136108 Haumea – planeta karłowata z Pasa Kuipera, równocześnie planetoida trzeba też do grupy plutoidów. Wcześniejsze jej tymczasowe oznaczenie to (136108) 2003 EL₆₁, a nieoficjalna nazwa - „Santa” (Święty Mikołaj). Została odkryta 7 marca 2003.

Odkrycie

Choć odkrycie ogłoszono 29 lipca 2005 roku, Haumea była sfotografowana już w 1955 roku oraz odnaleziona pół wieku później na kliszach z Obserwatorium Palomar. Odkrycie było zgłoszone przez grupę José L. Ortiza z Obserwatorium Sierra Nevada w Hiszpanii, chociaż obiekt był obserwowany niezależnie przez grupę Mike'a Browna z Caltech w Stanach Zjednoczonych. Oryginalnie Brown uznał pierwszeństwo Ortiza, lecz sprawa stała się kontrowersyjna, kiedy pojawiły się wątpliwości, czy Ortiz nie wykorzystał danych zebranych przez grupę z Caltechu^[4].

Kontrowersje wokół odkrycia przyspieszyły ogłoszenie dwóch innych odkryć zespołu Mike'a Browna – Makemake, którego średnica wynosi około ¾ średnicy Plutona, oraz ciała większego od Plutona – Eris.

17 września 2008 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna zakwalifikowała Haumeę jako planetę karłowatą oraz nadała jej aktualną nazwę. Jej nazwa pochodzi od Haumei, bogini płodności oraz porodu w mitologii hawajskiej^[5].

Orbita, rozmiary oraz właściwości fizyczne

Artystyczna wizja Haumei oraz jej księżyców

136108 Haumea obiega Słońce po orbicie o mimośrodzie 0,198 oraz nachyleniu do ekliptyki 28,2° w czasie ok. 282 lat. Średnia odległość tego ciała od naszej Dziennej Gwiazdy wynosi 43 j.a. Wedle pomiarów przeprowadzonych za pomocą teleskopu Kecka miał to być obiekt o kształcie grubego cygara o rozmiarach ~1960×1518×996 (średnio 1500) km. Nowsze oszacowania mówią jednak o średnicy ok. 1150 km^[2].

Ciało to nie ma kształtu sferycznego, choć jego rozmiary oraz masa (ponad 30% masy 134340 Plutona) pozwalały, by w przeszłości uformowało się w obiekt prawie kulisty. Jednak bardzo szybki ruch obrotowy wokół najkrótszej osi (niespełna 4 godziny - jeden z najkrótszych spośród wszystkich ciał Układu Słonecznego o średnicach przekraczających 100 km) uczynił rozciągnięcie planetoidy. Przypuszcza się, że w okresie kształtowania się planet ta planetoida transneptunowa mogła wziąć udział w jakiejś ogromnej kosmicznej kolizji z innym ciałem niebieskim. Wtedy właśnie doszło do przyśpieszenia ruchu obrotowego oraz utworzenia satelitów tego obiektu oraz innych jeszcze ciał, które nie są już powiązane grawitacyjnie z Haumeą. Wskazuje na to odkrycie pięciu planetoid o orbitach zbliżonych do orbity Haumei, a których symulacje orbit prowadzą do wspólnego dla tych obiektów punktu. Byłaby to pierwsza znaleziona w Pasie Kuipera rodzina planetoid powstała w trakcie jednej kosmicznej katastrofy.

Około 75% powierzchni Haumei jest pokrytej lodem^[6][7].

Naturalne satelity

 Osobny artykuł: Księżyce Haumei.

Obserwacje z użyciem optyki adaptacyjnej wykazały, że 136108 Haumea ma dwa księżyce. Większy z nich - Hi'iaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 1) – obiega tę planetoidę po orbicie o mimośrodzie 0,05 w średniej odległości 49 100 km w ciągu 49,12 dni. Jego masa stanowi ok. 1% masy głównego ciała. Ma średnicę szacowaną na ok. 310 km. Nazwa tego księżyca pochodzi od hawajskiej bogini urodzonej z Haumei oraz patrona tej bogini na wyspie Hawaje. Wcześniej był on nieoficjalnie nazywany „Rudolph” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Mniejszy księżyc – Namaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 2) – krąży w średniej odległości 39 300 km w czasie 34,7 dnia. Orbity obu satelitów nachylone są względem siebie ok. 40°. Jego średnica wyliczona na podstawie współczynnika odbijania światła wynosi 12% średnicy Haumei, tj. ok. 170 km. Jego nazwa pochodzi od Namaki, ducha wody zrodzonego z ciała Haumei. Księżyc ten był nieoficjalnie nazywany „Blitzen” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Na podstawie obserwacji ruchów tych ciał obliczono masę układu, która wynosi ok. 4,0×10²¹ kg.

Przypisy

Sprawdź też

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
136108 Haumea

• Lista planetoid
• Lista planetoid z księżycami
• Lista obiektów transneptunowych
• Rodzina planetoidy Haumea

Linki zewnętrzne

• 136108 Haumea w bazie JPL
• Diagram orbity 136108 Haumea
• Dane o obiekcie oraz jego satelitach (en)

p • d • e Układ Słoneczny Słońce • Heliosfera Planety ☾ = księżyc albo księżyce ∅ = pierścienie planetarne Merkury Wenus Ziemia ☾ Mars ☾ Jowisz ☾ ∅ Saturn ☾ ∅ Uran ☾ ∅ Neptun ☾ ∅ Planety karłowate 1 Ceres 134340 Pluton ☾ 136108 Haumea ☾ 136472 Makemake 136199 Eris ☾ Małe ciała Układu Słonecznego Planetoidy Grupy oraz rodziny planetoid: Wulkanoidy • Planetoidy bliskie Ziemi • Pas planetoid • Trojańczycy • Centaury • Trojańczycy Neptuna • Księżyce planetoid • Meteoroidy Sprawdź także listę planetoid. Obiekty transneptunowe Pas Kuipera – Plutonki: Orkus • Iksjon – Cubewana: 2002 UX25 • Waruna • Quaoar • 2002 TX300 • 2005 UQ513 • 2003 MW12 • 2002 AW197 • 2007 JJ43 Dysk rozproszony: 2007 OR10 • 2007 UK126 • 2005 QU182 • Sedna Komety Lista komet okresowych oraz nieokresowych • Damokloidy • Obłok Oorta Sprawdź też: powstanie oraz ewolucja Układu Słonecznego, ciała niebieskie oraz listy obiektów w Układzie Słonecznym ze względu na orbitę, ze względu na promień oraz ze względu na masę, oraz Portal: Astronomia

  W Wikimedia Commons leżą multimedia związane z tematem:
136108 Haumea