ma 10 samogłosek (łac. vocales) – pięć krótkich [a], [e], [i], [o], [u] oraz pięć odpowiadających im barwą samogłosek długich. Dodatkowo jest (tylko w wyrazach obcych) zapożyczona z greki samogłoska [y] mająca wartość niemieckiego "u Umlaut".
Łacina ma też 6 dyftongów (łac. diphthongi): 'ae(æ)', 'oe', 'au', 'eu', 'ei', 'ui'.
Spółgłoski (łac. consonantes) dzielą się na:
- Zwarte wargowe (łac. mutae labiales): b, p, ph
- Zwarte zębowe (łac. mutae dentales): d, t, th
- Zwarte gardłowe (łac. mutae gutturales): g, c, k, q, ch
- Płynne (łac. liquidae): l, r
- Nosowe (łac. nasales): m, n
- Syczące (łac. sibilantes): f, s
Wymowa oraz akcentowanie
Łacina używa alfabetu łacińskiego. W chwili obecnej do zapisu łaciny używa się trzech odmianek tego alfabetu:
| * odmianka starożytna, składa się z 23 liter: |
A |
B |
C |
D |
E |
F |
G |
H |
I |
|
K |
L |
M |
N |
O |
P |
Q |
R |
S |
T |
|
V |
X |
Y |
Z |
|
|
a |
b |
c |
d |
e |
f |
g |
h |
i |
|
k |
l |
m |
n |
o |
p |
q |
r |
s |
t |
|
v |
x |
y |
z |
|
| * odmianka barokowa (od XVI w.), składa się z 25 liter: |
A |
B |
C |
D |
E |
F |
G |
H |
I |
J |
K |
L |
M |
N |
O |
P |
Q |
R |
S |
T |
U |
V |
X |
Y |
Z |
|
|
a |
b |
c |
d |
e |
f |
g |
h |
i |
j |
k |
l |
m |
n |
o |
p |
q |
r |
s |
t |
u |
v |
x |
y |
z |
|
| * odmianka szkolna (od XIX w.), składa się z 24 liter[4]: |
A |
B |
C |
D |
E |
F |
G |
H |
I |
|
K |
L |
M |
N |
O |
P |
Q |
R |
S |
T |
U |
V |
X |
Y |
Z |
|
|
a |
b |
c |
d |
e |
f |
g |
h |
i |
|
k |
l |
m |
n |
o |
p |
q |
r |
s |
t |
u |
v |
x |
y |
z |
|
Różnice dotyczą zapisu półsamogłosek [j] oraz [w] (wymawianego jak nasze "ł"). W odmiance starożytnej zapisujemy je odpowiednio jako 'I' -'i' oraz 'V'-'u', w odmiance barokowej jako 'J'-'j' oraz 'V'-'v', natomiast odmianka szkolna stanowi kompromis pomiędzy tymi dwiema oraz ma zapis 'I'-'i' oraz 'V'-'v'.
W starożytności alfabet łaciński miał tylko jeden krój liter odpowiadający dzisiejszym kapitalikom. Odmiany pisma, tzw. kapitała albo kursywa istniały tylko ze względu na to czym oraz na czym pisano.
Nie stosowano też interpunkcji. Jedynym znanym znakiem interpunkcyjnym było punctum, używane do zaznaczania przerw międzywyrazowych w inskrypcjach rytych w kamieniu albo malowanych. W listach, książkach oraz notatkach nie stosowano oraz tego. Wyglądało to mniej więcej tak:
CFABVLLIVSMACEROPTIOCLASSISPRMISENATIVMIII
TIGRIDEEMITPVERVMNATIONETRANSFLVMINIANVM...
Transkrypcja: C. Fabullius Macer, optio classis praetoriae Misenatium triere Tigride emit puerum natione Transfluminianum...
Gdyż pisane w ten sposób teksty są dla osoby niewyćwiczonej raczej trudne w czytaniu, współcześnie stosuje się następujące reguły ortografii oraz interpunkcji:
- wielką literą obowiązkowo pisze się imiona oraz nazwiska osób oraz wszelkie inne nazwy własne (tak samo, jak w języku polskim): Marcus Tullius Cicero, Iuppiter, Londinium, Roma, Gallia, Mare Rubrum, Mons Aventinus itd.;
- odmiennie od języka polskiego wielką literą pisze się też przymiotniki oraz przysłówki pochodzące od nazw własnych: Romanus, lingua Latina, Graece loqui itd.;
- odmiennie od języka polskiego wielką literą pisze się nazwy miesięcy oraz dni miesiąca: Ianuarius, Februarius, Martius, Aprilis, Maius, Iunius, Iulius, Augustus, Quinctilis, Sextilis, September, October, November, December, Kalendae, Nonae, Idus;
- nie ma obowiązku stawiania wielkiej litery na początku zdania;
- nie ma obowiązku pisania wielką literą rzeczownika pospolitego deus;
Asymilacja przedrostków
- przedrostki ad, con, dis, ex, in, ob, sub piszemy z asymilacją: ad + peto = appeto, con + loquor = colloquor, dis + fero = differo, ex + futuo = effutuo, in + mobilis = immobilis, ob + fero = offero, sub + cedo = succedo itd.;
- przedrostek ab asymilujemy do au przed wyrazami fero oraz fugio: ab + fero = aufero, ab + fugio = aufugio; ale: ab + fuere = afuere;
- przerostki ab oraz sub piszemy bez asymilacji przed l, m, n, r: ab + luo = abluo, sub + mergo = submergo, ab + rogo = abrogo itd.;
- przedrostek ad piszemy bez asymilacji przed m oraz wedle chęci przed n: ad + miror = admiror, ad + nuo = adnuo (annuo) itd.;
- przedrostek per piszemy bez asymilacji: per + lustrare = perlustrare
W razie wątpliwości poprawną pisownię (oraz wymowę) dyftongów, geminat, przedrostków itp. rozstrzyga Thesaurus Linguae Latinae, a z braku tegoż – słownik oksfordzki języka łacińskiego (The Oxford Latin Dictionary). Piszemy oraz mówimy: caelum (nie: coelum), condicio (nie: conditio), lacrima (nie: lachryma), paenitet (nie: poenitet), sepulcrum (nie: sepulchrum), silva (nie: sylva), stilus (nie: stylus) itp.
Interpunkcja
- wyrazy rozdzielamy spacją;
- niektóre wyrazy, o ile stanowią stałą zbitkę frazeologiczną, możemy pisać łącznie, jeśli jest to konieczne dla prawidłowego zaakcentowania całości, np. quomodo (akcent na quo) w przeciwieństwie od quo modo (akcent na mo-); quemadmodum = "jak" (akcent na "ad") w przeciwieństwie od quem ad modum = "do jakiego stopnia" itp.
- partykułę pytajną ne, łączną que oraz alternatywną ve piszemy łącznie z poprzednim wyrazem;
- kropkę stawiamy na końcu zdania (analogicznie jak w języku polskim);
- wykrzyknik stawiamy na końcu zdania wykrzyknikowego (analogicznie jak w języku polskim);
- znak zapytania stawiamy na końcu zdania pytajnego niezależnego;
Przecinek, chyba że szyk zdania to uniemożliwia, stawiamy:
- pomiędzy przedmiotami wyliczanymi (jak w języku polskim);
- przed zaimkami oraz partykułami wprowadzającymi zdania podrzędne: an, num, utrum, cum, ne, ut, qui, quae, quod, quis, quid, quando, quantum, quot, quippe, quantulum, quamquam, quamvis, etsi, etiamsi, tametsi, quoniam, quia itp.
- przed spójnikami przeciwstawnymi: at, atqui, sed, verum;
- przed wyrazem, po którym stoi spójnik w postpozycji: autem, enim, tamen, vero.
Przecinka, chyba że szyk zdania wymaga tego z innych wględów, nie stawiamy:
- przed spójnikami: atque, et, nec, neque, simulac;
- przed partykułą pytajną annon w zdaniu pytajnym rozłącznym niezależnym;
- przed partykułą pytajną necne w zdaniu pytajnym rozłącznym zależnym;
- pomiędzy verbum regens a dopełnieniem w konstrukcji accusativus cum infinitivo;
- pomiędzy verbum regens a podmiotem w konstrukcji nominativus cum infinitivo;
- gdziekolwiek celem wydzielenia składni ablativus absolutus;
Co do przecinka, obowiązuje generalna zasada, która mówi, że lepiej jest postawić o jeden taki znak za mało, niż o jeden za dużo. Trzeba pamiętać, że wobec braku znaków interpunkcyjnych w starożytności łacina wyposażona jest w znaczną ilość spójników, zaimków oraz partykuł, które odpowiednio rozmieszczone zastępują interpunkcję. Z tego też względu stosowane przez nas współcześnie przecinki, kropki oraz średniki są w łacinie w dużej mierze redundantne.
Gramatyka
Fleksja
Łacina jest językiem fleksyjnym, mającym 2 liczby, 6 przypadków, 3 rodzaje gramatyczne oraz ogromne bogactwo form czasownika. Czasownik odmienia się przez:
- 2 liczby, pojedynczą (singularis) oraz mnogą (pluralis)
- 3 osoby
- 2 strony, czynną (activum) oraz bierną (passivum)
- 3 tryby, orzekający (indicativus), rozkazujący (imperativus), łączący (coniunctivus)
- 6 czasów, teraźniejszy (praesens), przeszły niedokonany (imperfectum), przeszły dokonany (perfectum), zaprzeszły (plusquamperfectum), przyszły (futurum primum) oraz przyszły dokonany (futurum exactum).
Praesens, futurum primum oraz futurum exactum należą do kategorii 'czasów głównych', pozostałe zaś to tzw. 'czasy historyczne'.
Istnieje ponadto sześć bezokoliczników (po jednym czasu teraźniejszego, przyszłego oraz przeszłego w każdej ze stron), cztery imiesłowy (dwa czynne oraz dwa bierne) oraz dwa rodzaje tzw. rzeczowników odsłownych (gerundium oraz supinum).
Składnia
Szyk wyrazów w zdaniu
"Szkolny" szyk gramatyczny to SOV, czyli najpierw jest podmiot, potem dopełnienie, a orzeczenie na końcu. Wyraz określający stoi zwykle za wyrazem określanym przez niego. W praktyce jednak szyk jest całkowicie swobodny, poszczególne elementy zdania są w dowolnej kolejności, analogicznie jak jest to do pewnego stopnia w języku polskim.
Zdanie
Łacina w szkołach
W 2009 r. w liceach ukazał się nowy przedmiot – łacina oraz kultura antyczna. W opracowywanym programie nauczania dla liceów ogólnokształcących przewidziano po cztery godziny tygodniowo tego przedmiotu w drugiej oraz trzeciej klasie. Łacina oraz kultura antyczna znajdzie się wśród rozszerzonych przedmiotów do wyboru, na które w zreformowanych liceach uczniowie będą się decydowali po pierwszej klasie. Z danych Centralnego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli wynika, że łacina to rzadkość. Na blisko milion uczniów w liceach ogólnokształcących uczy się jej tylko 35 tys. W tej chwili łaciny naucza 397 pedagogów[5].
Renesans łaciny
W Europie obserwuje się zwiększone zainteresowanie łaciną. Podejmowane są nawet próby wypromowania jej jako języka żywego. W Finlandii radio nadaje krótkie audycje w tym języku. Łacina jest nauczana w Niemczech (35-50% szkół w zależności od landu), Francji (około 50%) oraz we Włoszech (ok. 70%)[5].
Język łaciński ukazuje się w wielu grach wideo. Pewne piosenki są śpiewane po łacinie jak np. One Winged Angel z Final Fantasy VII, Liberi Fatali z Final Fantasy VIII (tu jednak tekst, a nawet sam tytuł, jest niegramatyczny) czy tytułowa piosenka z Super Smash Bros. Brawl.
Przypisy
- ↑ Adam Weinsberg: Językoznawstwo ogólne. Warszawa: PWN, 1983, s. 7.
- ↑ Marcin Loch. Łacina - czy rzeczywiście martwa?. „Classica Catoviciensia. Scripta Minora Fasc. 15”, s. 5-22, 2010. Katowice. ISSN 1641-6953.
- ↑ Aleksander Wojciech Mikołajczyk, ""Łacina w kulturze polskiej", seria "A to Polska właśnie", Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1998, ISBN 83-7384-215-2
- ↑ Emilia Kubicka: Gramatyka języka łacińskiego. Toruń: Buchmann, 2008, s. 7. ISBN 978-83-7527-131-7.
- ↑ 5,0 5,1 Renata Czeladko. Łacina powraca do szkół. „Rzeczpospolita”, 21.03.2008.
Sprawdź też
Sprawdź hasło
łacina w Wikisłowniku
Linki zewnętrzne
