| (136199) Eris |
Eris oraz Dysnomia |
| Odkrywca |
Michael Brown, Chad Trujillo oraz David Rabinowitz[1] |
| Data odkrycia |
5 stycznia 2005 |
| Nr kolejny |
136199 |
| Charakterystyka orbity (J2000) |
| Lokalizacja |
Dysk rozproszony |
| Półoś wielka |
68,05[1] j.a. |
| Mimośród |
0,4348[1] |
| Peryhelium |
38,46[1] j.a. |
| Aphelium |
97,63[1] j.a. |
Okres obiegu
wokół Słońca |
ok. 561 lat |
| Śr. prędkość |
3,43 km/s |
| Inklinacja |
43,82[1]° |
| Charakterystyka fizyczna |
| Średnica |
2326 ± 12[2] km |
| Masa |
1,65 × 1022[2] kg |
| Średnia gęstość |
2,52[2] g/cm3 |
| Okres obrotu |
> 8? h |
| Albedo |
0,96[2] |
| Jasność absolutna |
– 1,2[1]m |
| Satelity naturalne |
1 – Dysnomia |
136199 Eris – planeta karłowata, jeden z obiektów dysku rozproszonego. Eris była odkryta 5 stycznia 2005 roku (na zdjęciach, które wykonano 21 października 2003 roku – stąd tymczasowe oznaczenie: 2003 UB313). Odkrycie tego obiektu ogłoszono 29 lipca 2005. Odkrywcy nadali jej nieoficjalną nazwę „Xena”. 13 września 2006 roku uzyskała stałą nazwę Eris, od imienia greckiej bogini niezgody.
136199 Eris jest obiektem transneptunowym, którego masę w chwili odkrycia szacowano na większą niż Plutona oraz z tego powodu w mediach nazywany był dziesiątą planetą. Jednak 24 sierpnia 2006 roku zdecydowano, że Eris, analogicznie jak Pluton oraz Ceres, zaliczona będzie do klasy planet karłowatych.
Odkrycie
Eris była odkryta 5 stycznia 2005 w Obserwatorium Palomar przez Michaela E. Browna, Chadwicka A. Trujillo oraz Davida Rabinowitza. Zespół ten od wielu lat zajmuje się systematycznym przeszukiwaniem obrzeży Układu Słonecznego w poszukiwaniu dużych obiektów oraz już wcześniej odkrywał tego typu obiekty – pomiędzy innymi Quaoar oraz Sedna. Astronomowie prowadzili rutynowe obserwacje przy użyciu 48-calowego Teleskopu Samuela-Oschina w Obserwatorium Palomar w Kalifornii. Eris była sfotografowana już 21 października 2003, ale dopiero ponowna analiza komputerowa zebranych danych pozwoliła na stwierdzenie jej wolnego przemieszczania się na tle gwiazd. Dzięki następnym obserwacjom wstępnie określono jej orbitę oraz rozmiary.
Orbita
Okres orbitalny 136199 Eris wynosi około 561 lat. Podobnie jak Pluton, Eris ma silnie ekscentryczną orbitę – o mimośrodzie ponad 0,43. W peryhelium ciało zbliża się do Słońca na 38,5 jednostek astronomicznych, a w aphelium oddala na ponad 97 j.a. (dla porównania, peryhelium orbity 134340 Pluton sięga 29, aphelium – 49 j.a.). Jej nachylenie względem płaszczyzny ekliptyki jest jeszcze większe niż Plutona – wynosi aż 44°. Obiekt ten jest wystarczająco jasny (ma 19 wielkość gwiazdową), aby być dostępnym dla obserwacji fotograficznych nawet w niezbyt wielkich teleskopach. Przyczyną tak późnego odkrycia tego obiektu było nachylenie jego orbity – przeważajaca ilość poszukiwań koncentruje się na okolicach płaszczyzny ekliptyki, wokół której znaleźć da się przeważajaca ilość materiału Układu Słonecznego.
Aktualnie Eris oddalona jest o ponad 96 j.a.[3] od Słońca, po przejściu aphelium orbity ok. 1979[a] Poza kometami długookresowymi oraz niektórymi sondami kosmicznymi, Eris oraz jej księżyc Dysnomia są najodleglejszymi znanymi ciałami Układu Słonecznego[4].
Rozmiary
Pierwsza próba określenia rozmiarów Eris na podstawie ilości emitowanego promieniowania podczerwonego mierzonego przez Kosmiczny Teleskop Spitzera nie powiodła się z powodu błędu.
2 lutego 2006 dr Bertoldi oraz in. z Instytutu Maxa Plancka w Bonn opublikowali w czasopiśmie Nature rezultaty pomiarów promieniowania termicznego obiektu (w zakresie 1,2 mm)[5], szacując średnicę Eris na 3000±400 km. Źródłem tej niepewności jest ograniczona dokładność samej metody pomiaru (±300 km). Dodatkowa niepewność (±100 km) związana jest z nieznaną prędkością obrotową oraz nachyleniem osi obiektu. Autorzy przyznawali, że było ok. 16% prawdopodobieństwa, że rzeczywista średnica obiektu jest poniżej dolnej granicy, czyli 2600 km. Jednak nawet w tym wypadku wymiary Eris byłyby większe od Plutona (średnica 2300 km).
9 oraz 10 grudnia 2005 roku dokonano obserwacji przy użyciu Kosmicznego Teleskopu Hubble'a. Na ich podstawie określono wartość średnicy planety karłowatej na 2398 km z niepewnością około ±97 km. NASA oficjalnie zaprezentowała te dane 11 kwietnia 2006.
Obserwacje Eris dokonane w listopadzie 2010 roku, w czasie przejścia tej planety na tle słabej gwiazdy z konstelacji Wieloryba wskazały, że Eris może nie posiadać rozmiarów większych niż Pluton (2300 km), a bywa nawet o ok. 100-120 kilometrów mniejsza[6]. W 2011 średnica Eris była doprecyzowana na 2326 ±12 km[7].
Powierzchnia
Animacja pokazująca ruch planety karłowatej na tle pozostałych obiektów (po lewej stronie). Te trzy klatki zostały zarejestrowane w odstępie trzech godzin
Obserwacje spektroskopowe w bliskiej podczerwieni wykonane przy użyciu dużego (średnica 8 m) teleskopu Gemini North na Mauna Kea wykazały obecność lodu metanowego na powierzchni Eris. Podobną charakterystykę ma powierzchnia Plutona. Obecność lodu metanowego wskazuje na istnienie pierwotnej powierzchni, która wcale nie była znacząco ogrzana od momentu powstania. Oznacza to, że Eris stale pozostawała na dalekich peryferiach Układu Słonecznego. Powierzchnia Eris ma szare zabarwienie, w przeciwieństwie do lekko czerwonawego Plutona. Przyczyna tej różnicy nie jest aktualnie znana.
Równocześnie nowe obserwacje pokazują, że Eris jest otoczona przez gruby płaszcz lodu, albowiem odbija prawie całe światło, które na nią pada. Oznacza to, że jest prawdopodobnie pokryta bardzo cienką warstwą zamarzniętej atmosfery, która przypuszczalnie zawiera zamrożony azot zmieszany z metanem. Przyczyną zamarzania atmosfery Eris jest prawdopodobnie jej wydłużona orbita, sięgająca daleko od Słońca.
Księżyc
Eris ma księżyc o nazwie Dysnomia (wcześniej używano prowizorycznego oznaczenia S/2005 (2003 UB313) 1 albo nieoficjalnej nazwy „Gabrielle”, od imienia przyjaciółki bohaterki serialu telewizyjnego Xena: Wojownicza księżniczka). Odkrycia dokonano 10 września 2005 roku przy użyciu teleskopu Keck II zaopatrzonego w system optyki adaptacyjnej. Dysnomia jest około 500 razy mniej jasna od Eris; jej średnicę szacuje się na około 150 km. Dalsze obserwacje ustaliły, że Dysnomia porusza się wokół Eris po prawie kołowej orbicie o okresie około 16 dni. Dzięki oddziaływaniu grawitacyjnemu pomiędzy Eris oraz Dysnomią udało się także ustalić, że Eris jest 1,27 razy masywniejsza od Plutona oraz jest najmasywniejszym znanym obiektem transneptunowym[8].
Konsekwencje odkrycia
Pewni ludzie astronomowie już od wielu lat postulowali „degradację” Plutona do rangi dużej planetoidy, czy też tzw. obiektu transneptunowego oraz zmianę definicji pojęcia „planeta”. Na odkrywane nowe ciała z Pasa Kuipera funkcjonowały określenia plutonki, twotino oraz cubewano, związane z parametrami ich orbit. Rozmiary Plutona oraz utarta tradycja, zaliczająca go do planet, wstrzymywały naukowców od radykalnych kroków w kwestiach nazewniczych; odkrycie większego obiektu nie było jednak wielkim zaskoczeniem.
Podczas sympozjum Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) w Pradze 24 sierpnia 2006 roku przyjęto nową definicję planety. Eris wraz z Plutonem oraz Ceres uznane zostały za planety karłowate. Od sierpnia 2008 roku planety karłowate krążące poza orbitą Neptuna nazywane są także plutoidami.
Sprawdź też
Uwagi
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 JPL Small-Body Database Browser: 136199 Eris (2003 UB313). 2011-12-04 last obs. used. [dostęp 2012-05-01].
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 ESO: Faraway Eris Is Pluto's Twin - Dwarf planet sized up accurately as it blocks light of faint star. [dostęp 2011-10-27].
- ↑ AstDys Eris Ephemerides (ang.). [dostęp 2009-12-06].
- ↑ Mike Brown (2006) The discovery of 2003 UB313 Eris, the largest known dwarf planet (en)
- ↑ Max-Planck Institut
- ↑ NewScientist: Former 'tenth planet' may be smaller than Pluto.
- ↑ Faraway Eris Is Pluto's Twin. [dostęp 2011-10-27].
- ↑ (en) Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet HubbleSite.org
Linki zewnętrzne
Sprawdź hasło
Eris w Wikisłowniku
