Afganistan, Islamska Republika Afganistanu (dari افغانستان, trl. Afghānestān, trb. Afghanestan; جمهوری اسلامی افغانستان, trl. Dawlat-e Eslāmī-ye Afghānestān, trb. Daulat-e Eslami-je Afghanestan; paszto افغانستان, trl. Afghānistān, trb. Afghanistan; د افغانستان اسلامي جمهوریت, trl. Də Afghānistān Islāmī Dawlat, trb. Dy Afghanestan Eslami Daulat) – śródlądowe państwo leżące w Azji Środkowej.
Etymologia
Afganistan, pers. oraz paszto: افغانستان (Afghânistân) Źródło słowa "Afgan" pozostaje nierozpoznane. Jedno z wyjaśnień bierze je od Apakana, irańskiego władcy z VIII albo IX wieku. Odmienne wskazuje na odniesienie do słowa "Abgan" (Imperium Sasanidów, III wiek), najstarszego znanego zapisu odnoszącego się do późniejszego "Afgan". Pojawia się także w zapiskach Szapura I w Nachsz-e-Rostam, gdzie wspomina o nazwisku Goundifer Abgan Rismaund. Indyjski astronom z VI wieku, Varahamihira, w swojej pracy "Brhat Samhita" (11.61; 16.38), wyznacza Afganów słowem Avagan. Chiński pielgrzym Xuanzang wyznacza nazwą 阿薄健 ("Abojian"[2]) lud zamieszkujący tereny na północ od Gór Sulejmańskich. W języku perskim -stân oznacza "kraj". Starożytni Grecy nazywali te tereny "Ariana" od awestyjskiego Aryanam Vaeja albo "Aryavarta" – "kraj Ariów" w sanskrycie (por. Iran). Określenie 'Ariana Afghânistân' jest wciąż popularne wśród perskojęzycznych mieszkańców Afganistanu. Nazwą 'Chorasan' określano Afganistan jako cząstka Wielkiego Chorasanu, co w zapisie pahlawi znaczy "Wschodni Kraj" (pers. خاور زمین)
Historia
-
Ustrój polityczny
Konstytucja afgańska przyjęta w 2004 roku zakłada istnienie trójpodziału władz na władzę: ustawodawczą, wykonawczą oraz sądowniczą. Władza ustawodawcza przysługuje parlamentowi zwanemu Loja Dżirga. Władzę wykonawczą sprawuje wyłaniany w wyborach powszechnych prezydent, któremu podlega rząd oraz administracja centralna.
Geografia
-
Afganistan jest wysokogórskim krajem śródlądowym, nie posiadającym dostępu do morza, położonym w środkowej oraz południowo-zachodniej Azji. Ponad 4/5 powierzchni zajmują góry. Z północnego wschodu na południowy zachód rozpościera się pasmo górskie Hindukusz z najwyższym szczytem kraju (Noszak, 7 492 m n.p.m.), przechodzący w surowe obszary Wyżyny Irańskiej, a następnie w półpustynię Registanu (35-40 tys. km²), pomiędzy którymi istnieje Wyżyna Haradżat z kilkoma przełęczami umożliwiającymi komunikację pomiędzy regionami kraju. Klimat surowy oraz mroźny, w górach średnie temperatury stycznia spadają do -15°C, a w lipcu sporadycznie przekraczają 0°C. Lata najcieplejsze na pustynnych obszarach na południu (powyżej +22°C). Opady w górach powyżej 1 500 mm rocznie, większa cząstka kraju ma 400-600 mm rocznie, na terenach stepowych poniżej 200 mm rocznie. Ziemie uprawne zajmują zaledwie 12% powierzchni, zaś lasy (głównie w rejonie północno-wschodnim) tylko 3%.
- Granice 5 529 km:
- najniższy punkt - Amu-daria 258 m n.p.m.
- najwyższy punkt - Noszak 7 492 m (inne źródła podają 7 485 m n.p.m.)
Gospodarka
Afganistan trzeba do najsłabiej rozwiniętych gospodarczo państw świata. PKB wyniósł 16,63 mld dolarów USA (dane szacunkowe z 2009), czyli zaledwie 571 dolarów na 1 mieszkańca, z czego 31% dostarczyło rolnictwo, 26% przemysł, a resztę usługi[1].
Zasoby naturalne: gaz ziemny, ropa naftowa, węgiel, miedź, chrom, baryty, siarka, ołów, cynk, ruda żelaza, sól, kamienie szlachetne oraz półszlachetne są eksploatowane w ograniczonym zakresie, większe znaczenie ma zaledwie wydobycie gazu (30 mln m³ w 2008) oraz surowców budowlanych, pomiędzy innymi lazurytu. Kilka elektrowni wodnych wyprodukowało 285,5 mln kWh energii elektrycznej[1]. Liczne zakłady rzemieślnicze rozrzucone po całym kraju produkują rozmaite wyroby włókiennicze, metalowe, skórzane oraz wyroby z drewna oraz inne. Rozwinięty jest przemysł spożywczy.
Główną gałęzią gospodarki jest niskotowarowe rolnictwo. Uprawia się z reguły zboże (pszenica 2,7 mln ton, ponadto kukurydzę, jęczmień oraz ryż, także bawełnę, buraki cukrowe, trzcinę cukrową; w dolinach rzek - na terenach nawadnianych - kwitnie sadownictwo oraz uprawa winorośli - produkcja winogron 365 tys. ton.
Dobrze rozwinięta hodowla (częściowo koczownicza): owiec - 11 mln, kóz - 2,2 mln oraz wielbłądów oraz koni.
Transport bardzo słabo rozwinięty. Drogi liczą tylko 42,15 tys. km, w tym: 29 800 km szlaków nieutwardzonych (wskaźnik gęstości dróg wynosi zaledwie 6,51 km/100 km²), a sieć kolejowa jest od 2010 roku w budowie. W Afganistanie istnieje 1 200 km (w 2007) śródlądowych dróg wodnych. Najważniejszą arterię stanowi żeglowny odcinek rzeki Amu-daria, po którym pływają statki o pojemności do 500 DWT. Ponadto są gazociągi o łącznej długości 466 km. Główne lotnisko w Kabulu ma połączenie z kilkoma miastami za granicą. Poza Kabulem, w 2010 istniało 18 innych lotnisk o betonowych pasach startowych oraz 34 inne o nieutwardzonych lądowiskach. Międzynarodowe linie lotnicze leżą w Kabulu oraz w Kandaharze. Na całym obszarze kraju poważną rolę odgrywa nadal transport juczny.
Bilans handlowy niezrównoważony: eksport w 2009 wyniósł 547 mln dolarów[1], zaś import aż 5 300 mln dolarów. Główni partnerzy handlowi: Pakistan, USA, Indie, Niemcy, Rosja, Japonia oraz Iran. Z uwagi na utrzymujące się od kilkudziesięciu lat konflikty oraz prowadzone działania wojenne, gospodarka afgańska istnieje w ruinie. Podstawowym produktem eksportowym, do niedawna, było opium, którego roczna produkcja wynosiła 4.000 ton. Produkcją opium trudnią się lokalni watażkowie usadowieni w poszczególnych rejonach kraju oraz czujący się bezkarni ze względu na słabość władzy centralnej.
Demografia
Różnorodność etniczna oraz językowa Afganistanu odzwierciedla jego położenie, gdzie przechodziły wojska oraz przecinały się historyczne szlaki handlowe prowadzące z Azji Środkowej do Azji Południowej oraz Południowo-Zachodniej. Dari (afgański perski) oraz paszto są językami urzędowymi oraz służą jako wspólny język większości Afgańczyków, chociaż talibowie stosowali tylko paszto. Uzbecki oraz turkmeński są szeroko rozpowszechnione na północy. Mniejsze grupy w całym kraju mówią ponad 70 innymi językami oraz niezliczonymi dialektami.
Religią państwową jest islam. Szacuje się, że 80% ludności to muzułmanie wyznający sunnicką odmianę Hanafi. Reszta to z reguły muzułmanie szyici, przede wszystkim Hazarowie. Pomimo prób w okresie rządów komunistycznych laicyzacji afgańskiego społeczeństwa islamskie praktyki przenikają wszystkie aspekty życia. Islam był fundamentem oporu wobec komunistów oraz radzieckiej inwazji. Islamskie tradycje religijne oraz przepisy, wraz z tradycyjną praktyką są podstawowym sposobem na prowadzenie swojego życia oraz rozwiązywanie sporów prawnych. Poza mieszkańcami dużych miast przeważajaca ilość Afgańczyków jest podzielonych na plemiona oraz inne wspólnoty oparte na przywódcach, które kultywują dawne tradycje oraz praktyki religijne.
Liczba mieszkańców w 2010 wynosiła 29,12 mln (w 1950 było ich 8,15 mln[3]). Ludność jest rozmieszczona bardzo nierównomiernie. Główne skupiska to kotliny śródgórskie oraz oazy na obszarach północno-wschodniej części kraju; tereny wysokogórskie na północy oraz półpustynne na południowym zachodzie są prawie bezludne. Ok. 2 mln mieszkańców to koczownicy. Ponad 3 mln osób przebywa na emigracji, z reguły w Pakistanie oraz Iranie. Skład narodowościowy jest zróżnicowany: żyją tu Pasztunowie - 35%, Tadżycy - 33%, Hazarowie oraz Uzbecy - po ok. 9%, Ajmakowie - 4%, Turkmeni - 3%, Beludżowie - 2%, . Tylko 28% ludności mieszka w miastach. Poziom życia ludności oraz jej zdrowotność należą do najniższych w świecie; powszechnym zjawiskiem jest analfabetyzm - 62,9%.
Statystyki demograficzne
| (2011)[1] |
| Liczba ludności |
29 835 392 |
| Współczynnik urbanizacji |
23% (2010) |
| Ludność wedle wieku |
| 0 – 14 lat |
42,3% (mężczyzn 6 464 070; kobiet 6 149 468) |
| 15 – 64 lat |
55,3% (mężczyzn 8 460 486; kobiet 8 031 968) |
| ponad 64 lata |
2,4% (mężczyzn 349 349; kobiet 380 051) |
| Średni wiek |
| W całej populacji |
18,2 lat |
| Mężczyzn |
18,2 lat |
| Kobiet |
18,2 lat |
| Przyrost naturalny |
2,375% |
| Współczynnik urodzeń |
37,83 urodzeń/1000 mieszkańców |
| Współczynnik zgonów |
17,39 zgonów/1000 mieszkańców |
| Współczynnik migracji |
3,31 migrantów/1000 mieszkańców |
| Ludność wedle płci |
| przy narodzeniu |
1,05 mężczyzn/kobiet |
| poniżej 15 lat |
1,05 mężczyzn/kobiet |
| 15 – 64 lat |
1,05 mężczyzn/kobiet |
| powyżej 64 lat |
0,92 mężczyzn/kobiet |
| w całej populacji |
1,05 mężczyzn/kobiet |
| Umieralność niemowląt |
| W całej populacji |
149,2 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci męskiej |
152,75 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci żeńskiej |
145,47 śmiertelnych/1000 żywych |
| Oczekiwana długość życia |
| W całej populacji |
45,02 lat |
| Mężczyzn |
44,79 lat |
| Kobiet |
45,25 lat |
| Rozrodczość |
5,39 urodzeń/kobietę |
| Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS |
0,01% (2001) |
- 6 690 osób na 1 lekarza (w 1990 r. - 13 200 osób na 1 lekarza)
- 2 945 osób na łóżko szpitalne
- 23% ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa
Podział administracyjny
Mapa przedstawiająca prowincje Afganistanu
Afganistan jest podzielony na 34 prowincje (wilajet) oraz 398 dystryktów
-
Religijność
-
-
Sprawdź też
Przypisy
Linki zewnętrzne
