Afryka – drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi. Ma 30,37 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0°, oba zwrotniki oraz równik.

Afrykę zamieszkuje ok. 900 mln ludzi (2010). Ma najwyższy na świecie przyrost naturalny (24‰ rocznie) oraz jest "najmłodszym" kontynentem na Ziemi – dzieci (0-14 lat) stanowią ok. 44%. Afryka ma najniższy PKB na 1 mieszk. (895 dolarów USA), najkrótszą średnią życia (47 lat), a także największą liczbę zakażonych wirusem HIV (ok. 24,9 mln, czyli ok. 64,3% zakażonych na całym świecie).

Afryka jest najbiedniejszym kontynentem, dotkniętym wieloma plagami – takimi jak malaria oraz AIDS – a także miejscem, gdzie większa cząstka ludności cierpi na niedożywienie albo nawet głód. W kilku krajach Afryki wciąż trwają wojny domowe oraz rozmaitego rodzaju konflikty zbrojne. Najgroźniejszymi punktami zapalnymi wciąż pozostają Dar Fur w Sudanie, Sudan Południowy, wschodnia cząstka Demokratycznej Republiki Konga, Czad, Wybrzeże Kości Słoniowej, Somalia, Zimbabwe, północna cząstka Nigeria, Libia.

Jest najsłabiej zurbanizowanym kontynentem (ok. 39% ludności mieszka w miastach). Największe miasta: Kair, Lagos, Kinszasa, Johannesburg, Aleksandria. Państwa: największe – Algieria (2 381 740 km²), najludniejsze – Nigeria (132 mln), najgęściej zaludnione – Mauritius (610 osób na km²), najmniejsze – Seszele (455 km²), najmniej ludne – Seszele (83 tys.), najrzadziej zaludnione – Sahara Zachodnia (1 os./km²).

Spis treści 1 Nazwa kontynentu 2 Położenie oraz granice 3 Geologia oraz tektonika 3.1 Platforma afrykańska 3.2 Surowce mineralne 3.3 Wulkanizm 4 Ukształtowanie powierzchni oraz linia brzegowa 5 Gleby 6 Klimat 6.1 Strefy klimatyczne 6.2 Temperatury 6.3 Zachmurzenie oraz opady 6.4 Ciśnienie atmosferyczne oraz wiatry 6.5 Wpływ prądów morskich 7 Hydrologia 7.1 Rzeki 7.2 Jeziora 7.3 Lodowce 7.4 Wody gruntowe 8 Podział fizycznogeograficzny 8.1 Afryka Północno-Zachodnia 8.2 Sahara 8.3 Sudan 8.4 Afryka Środkowa 8.5 Afryka Wschodnia 8.6 Afryka Południowa 8.7 Madagaskar 9 Fauna oraz flora 9.1 Roślinność 9.1.1 Państwo holarktyczne 9.1.2 Państwo Przylądkowe 9.1.3 Państwo paleotropikalne 9.2 Zwierzęta 9.2.1 Kraina etiopska 9.2.2 Kraina paleoarktyczna 9.2.3 Kraina madagaskarska 10 Ludność 10.1 Demografia 10.2 Ludy Afryki 10.3 Religie 10.3.1 Wierzenia rdzennych ludów Afryki 10.3.2 Kult przodków 10.3.3 Islam 10.3.4 Chrześcijaństwo 10.3.5 Voodoo 10.4 Języki afrykańskie 10.4.1 Rodzina afroazjatycka 10.4.2 Rodzina nilosaharyjska 10.4.3 Rodzina nigerokongijska 10.4.4 Rodzina khoisan 10.4.5 Język afrikaans 10.4.6 Języki europejskie 11 Osadnictwo oraz miasta 11.1 Obozowiska 11.2 Wsie 11.3 Urbanizacja 11.4 Miasta 12 Gospodarka Afryki 12.1 Rolnictwo oraz rybołówstwo 12.2 Surowce mineralne 12.3 Przemysł 12.3.1 Górnictwo 12.3.2 Przemysł energetyczny 12.3.3 Przemysł lekki 12.4 Usługi 12.4.1 Transport 12.4.1.1 Uwarunkowania oraz problemy transportu w Afryce 12.4.1.2 Transport drogowy 12.4.1.3 Transport kolejowy 12.4.1.4 Transport morski 12.4.1.5 Transport lotniczy 12.4.1.6 Transport miejski 12.4.2 Turystyka 12.5 Kolonie w Afryce 13 Historia Afryki Subsaharyjskiej 13.1 Okres przedkolonialny 13.1.1 Pierwsze cywilizacje 13.1.2 Migracje Bantu 13.1.3 Handel z Europą oraz światem arabskim 13.1.4 Niewolnictwo 13.2 Okres kolonii 13.2.1 Podbój 13.2.2 Zakładanie oraz funkcjonowanie kolonii 13.2.3 Dekolonizacja 13.3 Okres wolnej Afryki 13.3.1 1960 – 1994 13.3.2 Okres po 1994 14 Historia Afryki Północnej 14.1 Przemiany polityczne (2010–2012) 15 Odkrycia oraz badania Afryki 15.1 Odkrycia arabskie 15.2 Odkrycia włoskie 15.3 Odkrycia portugalskie 15.4 Eksploracja interioru 15.5 Odkrycie oraz eksploracja wysp afrykańskich 15.6 Podboje holenderskie 15.7 XVIII wiek 15.8 XIX wiek 16 Kultura 16.1 Sztuka 16.1.1 Sztuka muzułmańska 16.1.2 Sztuka Czarnej Afryki 16.1.3 Sztuka etiopska 16.2 Literatura 16.2.1 Literackie nagrody Nobla 16.3 Muzyka 16.4 Kino 16.5 Zwyczaje ludowe 16.5.1 Wesele 16.6 Dziedzictwo UNESCO 17 Sport 17.1 Igrzyska olimpijskie 17.1.1 Letnie igrzyska olimpijskie 17.1.2 Zimowe igrzyska olimpijskie 18 Podział polityczny Afryki 18.1 Państwa 18.2 Regiony polityczne 18.2.1 Schemat regionów świata ONZ 18.2.2 Afryka Północna 18.2.3 Afryka Zachodnia 18.2.4 Afryka Środkowa 18.2.5 Afryka Wschodnia 18.2.5.1 Róg Afryki 18.2.6 Afryka Południowa 19 Sprawdź też 20 Przypisy 21 Linki zewnętrzne

Nazwa kontynentu

 Osobny artykuł: Africa Proconsularis.

Nazwa "Afryka" jako nazwa kontynentu leżącego na południe od Morza Śródziemnego ukazała się po raz pierwszy w dziele De chorographia autorstwa Tytusa Pomponiusza z I wieku naszej ery. Wcześniej nazwą Afryka określano rzymską prowincję na tym kontynencie. Kontynent wówczas nazywano Libia^[1].

Nazwa Afryka pochodzi z łaciny oraz oznacza ziemia Afrów. Oryginalnie nazwa ta jako określenie miejsca na ziemi była użyta przez Pomponiusza Meli w 41 roku n.e.^[2].

Położenie oraz granice

Afryka istnieje po obu stronach równika oraz po obu stronach południka 0. Jednakże nie ma w niej terenów leżących na południowy zachód od przecięci się równika oraz południka 0^[3].

Skrajnymi punktami są^[3]:

• Przylądek Biały (37° 25'N)
• Przylądek Igielny (34° 51'S)
• Almadi (17° 33'W)
• Przylądek Hafun (51° 23'E) a po uwzględnieniu wysp wschodni brzeg Sokotry (54° 28'E)

Rozciągłość Południkowa wynosi około 8000 km natomiast równoleżnikowa 7400 km^[3].

Położenie Afryki w niskich szerokościach geograficznych powoduje, iż na kontynencie jest zjawisko górowania słońca, co przekłada się na wydatnie wyższe usłonecznienie możliwe (teoretyczne) niż ma to miejsce na wyższych szerokościach (np. w Europie)^[4].

Przeważajaca ilość granic Afryki to granica morska. Afrykę opływają dwa^[5] oceany Atlantycki oraz Indyjski. Jedynym morzem Atlantyku jest opływające od północy Morze Śródziemne, które oddziela Afrykę od Europy. Do oceanu Indyjskiego trzeba Morze Czerwone, które odcina Afrykę od Półwyspu Arabskiego czyli Azji. Jedyną lądową granicą jest przesmyk Sueski o długości 120 km. Na przesmyku istnieje Kanał Sueski, który jest uznawany za dokładne wytyczenie granicy. Wcześniej w miejscu kanału był ciąg jezior: Manzila, Timsah, Wielkie Jezioro Gorzkie, Małe Jezioro Gorzkie^[6].

Geologia oraz tektonika

 Osobny artykuł: Geologia Afryki.

Afryka leży w całości na płycie afrykańskiej, która jest największą płytą na Ziemi^[7]. Płyta ta poza obszarami wyżynno-górskimi w syneklizach: Taudan, algiersko-libijskiej, nigeryjskiej, Czadu, Konga, Okawango oraz Kalahari oraz w zapadlisku mozambickim oraz basenie Karru istnieje bezpośrednio pod warstwą osadów^[8]. Na obszary leżące wyżej leżą na tarczach: regibackiej, Ahaggaru, Tubesti, nubijskiej, Kasai oraz wzniesieniach gwinejskich, tanganicko-rodezyjskich, kongo-nabijskich oraz Transwalu^[9].

Afryka uzyskała kształty zbliżone do obecnych już w proterozoiku^[10]. Później wypiętrzyły się Góry Przylądkowe oraz Góry Atlas. Największą strukturą tektoniczną są Wielkie Rowy Afrykańskie^[11].

Platforma afrykańska

Platforma afrykańska jest najniższą (leżącą najgłębiej) platformą geologiczną będącą odpowiednikiem Płyty afrykańskiej w tektonice. Prekambryjska platforma afrykańska zawiera w sobie cały kontynent łącznie z wyspami ale bez Gór Atlas oraz Przylądkowych^[7]. Wychodnie platformy afrykańskiej leżą w syneklizach. Składają się z reguły ze starych skał prekambryjskich: zlepieńców, piaskowców oraz piasków, łupków oraz skał wulkanicznych, występujących pod postacią intruzji magmowych^[10]. Czasem skały te są przykryte stosunkowo niewielką warstwą osadów czwartorzędowych, pochodzenia glacjalnego. Co świadczy o zlodowaceniu Gondwany^[9].

Tarcza regibacka

Znajduje się w zachodniej części Sahary^[9] na pograniczu Mauretanii Sahary Zachodniej (część Maroka) oraz Algierii^[12]. Tarcza jest zbudowana z najstarszych skał zaliczanych do formacji Amsago. Są to granulity, czarnokity, anoryty, piroksenity, amfibolity, gnejsy kordierytowo-sylimanitowe, gnejsy biotytowe oraz hiperstenowe, łupki niklowe, marmury oraz kwarcyty żelaziste. We wschodniej części dominują słabo zmetamofizowane skały wulkaniczne oraz wulkaniczno-dendryczne. Na tarczy leżą skały z neoproteozoiku: kwarcyty, zlepieńce, pokrywy ryolitów oraz andezytów oraz wapienie^[13].

Tarcza Ahaggaru

Znajduje się w centralnej części Sahary^[9] w południowej części Algierii. Na tarczy leżą Góry Ahaggar z najwyższym szczytem Algierii Tahatem 2918 metrów^[12].

Tarcza Tibesti

Najmniejsza spośród afrykańskich tarcz, istnieje w południowej części Sahary^[9] na pograniczu Czadu (większość) oraz Libii oraz Nigru, na jej terenie leżą góry Tibesti, których najwyższym szczytem jest Emi Kussi (3415 m), będący najwyższym szczytem Czadu^[14]. Tarcza Tibesti jako jedyna na terenie Sahary ma pochodzenie wulkaniczne. Jest to najmłodsza nieosadowa formacja na Saharze, w przeciwieństwie do reszty struktur saharyjskich jest wychodnią skał litych^[15].

Tarcza nubijska

Znajduje się pomiędzy Nilem a Morzem Czarnym^[9] We wschodniej części Egiptu oraz Sudanu^[14]. Tarcza jest pokryta skałami okruchowymi, z reguły piaski oraz żwiry^[15]

Tarcza Kasai

Znajduje się w pomiędzy Syneklizą Konga a Syneklizą Okawango^[9] na pograniczu DR Konga oraz Zambii. Na terenie tarczy Kasai istnieje Wyżyna Katanga^[16].

Wzniesienia gwinejskie

Znajdują się nad północnym brzegiem Zatoki Gwinejskiej^[9]. Na terenie tej jednostki leżą Gwinea, Sierra Leone, Wybrzeże Kości Słoniowej, Burkina Faso, Ghana, Togo, Benin oraz niewielkie fragmenty: Mali, Nigru oraz Nigerii^[12].

Wzniesienia kongo-namibijskie

Rozciągają się wzdłuż południowej części wybrzeża atlantyckiego^[9]. Na terenie tej jednostki leżą Angola oraz Namibia^[16].

Wzniesienia tanganicko-rodezyjskie

Są południową częścią Wielkich Rowów Afrykańskich^[9]. Ciągną się południkowo od Tanzanii poprzez Zambię oraz Malawi przez Tete w Mozambiku do Zimbabwe^[16]

Wzniesienia Transwalu

Znajdują się w południowej Afryce pomiędzy Syneklizą Okawango a Basenem Karru^[9]na pograniczu RPA, Namibii oraz Botswany^[16].

Zapadlisko mozambickie

Znajduje się na południowym wschodzie Afryki, pomiędzy Wzniesieniami Tanganicko-rodezyjskimi a brzegiem Oceanu Indyjskiego^[9]. Znajduje się na terytorium Mozambiku^[16].

Synekliza Taudan

Znajduje się w zachodniej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy tarczą regibacką, tarczą Ahagarru oraz wzniesieniami gwinejskimi^[9]. Znajduje się na terytorium Mauretanii, Mali oraz Algierii^[12].

Synekliza algiersko-libijska

Znajduje się w północnej części Sahary. Jest obniżeniem przed górami Atlas^[9]. Znajduje się na terytorium Algierii oraz Libii^[12].

Synekliza nigeryjska

Znajduje się w południowej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami gwinejskimi a tarczą Ahaggaru^[9]. Znajduje się na terytorium Nigerii oraz Nigru^[12].

Synekliza Czadu

Znajduje się w południowej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami środkowoafrykańskimi a tarczą Ahaggaru^[9]. Znajduje się na terytorium Czadu oraz Nigru^[12].

Synekliza Konga

Znajduje się w centralnej Afryce. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami środkowoafrykańskimi, wzniesieniami tanganicko-rodezyjskimi, tarczą Kasai oraz wzniesieniami kongijsko-nambijskimi. Jej obszar tworzy jednostkę fizycznogeograficzną Kotlina Konga^[9]. Znajduje się na terytorium Demokratycznej Republiki Konga^[16].

Synekliza Okawango

Znajduje się w południowej Afryce. Jest obniżeniem pomiędzy tarczą Kasai oraz wzniesieniami kongijsko-nambijskimi^[9]. Znajduje się na terytorium Angoli, Zambii, Zimbabwe, Botswany oraz Namibii^[16].

Synekliza Kalahari

Synekliza Murzuk

Basen Karru

Góry Atlas

 Osobny artykuł: Atlas (góry).

Góry Atlas leżą na północy Afryki. W zachodniej części wybrzeża Morza Śródziemnego^[9]. Góry te leżą na terenie Maroka, Algierii oraz Tunezji^[12] Góry Atlas wraz z Górami Smoczymi są najmłodszymi fragmentami Afryki^[9].

Góry Przylądkowe

 Osobny artykuł: Góry Przylądkowe.

Góry Przylądkowe leżą na południowym krańcu Afryki. Góry te ukształtowały się w orogenezie alpejskiej. W Dewonie w miejscu Góry Przylądkowych znajdowała się głęboka geosynklina, w którą zbierały się osady morskie. Góry wypiętrzyły się w Triasie, kiedy podczas rozpadu Gondwany nastąpiła kolizja pomiędzy przyszłą płytą afrykańską a protoameryką^[10].

Wielkie Rowy Afrykańskie

 Osobny artykuł: Wielkie Rowy Afrykańskie.

System rowów tektonicznych we Wschodniej Afryce^[9]. Wielkie Rowy Afrykańskie są jedyną tak dużą rozpadliną na lądzie. Ich przedłużeniem na północ jest Morze Czerwone. Natomiast na zachód rozpadlina biegnie przez Ocean Indyjski oraz wzdłuż wybrzeży Półwyspu Arabskiego. System Wielkich rowów jest jednym z dowodów hipotezy ekspansji powierzchni Ziemi^[17].

System Wielkich Rowów Afrykańskich ma całkowicie inną geologię niż reszta kontynentu. Z uwagi na wulkanizm dominują młode skały wulkaniczne, zalegające także na powierzchni. Wzdłuż linii dyslokacyjnych są czynne oraz wygasłe wulkany. W tym najwyższe góry Afryki Kilimandżaro oraz inne wygasłe wulkany np. Kenia. Czynne wulkany są w grupie Wirunga oraz pojedyncze wulkany w tym 5 skupionych w zapadlisku Afar^[18].

Surowce mineralne

Afryka jest kontynentem bardzo bogatym w zasoby naturalne. W starym podłożu Afryki istnieje wiele cennych surowców metalicznych, m.in. rudy żelaza, niklu, miedzi, manganu, antymonu, chromu, kobaltu, wanadu, uranu oraz bogate złoża złota, srebra, platyny oraz diamentów^[19]. Pokłady żelaza oraz boksytu pochodzą z gleb czerwonych, stąd są stale odtwarzane w obecnych warunkach^[20]. W młodszych skałach jest węgiel kamienny, ropa naftowa, gaz ziemny oraz inne surowce pochodzenia osadowego^[21].

Pokłady żelaza w Afryce są dwojakiego rodzaju. Pokłady magmowe są pochodzenia wulkanicznego. Są świetnie wykrystalizowane oraz zalegają w intruzjach. Żelazo w tej formie jest z reguły na południu kontynentu. Takim rudom żelaza towarzyszy wielokrotnie wanad^[22]. Drugim rodzajem pokładów są płytkie pokłady zwietrzelinowe powszechnie występujące w strefie laterytów pokłady te powstają poprzez odkładnie się związków żelaza w głębokiej warstwie gleby. Powoduje to, że pokłady są wprawdzie płytko jednak są bardzo zanieczyszczone oraz słabo skoncentrowane. Procesy powstania pokładów osadowych wciąż trwają^[23]. Pokładów powstałych w innych procesach praktycznie w Afryce nie ma^[24].

Ropa naftowa w Afryce zarówno na północy jak oraz w Nigerii powstała w kredzie^[25].

Wulkanizm

Wzdłuż linii dyslokacyjnych rozwinęły się wulkany. Największymi wulkanami na kontynencie są najwyższe góry kontynentu Kilimandżaro oraz Kenia. Czynne wulkany są w grupie Wirunga oraz na dnie zapadliska Afar. nieoczekiwanie stożków wulkanicznych na terenie wyżyny Abisyńskiej oraz w Kenii oraz Tanzanii są rozległe pokrywy lawowe^[26]

Ukształtowanie powierzchni oraz linia brzegowa

 Osobny artykuł: Geografia Afryki.

Dominującą typem ukształtowania powierzchni są rozległe wyżyny o wyraźnych krawędziach opadających ku wybrzeżom. Ku wewnętrznym kotlinom wyżyny opadają pod małym kątem. Niziny posiadają charakter niecek. Największą z nich jest Kotlina Kongo. Góry leżą na północy (Góry Atlas) oraz południu (Góry Smocze), górski krajobraz jest także na Wyżynie Abisyńskiej^[27].

Średnia wysokość Afryki wynosi 657 m n.p.m. Po Antarktydzie Afryka ma najmniej terenów nizinnych położonych do 300 metrów, zaledwie 22,4%^[28]. Najwyższy szczyt Kibo ma 5895 m. najniższy punkt to brzeg jeziora Assal (-150 m). Obydwa punkty leżą we wschodniej części kontynentu w rejonie Wielkich Rowów^[29].

Hipsometria kontynentów^[28]

Kontynent	<0	0-300	300-500	500-1000	1000-2000	2000-3000	3000-5000	>5000
Afryka	1,2	22,4	27,0	28,6	20,2	1,5	0,2	0,0
Ameryka Południowa	0,0	49,0	19,5	16,9	6,2	3,4	3,9	1,1
Ameryka Północna	0,0	32,8	22,6	17,4	16,5	10,1	0,5	0,1
Antarktyda	0,0	6,4	0,2	5,2	28,7	56,9	2,5	0,1
Australia oraz Oceania	0,2	54,0	29,5	13,0	2,4	0,7	0,2	0,0
Azja	1,2	31,2	15,8	21,3	17,6	6,1	4,0	2,8
Europa	1,4	72,6	10,0	10,9	4,4	0,6	0,1	xxx
Lądy ogółem	0,6	33,4	18,6	19,0	15,8	9,5	2,1	1,0

Afryka jest kontynentem o zwartej budowie około 95% powierzchni stanowi trzon lądowy. Jedynymi dużymi półwyspami są Półwysep Somalijski oraz Półwysep Barka. Jednakże oba są zrośnięte z trzonem dużą podstawą. Na półwyspy przypada 3% powierzchni kontynentu^[6].

Największą wyspą jest Madagaskar oddzielony od Kontynentalnej Afryki Kanałem Mozambickim. Pozostałe wyspy są niewielkie leżą z reguły na Oceanie Indyjskim oraz w Zatoce Gwinejskiej. Powierzchnia afrykańskich wysp stanowi 2% powierzchni całego kontynentu^[6].

Afryka nie ma też wiele zatok. Jedyna duża zatoka opływająca Afrykę to Zatoka Gwinejska, szeroko otwarta ku Oceanowi Atlantyckiemu. Drugorzędnymi zatokami są Benin oraz Biafra. nieoczekiwanie nich są małe zatoki: Zatoka Wielorybia, St. Francis, False Bay, Delagoa, Zatoka Andamańska oraz Wielka Syrta oraz Mała Syrta na Morzu Śródziemnym^[27].

Wybrzeża Afryki są mało zróżnicowane. Najczęściej wyrównane, klifowe z szeroką plażą albo wybrzeża narastające. Rzeki przeważnie posiadają delty cofnięte. Wyspy są przeważnie skaliste. Na Madagaskarze oraz okolicznych wyspach leżą wybrzeża namorzynowe. Morze Czerwone ma rafy koralowe^[27].

Gleby

Afryka ma zróżnicowaną pokrywę glebową, która zależy od strefy klimatycznej, szaty roślinnej oraz rzeźby terenu. Pokrywa glebowa jest symetryczna względem równika, z wyłączeniem górskich obszarów na wschodzie oraz północy kontynentu oraz znacznego obszaru Sahary^[30]. W Afryce równikowej dominują gleby laterytowe wilgotnych lasów oraz czerwonoziemy oraz gleby czerwono-brązowe. W strefie sawann dominują czerwonoziemy. Między strefą sawann a Saharą są gleby czerwono-bure, sporadycznie są także czarnoziemy^[31]. Na Saharze oraz w Afryce południowej są gleby piaszczyste oraz żwirowe (gleby inicjalne). Wielokrotnie ze względu na zasolenie są gleby słone (Sołonczaki oraz Sołońce)^[32]. W interiorze Sahary są charakterystyczne szaroziemy^[33]. W dolinach dużych rzek są gleby rzeczne (mady). W strefie śródziemnomorskiej są Terra-rosa, gleby brązowe, brunatne gleby górskie oraz gleby suchych lasów^[31] – gleby te są charakterystycznymi glebami wybrzeża Morza Śródziemnego^[34]. W Wielkich Rowach Afryki są gleby bielicowe, gleby łąk górskich oraz gleby wulkaniczne^[31]. Przyczyną powstawania gleb o odcieniu czerwonym są tlenki żelaza, które wnikają w głąb profilu glebowego. Gleby w strefie wilgotnej posiadają konsystencję przypominającą glinę, natomiast w strefie suchej gleby składają się z utworów luźnych^[35].

Regionalizacja glebowo-geologiczna świata, zakładająca podział świata na 13 sektorów, wyróżnia na obszarze Afryki 5 sektorów glebowych^[36][37]:

• 9. Sektor oglejonych gleb wapienno-próchnicznych, wertisoli, górskich brunatnoziemów, suchowęglanowych gleb kotlin śródgórskich;
• 10. Sektor południowoafrykański;
• 11. Sektor gleb sucho-węglanowych oraz sucho-sołońcowych, reliktowych pokryw solnych, górskich wapienno-próchnicznych gleb stepowych oraz węglanowo-próchnicznych gleb stepowych oraz węglanowo-próchniczncyh oglejonych z fragmentami górskich brunatnoziemów;
• 12. Sektor ferroziemów, wertisoli, gleb sucho-sołońcowych, reliktowych laterytów, górskich gleb fluwo-feralitowych, wysokogórskich kwaśnych gleb alferhumusowych oraz kwaśnych gleb darniowych;
• 13. Sektor fluwo-feralitowych oraz fluwo-fersalitowych, fersalitowych gleb glejowo-eluwialnych oraz laterytowych z fragmentami ferroziemów oraz wertisoli, górskich afterhumusowych oraz kwaśnych gleb darniowych.

Ponad 40% powierzchni Afryki stanowią tereny przydatne rolniczo dopiero po sztucznym nawodnieniu na co państwa afrykańskiej nie posiadają pieniędzy, przez co tereny te nie są uprawiane^[21].

Klimat

 Osobny artykuł: Klimat Afryki.

Strefy klimatyczne

W Afryce wedle podziału Koppena leżą wszystkie strefy klimatyczne gorące, bardzo gorące oraz pewne podstrefy klimatu umiarkowanego nawet lokalnie Klimat umiarkowany oceaniczny chłodny. Natomiast wedle podziału Okołowicza oraz Martyn, Afryka leży w strefach: I – okołorównikowa, II – Zwrotnikowa (na północy prowincja 5a – śródziemnomorska 5c – saharyjsko-arabska na południu prowincja 4a – afrykańsko-madagaskarska)^[38]. W regionalizacji Alisowa oraz Sorkiny w Afryce da się wyróżnić strefy: równikową, podrównikową, zwrotnikową, podzwrotnikową^[39].

Afryka ma symetryczne względem równika strefy klimatyczne. Ze względu jednak na znaczną rozciągłość północnej części jest tam klimat typowo kontynentalny, który nie jest na południu. Zwarta linia brzegowa powoduje, że dużą rolę ogrywają prądy morskie. Kolejnym powodem zróżnicowania klimatu są przeszkody orograficzne szczególnie odczuwalne w Wielkich Rowach Afrykańskich^[40].

Afryka istnieje zarówno na półkuli północnej jak oraz południowej co powoduje, że w lipcu w północnej części jest lato, natomiast w południowej zima. W styczniu sytuacja jest odwrotna^[41].

Temperatury

Najwyższe temperatury w lipcu notowane są na Saharze, gdzie w syneklizie Taudan wieloletnia średnia lipca wynosi ponad +36 °C. A skrajne temperatury najcieplejszego momentu dnia wynoszą nawet do +57 °C. Podobnie wysoka temperatura średnia jest notowana w Egipcie nad Morzem Czerwonym jednakże tam dzienna amplituda temperatury jest niższa. Najniższe temperatury w lipcu są notowane w RPA gdzie średnia miesięczna temperatura spada poniżej +10 °C^[41].

W styczniu temperatury w Afryce są bardziej wyrównane Najwyższe są notowane na wschodnim wybrzeżu, w Ghanie oraz w południowej części Madagaskaru (ponad +28 °C). Na większości terenów jest pomiędzy +20 °C a +28 °C Na Saharze temperatura spada do poniżej +12 °C a lokalnie we wschodniej części Maroka do mniej niż +4 °C^[41].

Najwyższa maksymalna średnia miesięczna temperatura jest na Saharze, szczególnie w zachodniej części interioru natomiast najniższa minimalna średnia miesięczna temperatura jest w górach w pobliżu Pretorii w RPA^[41].

Zachmurzenie oraz opady

W Afryce są znaczne kontrasty wilgotnościowe. Są rejony zarówno bardzo wilgotne jak oraz skrajnie suche^[42]. Podobne różnice są w występowaniu zachmurzenia. W styczniu nad Saharą zachmurzenie nie przekracza 10-30% co przekłada się na wilgotność powietrza w ciągu dnia poniżej 20%. W lipcu obszar o niskiej wilgotności jest wprawdzie mniejszy jednakże powietrze nocą jest także suche. Co jest gorsze dla organizmów tam przebywających. W strefie równikowej z kolei zachmurzenie wynosi ponad 80% przez cały rok a lokalnie nawet ponad 90%. Powoduje to codzienne ulewne deszcze oraz wilgotność wynoszącą ponad 90%^[43].

Rozkład opadów jest zbliżony do rozkładu wilgotności oraz zachmurzenia. Największa średnia suma roczna opadów jest w nad Zatoką Gwinejską ponad 4000 mm, natomiast najmniej na Pustyni Libijskiej poniżej 10 mm^[44]. Lokalnie największe opady w miejscu zamieszkanym są notowane w Konakry (4341 mm rocznie), natomiast ogółem na zachodnich stokach Kamerunu (10 500 mm)^[45]. natomiast najniższe w Al-Kufra w Libii (9 mm rocznie)^[46]

Najwięcej opadów jest notowanych w październiku kiedy na sawannie na półkuli północnej jest pora deszczowa natomiast najmniej w lipcu^[47].

Ciśnienie atmosferyczne oraz wiatry

Ciśnienie w Afryce jest przeważnie wyższe niż w Europie. W styczniu nad południową oraz środkową Afryką istnieje słaby ale rozległy ośrodek niskiego ciśnienia (Niż Południowoafrykański)^[48] mający ciśnienie poniżej 1008hPa. W lipcu niż ten przechodzi nad południową Azję, gdzie zajmuje mniejszą powierzchnię jednakże ma niższe wartości ciśnienia nawet poniżej 1000hPa^[49].

Afryka istnieje w strefach pasatów podzwrotnikowych oraz strefie wiatrów monsunowych oraz równikowych wiatrów zachodnich^[50]. Charakterystycznym wiatrem afrykańskim jest Pasat, który wieje ze strefy zwrotnikowej do osi równikowej, która to nie jest stała oraz zależy od pory roku. W styczniu (w położeniu najbardziej południowym) jej przebieg wygląda następująco: na zachodzie w pobliżu południowego wybrzeża Zatoki Gwinejskiej, w okolicy 20°E oś skręca na południe w pobliżu 25°E oś istnieje już w okolicy równoleżnika 15°S po czym biegnie na wschód do Madagaskaru. W lipcu natomiast przebiega w pobliżu równoleżnika 20°N schodząc na południe w pobliżu wybrzeży^[51].

Wpływ prądów morskich

 Osobny artykuł: Prąd morski.

Na klimat w Afryce wpływ posiadają także prądy morskie. Afryka leży pomiędzy trzema wielkimi wirami oceanicznymi: Wielkim wirem Atlantyku północnego, Wielkim wirem Atlantyku południowego oraz Wielkim wirem Oceanu Indyjskiego. Układ ten powoduje iż wzdłuż wybrzeży Afryki płyną prądy: Prąd Kanaryjski (zimny), Prąd Gwinejski (ciepły), Prąd Benguelski (zimny), Prąd Agulhas (ciepły) Prąd Mozambicki (ciepły) Prąd Somalijski (zmienny okresowo)^[52]. Prądy te na schładzają północną oraz południową cząstka wybrzeża Atlantyku natomiast nagrzewają centralną^[53]. Natomiast na Oceanie Indyjskim powodują nagrzewanie wybrzeża. W przypadku Somalii zmienny Prąd Somalijski powoduje zmniejszenie amplitudy albowiem latem jest prądem zimnym zimom natomiast ciepłym^[54].

Hydrologia

Hydrologia Afryki jest bardzo zróżnicowana. Na olbrzymich obszarach pustyń są tylko rzeki epizodyczne albo okresowe, z kolei w innych rejonach składają się na się wielkie rzeki mające parę tysięcy km długości oraz przepływ w ujścia rzędu kilkunastu tysięcy m³ na sekundę^[55]. Przeważajaca ilość jezior istnieje w Wielkich Rowach Afryki. Największym jeziorem bezodpływowym jest Czad, który w wyniku katastrofy ekologicznej wysycha^[56]. Granica wiecznego śniegu istnieje na wysokości ponad 4000 m n.p.m. zaledwie na Kenii granica ta wynosi 3950 m, jest to kontynent o najwyższej granicy wiecznego śniegu. Wody gruntowe zalegają głęboko, gdzieniegdzie tworząc baseny artezyjskie^[57].

Deficyt wody powoduje iż 40% ziemi, bywa uprawiana dopiero po sztucznym nawodnieniu^[21]. Jednakże w Egipcie 100% gruntów ornych jest sztucznie nawadnianych^[58].

Rzeki

 Osobny artykuł: Rzeki Afryki.

Na ogromnych obszarach Afryki nie ma żadnych rzek stałych. Gdzieniegdzie składają się na się się cieki epizodyczne. Wiele rzek spływa ku kotlinom z której wypływa jedna rzeka do oceanu (Kongo, Niger), albo w przypadku Okawango rzeka tworzy deltę wewnątrz lądu na pustyni. Znakomita przeważajaca ilość rzek (wszystkie poza wypływającymi z Kilimandżaro) są zasilane tylko z opadów. Co w większości wypadków powoduje dwa zasadnicze stany wód wysoki podczas pory deszczowej mały przed porą deszczową, czasem przed porą deszczową rzeka wysycha. Około 50% powierzchni Afryki to zlewisko Oceanu Atlantyckiego natomiast 20% to zlewisko Oceanu Indyjskiego (30% tereny bezodpływowe)^[55].

Najdłuższą rzeka Afryki jest Nil. Który od źródła w Jeziorze Wiktorii (jako Kagera) do ujścia w zachodniej części Morza Śródziemnego ma 6671. Dorzecze zajmuje 2,870 mln km². Delta ma 22 tys. km². Reżim wodny tej rzeki jest bardzo skomplikowany oraz zależy od wielu czynników. Zróżnicowane czasowo są wyżówki, w Nilu Górskim są od marca do maja oraz od września do listopada. W dopływach Nilu Błękitnego od pomiędzy czerwcem a wrześniem. Natomiast na terenie Egiptu jesienią. Średni roczny przepływ Nilu w Kairze wynosi 2284m³/s.^[59].

Drugą pod względem długości jednakże pierwszą pod względem dorzecza jest rzeka Kongo, której zlewnia istnieje w Kotlinie Kongo. Rzeka Kongo płynie łukiem od wyżyny Katangi początkowo jako Lualaba oraz wpływa do Oceanu Atlantyckiego w południowej części Zatoki Gwinejskiej. Rzeka ma długość 4650 km powierzchnia dorzecza wynosi 3,690 mln km², co stanowi po Amazonce drugi wynik na świecie. Kongo jako jedyna z dużych rzek ma ujście lejkowate. Z uwagi na z dorzeczem po obu stronach równika reżim Konga jest w zasadzie stały. Największe przybory są notowane w październiku oraz maju^[59].

Trzecią pod względem zarówno długości jak oraz wielkości zlewni jest Niger. Rzeka ta rozpoczyna bieg z Masywu Zachodniogwinejskiego jako Dżoliba, płynąc na północny wschód w stronę Sahary. W Kotlinie Nigru tworzy wewnętrzną deltę. W połowie biegu Niger skręca o 90° w prawo na wysokości Benuq Niger skręca na południe gdzie aż do delty płynie niemalże południkowo. Delta Nigru ma powierzchnie ok 24 tys², jest to największa z afrykańskich delt zwykłych (nie licząc wewnętrznej delty Okawango)^[59].

Największą oraz jedyną z dużych rzek wpływającą do Oceanu Indyjskiego jest Zambezi. Rzeka ta ma 2660 km długości. Powierzchnia zlewni wynosi 1,33 mln km². W rzece widać okresowość stanu wody. Wysoki stan wody jest od stycznia do czerwca czyli w oraz tuż po po porze wilgotnej^[59].

Odrębną grupę rzek stanowią rzeki zlewiska jeziora Czad. Rzeki te wśród których największymi są Chari, Komadugu Yobe. W porze suchej dopływają tylko do jeziora, natomiast w porze wilgotnej, kiedy jezioro Czad ma wydatnie więcej wody poprzez koryto Bahr el-Ghazel nadmiar wody z Kotliny przelewa się do Nigru^[60].

Jeziora

 Osobny artykuł: Jeziora Afryki.

Najwięcej jezior istnieje w Wielkich Rowach Afrykańskich. Tam leżą także największe jeziora Afryki. W tym trzecie co wielkości na świecie Jezioro Wiktorii o powierzchni 68,8 tys. km². W Rowie Środkowoafrykańskim leży jezioro Tanganika, o głębokości 1470 m które jest drugim po Bajkale najgłębszym jeziorem świata. Trzecim jeziorem pod względem powierzchni jest Niasa, które ma 30,8 tys. km².

Bardzo charakterystycznym jeziorem jest jezioro Czad. Jezioro to tworzy największe nie oceaniczne zlewisko w Afryce. Wielkość jeziora w bardzo dużym stopniu zależy od sezonowości opadów. Powierzchnia ma w zależności pory roku od 11 do 22 tys. km² oraz głębokość od 4 do 12 metrów. Obserwowana jest też sezonowość wieloletnia (cykl 10 letni). Na skutek rabunkowej gospodarki leśnej w pobliżu rzeki Chari jezioro wysycha^[56].

Charakterystyczne dla północno-zachodniej Afryki są szotty, płytkie bezodpływowe słone jeziora. W porze suchej całkowicie wysychają tworząc skorupę solną, a w porze deszczowej zmieniają się w grzęzawiska albo jeziora typu lagunowego^[56].

Znaczną obszary pokrywają bagna szczególnie w kotlinach bezodpływowych. Największym bagnem jest wewnętrzna delta Okawango, zasilana przez rzekę Okawango^[57].

Lodowce

Lodowce w Afryce zajmują ok. 240 km². Lodowce są tylko na obszarach górskich we wschodniej Afryce. Najwięcej istnieje na Kilimandżaro na wysokościach powyżej 4800 m n.p.m. Jest to najwyższa granica wiecznego śniegu na świecie. Najniższa granica wiecznego śniegu jest na Kenii 3950 m. Trzecią górą na której są lodowce jest Ruwenzori, gdzie granica wiecznego śniegu wynosi 4100 m^[57].

Wody gruntowe

Wody gruntowe w Afryce posiadają dwojakie pochodzenie. W większości są zasilane opadami, jednakże w pobliżu wybrzeży dochodzi do infiltracji wód morskich. W Afryce Północnej są warunki do tworzenia basenów artezyjskich. Które w poniektórych miejscach składają się na źródła, wydostając się na powierzchnię składają się na jednak słone źródła. W kotlinie Kalahari wody gruntowe są słone. Zasolenie to jest powodowane poprzez infiltracje poprzez słone piaski^[57].

Podział fizycznogeograficzny

Afryka Północno-Zachodnia

Region fizyczno-geograficzny Afryka Północno-Zachodnia zawiera w sobie góry Atlas oraz należące do Hiszpanii Wyspy Kanaryjskie, które są przedłużeniem łańcucha górskiego na Atlantyku. W pewnych podziałach Wyspy Kanaryjskie wchodzą w skład rejonu Wyspy Afryki. Natomiast góry Atlas w region Atlas^[61]. Obszar ten jest łańcuchem górskim mającym 2000 km długości oraz 350 km szerokości. Dominującym krajobrazem jest krajobraz górski, młodych gór. Na obszarze tym wyróżnia się dwie zasadnicze strefy fałdowe^[62]. Na północy leżą Atlas Tellski oraz Rif w którym dominują płaszczowiny. Natomiast do południowej części zalicza się Atlas Wysoki, Atlas Saharyjki oraz wiele innych mniejszych łańcuchów Atlasu, w tych łańcuchach dominują fałdy regularne. W centralnej części gór istnieje Wyżyna Szottów. Góry Atlas są jednym z niewielu obszarów Afryki, gdzie są okresowe opady śniegu. Mimo iż najwyższy szczyt gór Atlas ma wysokość 4165 m n.p.m. to nie jest tam zjawisko wiecznego śniegu^[63].

Do regionu zalicza się także Wyspy Kanaryjskie, leżące na południowy zachód od stałego lądu. Archipelag ten składa się z 7 większych wyspy Teneryfa, Fuerteventura, Gran Canaria, Lanzarote, El Hierro, La Palma oraz La Gomera oraz 6 mniejszych^[12]. Wyspy są pochodzenia wulkanicznego. Najwyższym szczytem jest wulkan Pico de Teide (3718 m n.p.m.)^[64]

Sahara

 Osobny artykuł: Sahara.

Region Fizycznogeograficzny Sahara jest największym regionem w Afryce. nieoczekiwanie pustyni o tej samej nazwie zawiera tereny półpustynne, stepowe oraz niewielkie fragmenty wybrzeża. Obszar Sahary dzieli się na Kotlinę Zachodniosaharyjską, Kotlinę Igharghar, Kotlinę Libijską, Wyżynę Libijską, Ahaggar, Tibesti, Kotlinę Środkowego Nigru, oraz góry Abtaj^[65].

Charakterystyczną cechą krajobrazu Sahary są pustynie piaszczyste^[66]. Na obszarze Sahary są tereny skrajnie suche, suma opadów wynosi mniej niż 20 mm rocznie, a lokalnie nawet mniej niż 10^[47], co powoduje, że roślinność jest albo bardzo uboga, albo na sporych terenach nie ma jej wcale. Zaledwie na wybrzeżach istnieje roślinność, z reguły krzewy oraz krzewinki. Rośliny te maja podobną fizjonomię do roślin śródziemnomorskich^[67]. Opady, jeśli już występują, to są to ulewy, które ze względu na gorący klimat szybko parują^[68].

Sudan

 Osobny artykuł: Sudan (region).

Region Fizycznogeograficzny Sudan jest pasem przejściowym pomiędzy Saharą a Afryką Środkową. Granice tej jednostki posiadają charakter niemalże jedynie klimatyczny^[69]. Jednostka ta dzieli się na: Nizinę Senegalską, południową cząstka Kotliny Środkowego Nigru, Wyżyny Górnej Gwinei, Jorubę, Wyżynę Dżos, Kotlinę Czadu, Wyżynę Darfur, Kotlinę Górnego Nilu, Wyżynę Kordfan^[70].

Charakterystyczną cechą klimatu regionu jest zachodzenie dwóch różniących się od siebie pór roku wilgotną (letnią) oraz suchą (zimową). Podczas pory wilgotnej w południowej części sawanny są opady porównywalne z tymi w centrum strefy lasów deszczowych natomiast w porze suchej w północnej oraz kontynentalnej części opady są bliskie zeru^[47].

Naturalną roślinną Sudanu jest sawanna dzieląc się na sawannę gwinejską (wilgotna), sawanne sudańską (sucha) oraz sawanne sahelską (półpustynna). We wszystkich typach sawann roślinność jest jednak podobna z reguły trawy oraz cierniste krzewy, które okresowo wysychają oraz drzewa: akacje, baobaby, drzewa masłowe. Czym bardziej na północ oraz w głąb kontynentu tym drzew jest mniej^[71].

Afryka Środkowa

Afryka Środkowa to obszar Afryki w której dominują gorące oraz wilgotne lasy tropikalne. Obszar ten dzieli się na Gwinee oraz Kotlinę Konga, Podregiony te są w poniektórych podziałach uważane za osobne regiony, wówczas Gwinea jest dzielona na Wyżynę Górnogwinejską, Wyżynę Bije oraz Próg dolnej Gwinei oraz Próg górnej Gwinei. Kotlina Konga natomiast dzieli się na: Kotlinę Zairu, Wyżynę Adamawa, Wyżynę Azandę, Wyżynę Lunda, Wyżynę Katanga, Mitumbę oraz Bartose^[72]. Wybrzeże Gwinei jest płaską niziną, za którą gwałtownie rozpoczyna się pas wyżyn, których powierzchnia jest urozmaicona. We wschodniej części przeistacza się w góry w tym najwyższy czynny wulkan Afryki Kamerun (4070 m n.p.m.). Kotlina Konga jest niecką otoczoną przez wzniesienia^[73].

Niemal cały region ma klimat równikowy, który jest gorący oraz wilgotny^[47]. Klimat powoduje iż dominującą roślinnością są lasy deszczowe. Klimat ten jest wybitnie nie korzystny dla ludzi szczególnie o jasnej karnacji, ze względu na choroby tropikalne^[73].

Afryka Wschodnia

Region fizycznogeograficzny Afryka Wschodnia zawiera w sobie obszar Wielkich Rowów Afrykańskich oraz treny leżące pomiędzy nimi a wybrzeżem Oceanu Indyjskiego. Obszar ten jest w dużej mierze wyżynny. Dzieli się na Wyżynę Abisyńską, Kotlinę Danakilską, Wyżynę Somalijską, Nieckę Jeziora Wiktorii oraz Wyżynę Mozambicką^[74].

Obszar ten ma klimat monsunowy w zależności od kierunku wiatru (znad kontynentu czy znad oceanu) pogoda jest zmienna albo bardzo sucha albo bardzo wilgotna. temperatury zależą od czynników lokalnych^[75]. Naturalną roślinnością są sawanny wilgotne z lasami galeriowymi w dolinach rzecznych na wybrzeżu rosną lasy namorzynowe^[76]. Obszary Afryki Wschodniej, szczególnie Wyżyna Wschodnioafrykańska ale także Matebele posiadają całkowicie odmienny układ gleb niż reszta kontynentu^[36]

Afryka Południowa

Region fizycznogeograficzny Afryka Południowa zawiera w sobie wyżyny Bije oraz Rodezyjską oraz tereny znajdujące się na południe od nich. Region ten dzieli się na: Kalahari (ok. 1/3 powierzchni regionu). Wyżynę Bije, Wyżynę Rodezyjską, Nizinę Mozambicką, Góry Smocze, Pustynia Namib oraz Góry Przylądkowe^[77].

W Afryce Południowej widać różnorodność klimatyczną, dużą rolę w niej prądy morskie oraz bariery orograficzne. Znaczna cząstka obszaru ma klimaty górskie. Na północnych krańcach regionu jest klimat sawannowy. Na Kalahari suchy pustynny. Na południowych krańcach kontynentu jest klimat umiarkowany oceaniczny podobny jak we Francji oraz Wielkiej Brytanii, z tą różnicą, że pory roku są odwrócone (lato w styczniu oraz zima w lipcu)^[40] Fauna oraz flora jest także zróżnicowana zgodnie ze strefami klimatycznymi^[77].

Madagaskar

 Osobny artykuł: Geografia Madagaskaru.

Rejon Fizycznogeograficzny Madagaskar zawiera w sobie wyspę o tej samej nazwie oddaloną od kontynentu szerokim Kanał Mozambicki. Obszar ten jest podobne południowej rejony Afryki Wschodniej (Monsunowej). Trzon wyspy stanowi cokół krystaliczny. Przez środek wyspy przbiega rów tektoniczny. Powierzchnia wyspy w części zachodniej jest nizinna oraz pokryta wapieniami, kredami oraz młodymi skałami osadowymi. Wschodnia cząstka wyspy ma skały pochodzenia przeważnie wulkanicznego, z reguły gnejsy oraz granity. Dominują w niej wyżyny oraz góry. Najwyższym szczytem jest Tsaratanana (2880 m n.p.m.)^[78].

Klimat w zachodniej części wyspy jest suchy, pustynny, albowiem zarówno od strony wschodniej jak oraz zachodniej leżą bariery orograficzne. Natomiast we wschodniej części panuje klimat oceaniczny monsunowy. Podobna różnica jest pomiędzy północną, a południem, co powoduje, że na północnym wschodzie wyspy jest klimat równikowy natomiast na południu klimat półsuchy^[78]. Fauna oraz flora zmienia się zgodnie z klimatem, przy czym na wybrzeżach jest bogatsza niż w interiorze. Na północno-wschodnim wybrzeżu rosną dżungle natomiast na południu półpustynie^[79].

Fauna oraz flora

Roślinność

Roślinność afrykańska jest różnorodna. Wykazuje znaczny związek ze strefowością klimatyczną, przede wszystkim z opadami. Zaledwie na Madagaskarze pasy posiadają kształt zbliżony do południkowego, jednakże oraz to jest w dużej mierze związane z nietypowymi warunkami klimatycznymi na wyspie. Afryka leży w obrębie trzech państw roślinnych: holarktycznego (strefa nad Morzem Śródziemnym), przylądkowego (niewielki skrawek południowej Afryki) oraz peleotropikalnego (znaczna przeważajaca ilość kontynentu)^[80]. Flora Afryki w większości ma cechy paleotropikalne, ale od czasu zetknięcia płyt afrykańskiej oraz eurazjatyckiej nastąpiło częściowe wymieszanie gatunków z położonych na nich kontynentów. Stąd wybrzeże Morza Śródziemnego pod względem florystycznym bardziej jest podobne obszary po drugiej stronie morza niż podobne klimatycznie, ale odległe geograficznie obszary na południowym skraju Afryki. Flora Sahary zaś jest podobna zarówno do flory holarktycznej, jak oraz paleotropikalnej^[81]. Z kolei flora południowo-zachodniego skraju kontynentu wykazuje nawiązania do flory australijskiej oraz holantarktycznej, jako relikty flory Gondwany^[82]. Na przeciwległych krańcach północnej Afryki – Wyspach Kanaryjskich oraz Sokotrze – są elementy reliktowej flory reprezentowane przez dracenę^[83]. Niezależnie od flory, roślinność (w znaczeniu ekofizjograficznym) Afryki wykazuje pewną symetrię w stosunku do równika. Na północnym oraz południowym krańcu jest pas roślinności twardolistnej, następnie ku równikowi leżą pasy albo płaty roślinności pustynnej, półpustynnej, sawannowej oraz równikowej.

Państwo holarktyczne

 Osobny artykuł: Państwo holarktyczne.

Świat roślinny oraz zwierzęcy północnej części Afryki wykazuje cechy przejściowe pomiędzy strefą holarktyczną a paleotropikalną, z tego względu różni badacze odmiennie traktują przynależność tego regionu. Zasadniczo istnieje zgodność, że do holarktyki trzeba wybrzeże Morza Śródziemnego, wchodząc w skład wyróżnianego w obrębie tego państwa roślinnego obszaru śródziemnomorskiego oraz wyspy Makaronezji (obszar makaronezyjski). Kwestia czy obszar saharo-sindyjski (lub saharo-arabski) trzeba do Holarctis czy Palaeotropis jest sporna, różnie ujmowana przez badaczy. Zdarza się, że ten sam geobotanik w kolejnych wydaniach swoich podręczników zmienia zdanie na ten temat (tak jest w przypadku klasyfikacji Zbigniewa Podbielkowskiego). Wyróżnianie odrębnego państwa albo podpaństwa Mediterraneis obejmującego pogranicze Europy, Azji oraz Afryki sugerowane m.in. przez Władysława Szafera nie jest powszechnie przyjęte^[81]. Wąska strefa wybrzeży Morza Śródziemnego ma klimat śródziemnomorski. Naturalną roślinnością na tym terenie są lasy dębowe, sosnowe, pistacje oraz dzikie oliwki, a w górach Atlas lasy cedrowe. Aspektem charakterystyczną lasów w strefie śródziemnomorskiej jest niedobór sezonowego zrzucania liści, nawet w porze bardziej suchej^[84]. Wyróżnikiem tej strefy jest także nieleśna roślinność twardolistna: makia oraz garig^[80]. W afrykańskiej części obszaru śródziemnomorskiego wyróżniane są trzy prowincje: południowomarokańska, południowo-zachodniośródziemnomorska (obejmująca większą cząstka Atlasu, jak także południowo-zachodnią Europę) oraz południowośródziemnomorska (wąski pas przybrzeżny od wschodniego Atlasu po Egipt). Każda z tych prowincji oprócz cech wspólnych dla całego obszaru ma pewne cechy charakterystyczne. Przykładowo, w każdej są endemiczne gatunki macierzanki – odpowiednio: Thymus satureioides, Thymus maroccanus oraz Thymus atlanticus oraz Thymus dreatensis^[81]. Każdy podstawowy archipelag Makaronezji tworzy własną prowincję roślinną: azorską (endemiczny odmiana Azorina oraz endemiczne gatunki kruszyn, borówek, mleczy), kanaryjską (ponad połowa gatunków endemiczna, np. Canarina canariensis, Euphorbia canariensis), maderską (endemiczne rodzaje Chamaemeles oraz Musschia) oraz zielonoprzylądkową (endemiczne rodzaje Monachyron oraz Tornabenea, a także elementy południowosaharyjskie oraz paleotropikalne)^[81].

Państwo Przylądkowe

 Osobny artykuł: Państwo przylądkowe.

Na południu kontynentu w leżą warunki klimatyczne zbliżone do występujących na północy. Temperatury są tylko nieco niższe, jednakże u wybrzeży opady się wyższe^[41] Warunki klimatyczne są porównywalne z Francją a lokalnie nawet z Wielką Brytanią^[40]. Roślinność tworzy formację fynbos, w której istotną rolę odgrywają zróżnicowane gatunki rześci (Restio), srebrników (Protea), wrzośców (Erica) oraz pelargonii (Pelargonium)^[85]. Mimo małego obszaru oraz niewielkiego zróżnicowania roślinności (lasy oraz zarośla twardolistne), flora tego państwa jest bardzo bogata, sięgając przynajmniej kilku tysięcy gatunków. Wśród nich parę tysięcy jest endemitami. Ponadto endemiczne jest kilkaset rodzajów oraz parę rodzin^[82].

Państwo paleotropikalne

 Osobny artykuł: Państwo paleotropikalne.

Państwo paleotropikalne zajmuje największą cząstka Afryki. Jest to też najbardziej zróżnicowane pod względem roślinności państwo w Afryce. Znajdują się tutaj zarówno lasy deszczowe jak oraz suchorośla^[86]. Paleotropikalna flora Afryki różni się od flor innych regionów paleotropiku na tyle, że da się wyróżnić podpaństwo afrykańskie (choć obejmujące też południowo-zachodnią Azję, aż po Pakistan) oraz ewentualnie podpaństwo madagaskarskie. Za to potrafią występować w niej elementy holantarktyczne (łącznie z przylądkowymi czy australijskimi) albo holarktyczne. Częstsze niż we florze azjatycko-oceaniczego paleotropiku są np. brezylkowate, obrazkowate, wełniakowate, gruboszowate, zatwarowate czy wilczomleczowate^[87]. W obrębie Afryki wyróżniane są następujące obszary: gwinejsko-kongijski (zachodnioafrykański), sudańsko-zambijski, karru-namibski oraz ewentualnie saharyjsko-sindyjski oraz obszar Wysp Św. Heleny oraz Wniebowstąpienia oraz madagaskarski. Ten ostatni najbardziej nawiązuje do podpaństwa indo-malajskiego, np. obecnością dzbaneczników oraz sagowców, mając jednak tak typowe dla kontynentalnej Afryki rodzaje jak baobab. Flora wysp południowego Atlantyku jest skrajnie przekształcona od czasu przybycia Europejczyków. Z licznych endemitów było kilkadziesiąt na Wyspie Św. Heleny oraz dwa na Wyspie Wniebowstąpienia. Flora obszaru Karru -Namibii nawiązuje nieco do państwa przylądkowego. Jest w niej welwiczia przedziwna oraz rozliczne sukulenty. Flora obszaru gwinejsko-kongijskiego jest bardzo bogata oraz dotąd jeszcze w dużej mierze niepoznana. Pod względem roślinności obszar ten to z reguły strefa wilgotnych puszcz równikowych. Pochodzą z niej gatunki użytkowe takie jak kawa liberyjska, olejowiec gwinejski, rafia winodajna czy mahoniowiec Khaya senegalensis. Największy teren, wykraczający poza Afrykę, zajmuje obszar sudańsko-zambijski z podobszarami: sudańskim, nubijsko-radżastańskim, erytrejsko-arabskim oraz zambijskim (angolańsko-tańzańskim). Wśród endemitów rozliczne są zróżnicowane gatunki akacji. Bogata w endemity jest zwłaszcza Sokotra^[81].

Lasy deszczowe rosną w strefie równikowej nad Zatoką Gwinejską oraz w Kotlinie Kongo. Lasy te są wiecznie zielone. Tworzą zbiorowisko puszczy, w której rośnie ponad 1500 gatunków roślin. Aspektem charakterystyczną jest wielowarstwowość. Drzewa posiadają wysokie pnie oraz słabo rozwiniętą koronę, ze względu na bark światła na dnie puszczy nie rozwija się ściółka leśna. Brak ściółki oraz częste deszcze powodują iż mimo dużej biomasy gleby są prawie jałowe. Nad brzegami rzek rosną lasy namorzynowe, drzewa te są wsparte na korzeniach wyrastających ponad powierzchnię ziemi, dostosowując się do zmieniającego się poziomu wody^[86].

Kolejnym rodzajem roślinności są sawanny. Sawanna jest formą pośrednią pomiędzy lasami deszczowymi a półpustynią a w konsekwencji pustynią. Wegetacja roślin następuje w porze deszczowej, której długość jest różna w zależności od oddalenia od strefy równikowej. Różna jest też szata roślinna od bliskiej lasom deszczowym sawanny wilgotniej do prawie półpustynnej, stepowej sawanny trawiastej. Dominującą roślinnością sawann są trawy jednakże oprócz nich są jeszcze drzewa z reguły suche z silnie rozwiniętym systemem korzeniowym^[84]. Sawanny porastają akacje, baobaby oraz mopane^[84].

Półpustynie są przejściowym stanem pomiędzy sawannami a pustyniami. Na półpustyniach dominuje roślinność kserofityczna, która zamiera na parę bezdeszczowych tygodni. Typowymi przykładami roślinności półpustyń są suchorośla. Na półpustyniach w oazach są nawet drzewa palmowe^[84]. Flora obszaru saharyjsko-arabskiego (saharyjsko-sindyjskiego) mimo wielu elementów paleotropikalnych (takich jak akacja czy palma dum (Hyphaene thebaica)), ma dużo elementów holarktycznych albo przynajmniej śródziemnomorskich (np. tamaryszek)^[81].

Zwierzęta

Kraina etiopska

 Osobny artykuł: Kraina etiopska.

Kraina etiopska zawiera w sobie obszar na południe od Sahary z wyjątkiem Madagaskaru. Obszar ten rozwijał się osobno oddzielony od Europy oraz Azji Saharą oraz Morzem Czerwonym a od Madagaskaru Kanałem Mozambickim. Podobnie jak w przypadku flory istnieje zróżnicowane, chociaż nie tak wyraźne^[88].

W klimacie równikowym żyją: małpy w tym małpy człekokształtne ponadto lwy, słonie afrykańskie, bawoły afrykańskie, leopardy, szakale, krokodyle, papugi oraz wiele gatunków owadów pomiędzy innymi przenoszących groźne choroby^[88].

W sawannach: lwy, słonie, rozliczne gatunki zwierząt kopytnych, nosorożce, hieny poza tym gryzonie oraz owadożerne. Na terenach zabagnionych rozwijają się podobne gatunki małych zwierząt, w tym insektów, co w dżungli^[88].

Kraina paleoarktyczna

 Osobny artykuł: Kraina palearktyczna.

Kraina paleoartkyczna istnieje na terenie państwa holarktycznego, czyli w wąskim pasie północnego wybrzeża Afryki. Podobnie jak w przypadku roślinności oraz tu dominuje fauna podobna do tej w europejskiej części wybrzeża Morza Śródziemnego. Typowymi ssakami dla tej krainy są magoty, jelenie, gazele, owce grzywiaste, wiwery, szakale, hieny oraz gepardy. Ptaki: strusie, dropie, żurawie, flamingi, pelikany. Poza tym żyją tutaj kameleony, żmije rogate, jadowite skorpiony, szarańcze^[84]

Kraina madagaskarska

 Osobny artykuł: Kraina madagaskarska.

Karina madagaskarska rozwijała się osobno ze względu na oddzielenie od stałego lądu Kanałem Mozambickim. Z uwagi na niewielką powierzchnię wyspy świat zwierzęcy jest ubogi. Żyje tutaj kilkadziesiąt gatunków ssaków, przeważnie endemity. Na wyspie żyje tylko jedna rodzina małp lemurowate. Na Madagaskarze żyje też parę gatunków gryzoni oraz owadożernych^[88].

Ludność

Jedna ósma ludności świata mieszka w Afryce, z reguły wzdłuż północnego oraz zachodniego wybrzeża, a także wzdłuż żyznych dolin rzecznych. Chociaż ludzie przeważnie żyją w małych wioskach, coraz większa ich liczba migruje do miasteczek oraz metropolii w poszukiwaniu pracy oraz lepszego życia. Około trzydziestu metropolii na kontynencie przekroczyło milion mieszkańców oraz w związku z tym nasila się wiele problemów: bezrobocie, dzielnice nędzy (tzw. slumsy), niedobór szpitali, szkół, środków transportu, sieci wodociągowej, kanalizacji. Wskaźniki urodzeń w wielu krajach są wysokie, a rodziny wielodzietne. Blisko połowa populacji Afryki nie osiągnęła jeszcze piętnastego roku życia. Północna cząstka Afryki jest zamieszkana z reguły przez Berberów, Arabów, zróżnicowane plemiona oraz narody etiopskie oraz narody używające języka arabskiego, choć nie będące Arabami, jak np. Egipcjanie. Afryka subsaharyjska (tzw. "Czarna Afryka" na południe od Sahary) liczy około 1500 ludów, czyli grup o tej samej kulturze, zaliczających się do rasy negroidalnej. W Afryce wschodniej oraz płd-wsch. (Tanzania, Kenia, RPA, wyspy Mauritius, Seszele) dużą cząstka mieszkańców stanowią przybysze z Indii. Sporą cząstka ludności Republiki Południowej Afryki stanowią biali, pochodzący z reguły z Wielkiej Brytanii, Holandii, Francji oraz Niemiec, a wyspę Madagaskar zamieszkują Malgasze. Trudności, jakie przeżywa Afryka, spowodowane są przeszłością kolonialną (w wielorakich aspektach), która opóźniła proces tworzenia się samodzielnych państw, a pozostawiła m.in. problem sztucznych granic, problemy etniczne, polityczne, gospodarcze oraz inne.

W Afryce jest ponad 1000 języków. Niektóre, stosowane w kontaktach handlowych, są językami wehikularnymi, pozwalając porozumiewanie się ludom o wielorakich językach ojczystych. Taką rolę pełni pomiędzy innymi język hausa w części Afryki Zachodniej czy też suahili w Afryce Wschodniej.

Afryka jest uznawana za kolebkę rodzaju ludzkiego. Dowodzą tego badania naukowe oraz wykopaliska archeologiczne prowadzone na wschodzie oraz południu kontynentu (na obecnym obszarze RPA). Odkryto tam szczątki praczłowieka, którego wiek ocenia się na 4 mln lat. W miarę upływu czasu zasiedlał on obszary Afryki najbardziej leżące na północ. Około 35-40 tys. lat temu, już jako człowiek rozumny, dotarł do Azji.

Demografia

W drugiej połowie XX wieku w większości państw afrykańskich nastąpiła eksplozja demograficzna. Przez znaczne wydłużenie długości życia, spadek śmiertelności wśród niemowląt, nastąpił nagły wzrost liczby ludności^[89]. Dodatkowym czynnikiem, który do pierwszej połowy XIX wieku hamował rozwój demograficzny, ale przez co zwiększał przyrost był handel niewolnikami. Afryka była obszarem drenażu siły roboczej, przez co do XIX w. ludność kontynentu nie przekraczała 100 milionów^[90]. Podczas uzyskiwania niepodległości przez państwa afrykańskie nastąpiła przymusowa emigracja ludności, szczególnie pochodzenia azjatyckiego, która nie zrzekła się obywatelstwa państw kolonialnych^[91]. Pod koniec XX wieku, państwa afrykańskie zaliczane były do krajów bardzo młodych: Czad, Gwinea, Kenia, Malawi, Nigeria, Ruanda, Suazi, Sudan, Tanzania, Uganda, Wybrzeże Kości Słoniowej, Zambia, Zimbabwe albo młodych Algieria, Angola, Benin, Botswana, Burkina Faso, Burundi, Demokratyczna Republika Konga (wówczas Zair), Dżibuti, Egipt, Etiopia, Gabon, Gambia, Ghana, Gwinea Bissau, Gwinea Równikowa, Kamerun, Komory, Kongo, Lesotho, Liberia, Libia, Madagaskar, Mali, Maroko, Mauretania, Mauritius, Mozambik, Namibia, Niger, Republika Południowej Afryki, Republika Środkowoafrykańska, Republika Zielonego PrzylądkaSahara Zachodnia, Senegal, Seszele, Sierra Leone, Somalia, Wyspy Świętego Tomasza oraz Książęca, Togo, Tunezja^[92].

Demografia państw afrykańskich jest w dużej mierze zdeterminowana przez trudne warunki życia, których główną przyczyną są wojny. W pewnych regionach są okresowe klęski głodu^[92].

Ludy Afryki

Największe ludy oraz plemiona afrykańskie:

• Ababde
• Abangowie
• Afarowie
• Agona (lud)
• Akan (lud)
• Amharowie
• Aszantowie
• Azande (plemię)
• Bantu
• Berberowie
• Buszmeni
• Dagomba (lud)
• Denkyira
• Dogonowie
• Ewe
• Fangowie
• Fante
• Fulanie
• Guanczowie
• Hausa
• Hererowie
• Hotentoci
• Hutu
• Jorubowie
• Kikuju
• Kuszyci
• Lamtuna
• Lobi
• Lotuko
• Mande
• Masajowie
• Maurowie
• Mossi
• Nubijczycy
• Nzema
• Pigmeje
• Sahrawi
• Somalijczycy
• Songhajowie
• Soninke
• Sosso
• Surma (lud)
• Tutsi
• Twa
• Wodaabe
• Wolofowie
• Żuawi

Religie

Od VIII wieku handel, podboje oraz kolonializm przyczyniły się do pojawienia w Afryce religii monoteistycznych, takich jak islam oraz chrześcijaństwo. W Afryce Północnej islam całkowicie zajął miejsce religii tradycyjnych, (których wyznawcy wielokrotnie czcili swych przodków) oraz wielorakich odłamów chrześcijaństwa. Większe skupiska chrześcijan w Afryce Północnej ostały się zaledwie w Egipcie oraz Etiopii. (W państwie Aksum w połowie IV wieku przyjęto chrześcijaństwo). Zróżnicowane wyznania chrześcijańskie pojawiły się w Afryce później razem z europejskimi kolonistami.

Podział religijny Afryki^[93]:

• Chrześcijaństwo - 48%(495 mln wyznawców)
  • w tym Katolicyzm - 30% wszystkich chrześcijan (148,5 mln wyznawców)
• Islam - 41% (423 mln wyznawców)
• Inne - 11%

Wierzenia rdzennych ludów Afryki

 Osobny artykuł: Religie rodzime Afryki.

Na pierwotne wierzenia ludów afrykańskich składał się szereg religii politeistycznych oraz monoteistycznych, właściwych dla danego ludu albo grupy ludów. Religie te nie pozostawały we wzajemnych związkach, jakkolwiek istniały pewne podobieństwa pomiędzy wierzeniami wielorakich plemion oraz ludów, zwłaszcza sąsiadujących albo spokrewnionych ze sobą^[94].

Wierzenia rodzime zostały wyparte przez islam z większości terenów północnej Afryki, wraz z arabskimi podbojami. Zaledwie niewielkie pozostałości tych religii pozostały na wsiach w górach Atlas. W czarnej Afryce mimo przyjęcia przez wiele ludów chrześcijaństwa albo islamu to religie rodzime nadal odgrywają znaczną rolę. Rodzime religie są jednak w odwrocie, wiele świątyń rodzimych wyznań było zburzone albo nie pełnią funkcji sakralnych^[94].

Istnieje wiele podobieństw pomiędzy wierzeniami rodzimymi mimo, iż rozwijały się bez wzajemnych kontaktów. W większości religii istnieje najważniejsze bóstwo, które jest wszechwiedzące, wszechwidzące oraz wszechmocne, które nieustanie prowadzi obserwacje wszystkiego. W większości religii bóstwa potrafią karać za złe oraz nagradzać za dobre uczynki. Boską przychylność zwykle też uzyskiwało się za pomocą składanych ofiar najczęściej zwierząt albo plonów. Kiedyś stosowano także ofiary z ludzi, jednakże było to zabronione przez prawo^[94].

W wielu wypadkach elementy religii animistycznych zostały po przejęciu innych religii. W skrajnych przypadkach w Ghanie, doszło do sytuacji, gdzie mimo iż mieszkańcy deklarują islam to ich wierzenia bardzie przypominają religie animistyczne niż islam wyznawany przez Arabów^[95].

Kult przodków

Społeczności w wielu rejonach Afryki posiadały święte miejsca, gdzie przynoszono dary dla duchów zmarłych przodków. Dziś podczas dorocznych świąt oraz festiwali członkowie społeczności noszą specjalne maski, tańczą oraz opowiadają legendy o dokonaniach oraz zaletach przodków.

Islam

 Osobny artykuł: Czarny islam.

Islam ukazał się w VII wieku na Półwyspie Arabskim. W 632 (rok śmierci Mahometa) cały półwysep wyznawał nową religię. Jednym z założeń Islamu była misyjność. Do 650 nastąpił pierwszy futuh, czyli podbój, otwarcie bram islamu dla nowych ludów. Podczas tego podboju Arabowie opanowali pomiędzy innymi Egipt^[96]. Arabscy władcy wykorzystali słabość gospodarczą oraz anarchię po upadku Imperium Romanum oraz do 711 podbili całe afrykańskie wybrzeże oraz Hiszpanię^[97].

W VII wieku Islam trafił do chrześcijańskiej Etiopii, tworząc tam religię pośrednią pomiędzy chrześcijaństwem a islamem^[98]. Ekspansja islamu na południe powodowała, iż powstawały religie mieszane z wyznaniami animistycznymi^[99]. Napływ Islamu Etiopii nastąpił w XIII wieku, wówczas to doszło do wojny religijnej z chrześcijańskimi Etiopami. Wojnę wygrali chrześcijanie oraz spowodowali wyparcie Arabów z Etiopii. Po zajęciu Somalii przez wyznawców Islamu w XVI wieku. Etiopia była otoczona przez państwa islamskie^[100]. W XX wieku wyznawcy Islamu zaczęli stanowić przeważajaca ilość mieszkańców tego kraju. Jednakże elity zarówno polityczne jak oraz kulturalne są chrześcijańskie^[101].

Islam w Somalii oraz Dżibuti jest typowym przykładem mieszanki islamu z wyznaniami animistycznymi. Mimo iż prawie 100% Somalijczyków deklaruje iż wyznaje islam to w dużej mierze jest on przesiąknięty obrzędami oraz wierzeniami w duchy oraz moce nad przyrodzone^[102].

W Afryce Wschodniej islam zdominował wybrzeża natomiast interior jest zdominowany przez chrześcijaństwo (głównie protestanckie) oraz animizm. W części przypadku religie przenikały się nawzajem tworząc niezgodne z zasadami wiary święta oraz obrzędu. Meczety w południowej części Afryki są zbudowane na planie prostokąta, bez minaretów^[103].

W zachodniej Afryce sytuacja była diametralnie inna niż na wschodzie tam Islam stał się religią elit przywiezioną przez bogatych kupców arabskich. Natomiast po upadku imperium Ghany, religia elit była przejęta przez ludność miejską. Miała to jednak charakter powierzchowny oraz odrzucano zasady prawne islamu^[95].

Jedynym państwem, w którym Islam się nie zadomowił jest Republika Południowej Afryki. Kraj ten ze względu na znaczne osadnictwo europejskie (głównie holenderskie oraz brytyjskie) stał się państwem przypominającym państwa Europy^[104].

Chrześcijaństwo

 Osobne artykuły: Etiopski Kościół Ortodoksyjny i Afrochrześcijaństwo.

Chrześcijaństwo w Afryce rozpowszechniło się dwiema zasadniczymi drogami. Część północna (Etiopia, ziemie Imperium Rzymskiego) były chrześcijańskie w starożytności. Jednakże oprócz Etiopii tereny te zostały islamizowane we wczesnym średniowieczu. Drugą drogą były misje, które zaczęli w XV wieku prowadzić Portugalczycy.

Chrześcijaństwo dotarło do Etiopii w starożytności. We wczesnym średniowieczu. Istnienie wyznawców kościoła etiopskiego było zagrożone z powodu najazdów arabskich. W VII wieku powstała religia pośrednia pomiędzy chrześcijaństwem a islamem^[98]. W XIII wieku nastąpiła wojna religijna z muzułmanami, którą wygrali chrześcijanie^[100]. W XX wieku muzułmanie zaczęli stanowić przeważajaca ilość mieszkańców Etiopii, jednakże elity są chrześcijańskie^[101].

Oryginalnie książę Henryk Żeglarz chciał odnaleźć półlegendarnych chrześcijańskich Etiopczyków. Wyprawy przez niego finansowane jednak nie dotarły do Etiopii. Jednakże w 1434 Gil Eanes po raz pierwszy spotkał się z czarnoskórą ludnością tubylczą^[105]. W 1500 ekspedycja portugalsko-francuska kierowana przez Pedro Alvareza Cabrala. Zaproponowała chrzest napotkanym ludom w zamian oferując pokój oraz przyjaźń a w przeciwnym razie zbrojny atak. W 1501 ekspedycja ta zbudowała pierwszy kościół w tropikalnej Afryce^[106]. W ciągu następnego półwiecza terenami Afryki oraz ludami na nich mieszkającymi zaczęli interesować się jezuici. Pierwsze próby chrystianizacji (siłowej) napotkały opór ludności autochtonicznej oraz zakończyły się niepowodzeniem. Dodatkową przyczyną niepowodzeń było także większe dążenie do opanowania złóż niż faktyczne szerzenie religii^[107].

Przełomem okazał się konflikt pomiędzy plemionami Shona. Wódz Manuza poprosił o pomoc Portugalczyków, którzy się zgodzili pomóc ale po przyjęciu chrztu, stając się pierwszym władcą chrześcijańskim w Afryce Subsaharyjskiej (nie licząc Etiopii)^[107]. W XVII Portugalia przeżyła kryzys stąd wycofała się z szerzenia chrześcijaństwa. W ich miejsce pojawili się misjonarze z Anglii oraz Holandii, którzy wraz z osadnikami szerzyli chrześcijaństwo protestanckie, z reguły na południu kontynentu^[108]. W XIX wieku Holenderski Kościół Zreformowany był religią państwową otrzymującą subwencje z budżetu. Kościół ten jednak nie był Kościołem misyjnym a nawet stwarzał problemy małżeństwom mieszanym. Ludność tubylcza była chrystianizowana przez Anglików w wyznaniu Anglikańskim^[109]. W drugiej połowie XIX wieku misje zostały zatrzymane, albowiem zdaniem rządów państw je prowadzących Afryka ma być tylko kontynentem czarnych niewolników^[110].

W czasie kolonializmu działalność misyjna była prowadzona jednakże celem było pozyskanie przychylności miejscowej ludności oraz poznanie jej słabych stron a później podbój^[111]. Afrykanie sądzili, że biali ludzie dadzą im lepszą technikę oraz lecznictwo jednakże misjonarze mało różnili się od zwykłych najeźdźców^[112].

W południowej Afryce Chrześcijaństwo (kalwinizm) powstało poprzez osadnictwo burskie. Burowie nie nawracali ludności czarnoskórej na swoją religię, albowiem uważali się za Dzieci Boga, wybranych by rządzić niechrześcijańskimi tubylcami^[104].

Voodoo

 Osobny artykuł: Voodoo.

W XIX w. w koloniach karaibskich tradycyjny kult przodków połączono z chrześcijaństwem (synkretyzm religijny). Tak powstała religia zwana voodoo. Chociaż religia voodoo kojarzy się z rejonem Karaibów, w 1996 r. w Beninie (dawniej Dahomej) była oficjalnie uznana za religię wyznawaną przez ponad 50% społeczeństwa. Benin jest kolebką voodoo/wudu, która to religia czy kult bóstw istnieje pod taką bądź inną nazwą w wielu innych regionach czarnej Afryki oraz Ameryki Południowej. W Beninie tradycyjną religią był (jest) animizm, a jego wyznawcy za najwyższego boga uznają Mawu. Wyobraża go wiele drugorzędnych bóstw, czyli wudu, którym w określone święta składa się ofiary. Dla przykładu Hewioso to bóg grzmotu, a bóg Zangbeto chroni w nocy pola rolników. Niższą pozycję wobec tych wudu zajmują pomniejsze bóstwa, uważane też za duchy zmarłych. Praktykowany jest więc kult przodków. W wielu domach da się znaleźć asen, czyli swego rodzaju mały parasol z kutego żelaza, zdobiony symbolami ku czci zmarłego krewnego.

Do nawiązania kontaktu z tymi bogami potrzebny jest pośrednik – kapłan fetyszystyczny (mężczyzna albo kobieta). Umiejętności komunikowania się z bóstwami oraz innymi duchami nabywa po trzyletnim pobycie w zakonie fetyszystycznym. Kapłani wudu składają się na wpływową hierarchię, która ogromnie oddziałuje na życie Benińczyków.

Wyznawcy tego kultu wierzą, że duch zmarłego może wrócić oraz zabić innych członków rodziny. Niejeden sprzedaje swój dobytek albo zaciąga olbrzymie długi, aby pokryć koszty związane z ofiarami ze zwierząt oraz wystawnymi ceremoniami, mającymi przebłagać zmarłych krewnych. W rezultacie pewne rodziny popadają w ubóstwo.

Do Ameryki wudu dostało się prawdopodobnie z niewolnikami z terenów dzisiejszego Beninu. Na początku XVII wieku Kpassè, władca królestwa Hueda, nawiązał "stosunki handlowe" z francuskimi, angielskimi oraz portugalskimi handlarzami niewolników, którym król sprzedawał swoich poddanych. W Grehue (obecne Whidah) ładowano ich na statki oraz wywożono z reguły na Haiti, Antyle Holenderskie oraz do Ameryki Północnej. Handel niewolnikami trwał od XVII do pocz. XVIII w.

Języki afrykańskie

 Osobny artykuł: Języki afrykańskie.

W Afryce jest używane wedle ocen lingwistów około 2 tysiące języków. Z czego tylko 50 jest używane przez więcej niż 0,5 mln użytkowników. Największymi pod względem liczby mówiących językami są suahili (ok. 50 mln mówiących) oraz mające 10-25 mln hausa, fulfulde, joruba, ibo, język amharski, oromo. Po za tym są używane języki arabski oraz europejskie (np. angielski, francuski, portugalski). Część z języków europejskich ma własne odmiany miejscowe, np. Nigerian English^[113], francais populaire d'Abijan^[114]. Największa różnorodność językowa jest w centralnej oraz zachodniej części kontynentu^[115].

Rodzina afroazjatycka

 Osobny artykuł: Języki afroazjatyckie.

Rodzina języków afroazjatyckich (zwanych także chamito-semickich^[116].) w Afryce zajmuje tereny Afryki Północnej oraz Rogu Afryki. Rodzina ta dzieli się na: języki semickie (głównie dialekty arabskiego oraz języki etiopskie), języki berberyjskie, języki omockie, języki czadyjskie, języki kuszyckie oraz wymarłe język egipski oraz język koptyjski^[117]. Na grafice kolor niebieski.

Rodzina nilosaharyjska

 Osobny artykuł: Języki nilo-saharyjskie.

Rodzina języków nilosaharyjskich zajmuje tereny północno-wschodniej części interioru. Rodzina ta dzieli się na: songhaj, konam, maba, saharyjską, wschodniosudańską, środkowosudańską, fur, berta oraz kunama^[118]. Na grafice kolor żółty.

Rodzina nigerokongijska

 Osobny artykuł: Języki nigero-kongijskie.

Rodzina języków nigerokongijskich zajmuje większą cząstka czarnej afryki. Rodzina ta dzieli się na: języki mande, języki kordofańskie, języki atlantyckie^[119]( języki zachodnioatlantyckie^[116]) języki Delty Nigru, języki kru, języki kwa, języki Dogonów, języki gur, języki wyżyny Adamawa oraz dorzecza Ubangi, języki południowej Nigerii, języki południowo-wschodniej Nigerii, języki Plateau oraz kainji, języki bantu oraz języki bantuidalne^[119]. Na grafice kolor pomarańczowy (grupa mande^[116]) oraz czerwony.

Rodzina khoisan

 Osobny artykuł: Języki khoisan.

Rodzina języków khoisan zwana także buszmeńsko-hotentocką zawiera 27 żywych języków mlaskowych. Jest to najmniejsza grupa języka w Afryce. W większości języki te są językami ludzi z marginesu stąd ludy posługujące się tymi językami przejmują inne języki, z reguły europejskie, by "polepszyć swój status społeczny". Z uwagi na niedobór materiałów piśmienniczych oraz nietypową fonologię języki te są słabo zbadane^[120]. Na grafice kolor zielony.

Język afrikaans

 Osobny artykuł: Język afrikaans.

Język afrikaans, inaczej burski jest językiem należący do grupy zachodniogermańskiej. Afrikaans pochodzi z języków kolonizatorów holenderskich, francuskich oraz niemieckich, którzy zasiedlili południową cząstka kontynentu przed zajęciem południowej Afryki przez Brytyjczyków. Afikaans jest od 1925 jednym z oficjalnych języków RPA^[116] Język afrikaans jest bardziej popularny w zachodniej części kraju, która jest wydatnie słabiej zaludniona^[121] oraz tam używany z reguły przez mulatów, zwanych w RPA coloured.

Języki europejskie

Języki europejskie pojawiły się na kontynencie wraz z kolonializmem^[122]. Mimo iż państwa afrykańskie uzyskały niepodległość to języki europejskie z reguły angielski oraz francuski nadal pozostały w użyciu jako języki urzędowe. Część z języków europejskich ma własne odmiany miejscowe np. Nigerian English^[113], francais populaire d'Abijan^[114] Języki europejskie służą dodatkowo do komunikacji międzyplemiennej jako lingua franca^[122].

Osadnictwo oraz miasta

Obozowiska

 Osobny artykuł: Nomada.

W Afryce szczególnie północnej oraz południowej części były tereny zamieszkiwane przez plemiona koczownicze np. Beduinów, Buszmenów, Pigmejów. Ludy te prowadząc koczowniczy tryb życia zakładały tylko obozowiska, w których spędzały parę do kilkunastu dni, po czym przenosiły się w inne miejsce^[123].

Zwiększanie się gęstości zaludnienia oraz zastąpienie rolnictwa ekstensywnego intensywnym oraz przemysłem powodowało, że w XX wieku to zjawisko stopniowo malało^[123]. Po II wojnie światowej ze względu na uszczelnienie granic przecinających szlaki wędrówkowe, zjawisko to wydatnie się zmniejszyło oraz zaczęło być marginalne^[124]. Pod koniec XX wieku w obozowiskach żyło ok. 1% mieszkańców kontynentu, za to ukazało się zjawisko obozów uchodźców. Problemem w klasyfikacji osadniczej są wsie/obozowiska Hotentotów, albowiem te budynki są zajmowane przez cząstka roku oraz łączą w sobie cechy zarówno namiotów/szałasów jak oraz chat^[123].

Wsie

Ponad 2/3 mieszkańców Afryki mieszka na wsiach. Wsie te wydatnie różnią się pomiędzy sobą. W Afryce Środkowej, Wschodniej oraz Zachodniej wsie są niewielkie, liczą po kilkadziesiąt mieszkańców. W Egipcie w delcie Nilu wsie liczą do kilkunastu tysięcy mieszkańców^[123].

Tradycyjnym materiałem budowlanym w budownictwie wiejskim w Północnej Afryce jest glina. Domy są parterowe o płaskim dachu, które pełni funkcję tarasu, bądź rupieciarni^[123]. W każdej większej wsi istnieje mały meczet, który przeważnie jest bardzo skromny^[125].

W Czarnej Afryce jest duża różnorodność materiałów budowlanych w zależności o dostępnych materiałów. W Afryce Wschodniej oraz Południowej dominując chaty okrągłe, wyplatane z gałęzi. W Sahelu dominują cylindryczne domy z gliny ze spiczastym słomianym dachem^[125].

Zróżnicowane są typy zabudowy wsi. Na poniektórych terenach dominują wsie rozproszone, na innych typowe dla Europy rzędówki albo ulicówki. Wielokrotnie są wsie na planie koła z centralnym placem w środku, w których leżą zagrody dla bydła albo miejsca spotkań. Wsie te są otoczone palisadą^[126]. Afrykańskie wsie tracą jednak swój obronny charakter. Coraz częściej wsie są budowane wzdłuż szlaku komunikacyjnego (ulicówka). Zmiany w kulturze rolnej powodują, że powstają gospodarstwa osobnicze. Z drugiej strony w poniektórych rejonach mieszkanie w zabudowie zwartej centrum wsi jest bardziej atrakcyjne niż na obrzeżach czy w zabudowie rozproszonej^[127].

Pod koniec XX wieku w Afryce zaczęły powstawać wsie przypominające środkowo oraz wschodnioeuropejskie wsie socjalistyczne. Wsie tego typu są budowane przeważnie przez władze dla przesiedleńców (np. podczas budowy budowli hydrotechnicznych, w których konieczne było zalanie dużych terenów). Budynki są budowane zgodnie z europejskimi wzorcami z nietradycyjnych materiałów. Do nowych wsi kwaterowano wielokrotnie przedstawicieli wielorakich zwaśnionych grup społecznych. Niekiedy także wprowadzenie wzorców wschodnioeuropejskich burzyło przyzwyczajenie do tradycyjnej gospodarki, na dodatek zarządzanie tymi wsiami powoduje niedobór możliwości zmian architektury oraz układu budynków. Ludzie niechętnie przenoszą się do nowych lokalizacji, przez co w tych miejscowościach szerzy się przestępczość. W pewnych krajach pod upadku rządów dyktatury, która nakazała zamieszkanie w takiej wsi ludziom z innych regionów, ludność opuszczała swoje domy wracając do ziemi, z której pochodzili^[128]

Urbanizacja

Urbanizacja w Afryce po za terenem Starożytnego Egiptu oraz południowo-zachodniej części Nigerii nastąpiła w sposób dyfuzyjny^[129]. Największa liczba miast powstała w wyniku dyfuzji stymulowanej związanej z budową ośrodków przemysłowych oraz portowych^[130].

Współczynnik urbanizacji afrykańskich państwach jest różny w zależności od warunków naturalnych oraz uwarunkowań historyczno-kulturowo-ekonomicznych. Najwyższy współczynnik ludności miejskiej jest w Libii ponad 80%, w tym ok. 33% mieszkańców kraju mieszka w Trypolisie^[131]. W Czarnej Afryce wynosi ok. 20-30%^[132].

Pod koniec XX wieku najszybsze tempo urbanizacji było w krajach ubogich, o niskim stopniu urbanizacji. W Burkinie Faso urbanizacja w latach 1985-1990 wynosiła 8% rocznie. W Kenii, Nigrze, Tanzanii ok. 7% rocznie. Najwolniejsze tempo następowało w krajach ustabilizowanych gospodarczo takich jak Egipt oraz Republika Południowej Afryki^[132].

Miasta

Na terenie Afryki istnieje 58 miast mających przynajmniej 1 mln mieszkańców w tym 4 liczące ponad 5 mln. Największym miastem Afryki jest liczące ponad 10 mln mieszkańców Lagos w Nigerii. Miasto to pełniło do 1991 funkcje stolicy kraju. Drugim co do wielkości miastem jest stolica Demokratycznej Republiki Kongo – Kinszasa. Trzecim miastem w kolejności jest stolica Egiptu – Kair^[133]. Przeciwieństwie do Europy oraz Ameryki Północnej duże miasta są sporadycznie lokowane nad dużymi rzekami. Najczęściej funkcje stolic pełnią duże miasta portowe. Przeszłość kolonialna powoduje, że w poniektórych miejscach powstały dwa mniejsze ośrodki o podobnych funkcjach zamiast jednego większego^[134]

Najstarsze miasta w Afryce w Egipcie posiadają 8000 lat. Od tego czasu na tym terenie ta forma osadnicza istnieje nie przerwanie. W wielu z nich pierwotny układ urbanistyczny stał się zachowany. Tradycyjne miasto arabskie był otoczone murami obronnymi. Dodatkowo wewnątrz była dodatkowa dzielnica jeszcze bardziej ufortyfikowana. Miasta posiadały bardzo gęstą zabudowę. We współczesnych miastach gęstość jeszcze zwiększyła co powoduje trudne warunki życia, zatłoczenie oraz problemy sanitarne. Centrum życia towarzyskiego dzielnic są studnie wielokrotnie noszące imiona władców^[128]. W dużych miastach powstały dzielnice emigrantów. Charakterystyczną cechą miast w tej części świata jest olbrzymi bazar w centrum. Bazary oferują różnego rodzaju towar oraz dominują w handlu detalicznym^[135]. Nowym zjawiskiem są dzielnice bogaczy zbudowane w stylu europejskim^[136].

Pierwsze miasta w Czarnej Afryce powstawały w średniowieczu. Jednakże osadnictwo to przypominało bardziej duże wsie niż miasta. Ludność trudniła się z reguły rolnictwem. Nie było widocznego układu urbanistycznego oraz wyraźnych granic. Pojawiały się później miasta-stolice regionów. Miasta te jednak pełniły z reguły funkcje polityczne a nie gospodarcze. Po upadku państw wielokrotnie całkowicie się wyludniały. Dlatego wielokrotnie uważa się, że pierwszymi miastami na tych terenach były fortyfikacje kolonistów, które zaczęły powstawać od XVI wieku na wybrzeżach a w głębi lądu na przełomie XIX oraz XX wieku. Miasta Czarnej Afryki miały układ rozplanowany z na ogół niewielką dzielnicą europejską, w której skupiały się budynki administracji. Dzielnice te były wzorowane na centrach miast w Metropoliach, skąd pochodzili koloniści. Dzielnica ta w miarę możliwości była lokalizowana na wzgórzu. Na około powstawały dzielnice murzyńskie dla ludności tubylczej wielokrotnie niewolniczej. Rejony dla ludności czarnej zwykle powstawały chaotycznie. Zaledwie na "pasie miedziowym" w południowej części kontynentu powstawały szeregowe osiedla przypominające nieco koszary. Układ ten jest widoczny nawet pod dekolonizacji, co powoduje konflikty społeczne^[136].

Problemem afrykańskich miast jest przeludnienie powstałe w wyniku hiperurbanizacji oraz bardzo wysoki przyrost naturalny. Brak albo ewentualnie bardzo słabe wykształcenie migrantów powoduje trudności w uzyskaniu pracy w miastach. Powoduje to rozwój budownictwa substandardowego. Osiedla te są przeważnie pozbawione podstawowych usług miejskich np. transportu miejskiego, wodociągów, kanalizacji czy wywozu śmieci^[137].

Gospodarka Afryki

Afryka, szczególnie tak zwana "czarna" (czyli bez państw arabskich), jest najbiedniejszą częścią świata. Jeszcze na przełomie XVIII oraz XIX wieku średnie dochody były 3-5 razy niższe niż w Europie Zachodniej. Tuż przed II wojną światową udział Afryki w przemyśle świata wynosił 2,3% przy 7,3% udziału w ludności^[138]. Później jednak dekolonizacja oraz rozliczne wojny domowe spowodowały drastyczne pogorszenie wskaźników ekonomicznych. Na początku XXI wieku dochód na mieszkańca Afryki Subsacharyjskiej wynosi wedle siły nabywczej 500 dolarów amerykańskich (2003) co stanowi 1/45 tego samego wskaźnika w Europie Zachodniej. A bez najbogatszego RPA, stosunek ten wynosi 1/65. Najbogatszym terytorium Afryki jest Majotta, należąca do Francji^[139]. W 2005 za państwa upadłe albo poważnie zagrożone upadkiem uznawano: Burundi, Czad, Demokratyczną Republikę Konga, Liberię, Erytreę, Etiopię, Gwineę, Kenię, Sierra Leone, Somalię, Republikę Środkowoafrykańską, Rwandę, Sudan (wówczas Sudan oraz Sudan Południowy były jednym państwem), Ugandę, Wybrzeże Kości Słoniowej oraz Zimbabwe. Pozostałe państwa to kraje żyjące z wydobycia ropy naftowej albo turystyki oraz Republika Południowej Afryki^[140].

Udział czarnej Afryki, w której żyje 11% populacji ludzkiej w produkcie krajowym brutto całego świata wynosi 1% natomiast w eksporcie 1,5% w którym znaczącą rolę odgrywają surowce. Wskaźniki te są porównywalne z Polską, w której mieszka ok. 0,5% ludzi^[140].

Rolnictwo oraz rybołówstwo

 Osobny artykuł: Rolnictwo w Afryce.

Rolnictwo w Afryce stanowi znaczącą gałąź gospodarki oraz ma znaczny udział w zatrudnieniu. Całe afrykańskie rolnictwo wykazuje niską mechanizację oraz kulturę rolną, co powoduje, że najczęściej nie zapewnia podstawowych potrzeb. W wielu krajach na południu są problemy związane z dekolonizacją oraz nie udanymi reformami.

Aż 60% mieszkańców Afryki Subsaharyjskiej pracuje w rolnictwie, które w dużej mierze daje plony zapewniające podstawowe potrzeby rolników, mimo tego ludność niedożywiona stanowi 32% mieszkańców regionu^[140]. Lokalnie jeszcze w XX wieku na tym terenie ziemia była uprawiana w pierwotny sposób wypaleniskowo-odłogowy^[141]. Zwykle rolnictwo państw Afryki oprócz części arabskiej oraz południowej wykazuje bardzo mały poziom mechanizacji oraz znaczny stopień zatrudnienia. Z uwagi na nie rozwinięty przemysł oraz słabo rozwiniętą turystykę w wielu krajach rolnictwo ma nader duży udział w PKB^[142]. W pewnych krajach reformy "Afrykańskiego Socjalizmu" spowodowały kolektywizacje rolnictwa, która nie dała spodziewanych efektów. Państwa te już w latach 80 rozpoczęły dekolektywizacje^[143]. Na poniektórych terenach dominuje chów ekstensywny wielokrotnie nomadyczny^[144].

W czasach kolonialnych w Afryce Południowej rozwinęło się intensywne rolnictwo plantacyjne (przemysłowe)^[145]. W 1990 Republika Południowej Afryki miała jeden z najniższych wskaźników ludności aktywnej zawodowo w rolnictwie na świecie^[146]. Na przełomie wieków rolnictwo było zreformowane przez rządy państw postkolonialnych. Reforma rolna polegająca na brutalnym wygnaniu białej ludności oraz parcelacji farm pomiędzy bezrolnych chłopów uczyniła katastrofalne skutki. Między innymi obniżenie plonów pszenicy o ponad połowę a pogłowia bydła o ponad 80% w zaledwie 4 lata. Produkcja rolna upadła tak, że konieczna jest pomoc humanitarna^[147]. W Afryce Południowej rozwinęło się sadownictwo (głównie grejpfruty, pomarańcze oraz jabłka), które jest w zasadzie nie uprawiane w pozostałej części kontynentu^[148].

W państwach arabskich rolnictwo jest zbliżone do państw Europy Południowej^[149] oraz Azji Południowo-zachodniej. Z tą różnicą, że w Afryce Północnej jest wydatnie mniejsza powierzchnia przydatna rolniczo (duża powierzchnia państw leży na bezużytecznej Saharze) oraz jest konieczność większego niż gdzie indziej sztucznego nawodnienia^[150]. Dominuje tu rozproszone indywidualne rolnictwo małotowarowe oraz zróżnicowane formy pasterstwa. Natomiast na obszarach sztucznie nawadnianych intensywne rolnictwo wysokotowarowe^[145] z reguły daktylowce^[151], ale także zboża oraz w ograniczonym zakresie sady^[152]. Z uwagi na zakazy Islamu nie uprawia się winorośli^[149].

Powierzchnia możliwa do wykorzystania rolniczo jest większa od powierzchni wykorzystywanej rolniczo na świecie. Jednakże ponad 40% powierzchni Afryki stanowią tereny przydatne rolniczo dopiero po sztucznym nawodnieniu na co państwa afrykańskiej nie posiadają pieniędzy. Istotnym problemem rolnictwa szczególnie w Rogu Afryki jest zmienność warunków klimatycznych szczególnie susze, które powodują klęski głodu^[21]. W bogatych państwach arabskich problem ten jest rozwiązywany przez budowę obiektów hydrotechnicznych, wykorzystujących w poniektórych przypadkach nawet odsalaną wodę morską^[153]. Braki wody powodują, trudności z lokowaniem przemysłu wykorzystującego wodę^[154].

Rybołówstwo w Afryce jest słabiej rozwinięte niż na pozostałych kontynentach. Łowiska są wydatnie mniejsze, a łowione są przede wszystkim sardynki, makrele oraz skorupiaki. Większa powierzchnia łowisk istnieje na Atlantyku niż na Oceanie Indyjskim^[155][156].

Surowce mineralne

Afryka ma bogate pokłady cennych surowców mineralnych, których wielkość nie była właściwie oszacowana, a wiele jest nieeksploatowanych. Należą do nich rudy metali: manganu, chromu, kobaltu, wanadu, platyny, miedzi oraz złota, surowce energetyczne: ropa naftowa, gaz ziemny, węgiel kamienny, uran oraz surowce chemiczne.

Ropa naftowa w Afryce istnieje z reguły w państwach arabskich oraz na szelfach oraz wybrzeżu Nigerii^[157]. Zgodnie z szacunkami OPEC w 2000 w Afryce znajdowało się 7,3% światowych zasobów tego surowca. Czyli mniej niż w Europie (wraz z krajami dawnego ZSRR) ale więcej niż w Ameryce Północnej (bez Karaibów). Najwięcej ropy znajdowało się w Libii (29,5 miliardów baryłek) następna była Nigeria 22,5 mld oraz Algierii 9,2 mld. Największe złoża wśród krajów nie będących w OPEC miał Egipt 5,4 mld. W pozostałych krajach znajdowało się 8,8 mld^[158]. Złoża Gazu ziemnego, który zwykle w towarzyszy ropie, w Afryce posiadają inne położenie. Największe złoża są w Algierii, druga jest Nigeria a trzecia Libia^[159]. Istotne gospodarczo złoża leżą także pod Madagaskarem^[158]. Bituminy stałe praktycznie w Afryce nie występują^[160].

Największe złoża węgla kamiennego w Afryce leżą pod Katangą oraz w RPA. Węgiel nie ma większego znaczenia w gospodarce państw afrykańskich^[161].

Złoża uranu w Afryce leżą w Maroku, Gabonie, RPA oraz pod Katangą oraz na pograniczu angolsko – nanibskim^[162].

Złoża żelaza w Afryce są dwojakiego rodzaju w RPA leżą rudy żelaza magmowego, które są czyste ale rzadkie. Żelazu wielokrotnie towarzyszy mangan^[22]. W Afryce Zachodniej, Środkowej oraz Wschodniej leżą złoża płytkie, które mimo, że są powszechne, są bardzo niskiej jakość^[23].

Przemysł

Górnictwo

Jedyną stosunkowo dobrze rozwiniętą gałęzią przemysłu jest wydobycie surowców, które dostarcza w poniektórych krajach ponad 40% PKB. Jednakże gałąź ta jest bardzo wrażliwa na wahania cen. Dodatkowym problemem są rozliczne niepokoje, powszechna korupcja, słabo rozwinięta infrastruktura^[163].

W latach 30. XX wieku w północnej Afryce zaczęło rozwijać się górnictwo naftowe a później gazownictwo. W latach 50. odkryto bogate złoża na Saharze. Oryginalnie na ropie zarabiały z reguły koncerny naftowe. W 1960 powstała organizacja zrzeszająca państwa eksportujące ropę naftową OPEC. W połowie lat 70 OPEC wywalczyła pełną kontrolę nad zasobami w państwach członkowskich. Złoża zostały znacjonalizowane co uczyniło szybki rozwój państw^[164].

Przemysł energetyczny

W północnej Afryce ze względu na deficyt wody, do przemysłu używa się tylko 4%. Z drugiej strony znaczna cząstka prądu elektrycznego pochodzi z hydroelektrowni^[154]. Najwięcej tam powstało w latach 70. oraz 80. XX wieku^[165].

Przemysł lekki

Przemysł przetwórczy daje około 30% dochodów jednakże dużą rolę ogrywają huty metali, które wydatnie zawyżaj udział tego typu przemysłu. Przemysł lekki ma znikomy udział w przemyśle ogółem oraz nie zapewnia nawet podstawowych potrzeb ludności^[163].

Usługi

Transport

Uwarunkowania oraz problemy transportu w Afryce

Warunki geograficzne dla transportu w Afryce są niekorzystne. Linia brzegowa jest słabo rozwinięta dodatkowo brzegi zwykle są krawędziami wyżyn co powoduje trudności w budowie portów morskich^[166]. Wewnątrz lądu jest wiele pęknięć oraz rowów tektonicznych. Powoduje to nie tylko trudności w budowie dróg kołowych ale także progi w korytach rzek. Niekorzystny klimat powoduje nadmierne gnicie podkładów drewnianych oraz przyspieszoną erozję szyn. Ulewne deszcze rozmywają drogi bite natomiast na Saharze drogi są zasypywane. Utrzymywanie zwierząt pociągowych w warunkach tropikalnych oraz pustynnych jest bardzo trudne ze względu na niedobór pasz. Dodatkowo zwierzęta są narażone na choroby tropikalne^[167].

Transport drogowy

Transport samochodowy na większości terytorium Afryki odgrywa kluczową rolę. Jednakże drogi o nawierzchni twardej (ulepszonej) stanowią zaledwie ok. 20% dróg. Najlepiej rozwinięta sieć drogowa istnieje w Republice Południowej Afryki, krajach Północnej Afryki (wybrzeża) oraz Nigerii oraz Zimbabwe^[168]. Problemem jest słaby techniczny poruszających się pojazdów. Zwykle są to stare ciężarówki nie spełniające norm technicznych w Europie. Wielokrotnie pojazdy są wykorzystywane w przewozach osobowo-towarowych niezależnie czy pojazd jest autobusem czy ciężarówką. Bardzo wielokrotnie pojazdy są przeładowywane^[169].

Transport kolejowy

 Osobny artykuł: Historia kolei w Afryce.

Kolej poza Republiką Południowej Afryki oraz Egiptem odgrywa marginalną rolę w transporcie. Sieci z reguły wąskotorowe są zwykle albo pojedynczymi szlakami łączącymi kopalnie z portami, albo uzupełniają sieć żeglugi śródlądowej^[170]. Kolej w Republice Południowej Afryki przez cały czas posiadała ok. 1/4 długości linii całego kontynentu^[171]. Znacznym problemem jest bark relacji transgranicznych, a w przypadku kiedy nawet koleje obu państw dochodzą w pobliże granicy to ze względu na różną szerokość torów nie da się zbudować łącznic^[172]. Po uzyskaniu niepodległości przez państwa afrykańskie znaczna cząstka linii była zlikwidowana^[169].

W 1984 w Maroku zbudowano pierwszą w Afryce linię kolejową, po której pociągi poruszają się z prędkością 160 km/h. Wówczas to pociągi Intercity w relacji Rabat – Casablanca osiągnęły po raz pierwszy na tym kontynencie prędkość handlową powyżej 100 km/h^[173].

Transport morski

Transport morski w Afryce jest słabo rozwinięty. Jedynym portem w pierwszej 50 portów o największych obrotach przeładunkowych na Świecie był Richards Bay w Republice Południowej Afryki, sklasyfikowany na 45 miejscu^[174]. Pod względem liczby wchodzących statków największymi afrykańskimi portami są: Santa Cruz de Tenerife, Ceuta oraz Las Palmas de Gran Canaria wszystkie w Hiszpanii^[175].

W wielu krajach miasta portowe pełnią funkcje stolic^[134]. Z uwagi na kolonialną przeszłość, w których porty służyły do wywozu dóbr do metropolii. Porty stanowią węzły transportowe, z których wychodzą linię kolejowe w głąb kraju (głównie do ośrodków górniczych)^[169].

 Osobny artykuł: Tania bandera.

Rozwój tanich bander po II wojnie światowej spowodował, że armatorzy wielokrotnie rejestrowali statki w krajach o niskich opłatach, mniej rygorystycznych normach itp. Zjawisko to uczyniło iż już w latach 60. Liberia miała większą flotę niż Stany Zjednoczone. W 1975 flota pod banderą Liberii była już największa na świecie^[176].

Transport lotniczy

Transport lotniczy mimo dużej liczby lotnisk jest słabo rozwinięty. Przeważajaca ilość afrykańskich lotnisk to lotniska małe o szczątkowej infrastrukturze mogące przyjmować zaledwie małe samoloty przy dobrej pogodzie. Miejscowi przewoźnicy są przeważnie biedni, co powoduje, że dysponują małą liczbą wyeksploatowanych maszyn. Ruch lotniczy pomiędzy kontynentalny jest obsługiwany zwykle przez przewoźników europejskich. Dwa afrykańskie lotniska Dakar oraz Kair ze względu na obsługę pomiędzy lądowań (Europa-Ameryka Południowa oraz Europa-Oceania) spełniają standardy europejskie, jednakże ze względu na rozwój techniki oraz zwiększenie zasięgu samolotów ich rola spada^[177].

Największy udział w afrykańskim lotnictwie posiadają Republika Południowej Afryki, Egipt, Tunezja oraz Algieria. Przewozy te są zdominowane przez ruch międzynarodowy^[177]

Transport miejski

Z powodu małej gęstości linii kolejowych oraz wysokich kosztów transportu lotniczego dużą rolę w transporcie w Afryce subsaharyjskie pełni transport drogowy. Transport publiczny ukazał się w tej części świata stosunkowo późno (tuż przed II wojną światową). Komunikacja miejska była realizowana prawie jedynie autobusami. Z powodu niskiego wskaźnika motoryzacji, szczególnie poza dużymi miastami, rola transportu miejskiego wzrasta. Duże znaczenie zaczęły odgrywać niewielkie pojazdy (Matatu), których kierowca jest równocześnie właścicielem firmy oraz mechanikiem. Pojazdy te ze względu na małe koszty oraz elastyczny rozkład jazdy spowodowały iż w latach 90. nastąpił proces likwidacji tradycyjnych przewoźników miejskich^[178].

Miejski transport szynowy po za krajami Afryki Północnej w zasadzie nie istnieje. W Egipcie działają dwie sieci tramwajowe w Kairze oraz Aleksandrii. Do 2010 działa niezależna od sieci kairskiej sieć w dzielnicy Helwan. Sieć ta była zdewastowana podczas rewolucji oraz po niej nie odbudowana. Egipskie sieci tramwajowe są w stanie katastrofalnym, z tego względu nie ogrywają znaczącej roli w komunikacji miejskiej. Znacznie większą rolę spełniają dwie niezależne linie metra/kolejki miejskiej^[179].

Turystyka

Poziom rozwoju turystyki oraz atrakcyjność turystyczna jest różna w zależności od kraju. Mimo wielu walorów zarówno przyrodniczych jak oraz antropogenicznych w większości państw turystyka jest słabo rozwinięta. Z drugiej strony są państwa, w których turystyka stanowi istotny a nawet kluczowy element gospodarki. Najlepiej rozwinięta turystyka jest w państwach Afryki Północnej oraz Republice Południowej Afryki.

Turystyka w państwach arabskich jest gałęzią stosunkowo młodą Rozwijała się dopiero od lat 80. XX wieku, kiedy to bogaci Arabowie, z krajów naftowych spędzali najgorętsze miesiące nad wybrzeże Morza Śródziemnego. Jednakże stanowi znaczną cząstka dochodu afrykańskich państw arabskich, z reguły Egipt oraz Tunezja stanowi turystyka. Rozwijający się sektor turystyczny wymusił nakłady finansowe w infrastrukturę. Na potrzeby turystów budowano drogi oraz hotele (np. przybrzeżną autostradę w Tunezji). Rozwinął się przemysł budowlany, albowiem wzbogaciła się ludność^[180]. W XXI wieku zaczęli do Afryki północnej przybywać turyści z Europy, którzy stanowią przeważajaca ilość gości w Egipcie, Tunezji, Maroku oraz wyspach oraz posiadłościach należących do Hiszpanii^[181]. Wówczas to zwłaszcza w Egipcie zaczęły powstawać hotele luksusowych sieci hoteli. Podstawowy ruch turystyczny w Egipcie przeniósł się na wybrzeże Morza Czerwonego^[182].

Turystyka w państwach Afryki Wschodniej jest bardzo słabo rozwinięta, ze względu na niepokoje społeczne (np. Somalia, Uganda) albo niedobór walorów (np. Dżibuti). Zaledwie w Kenii oraz Etiopii nastąpił rozwój turystyki. Turystyka w Kenii jest w dużej mierze związana z walorami przyrodniczymi, z reguły zwierzętami. Natomiast w Etiopii z walorami antropogenicznymi, z reguły z zabytkami sztuki etiopskiej. Istotnym problemem rozwoju turystyki w tych dwóch krajach, jest mały poziom rozwoju infrastruktury turystycznej związany z problemami finansowymi^[183].

W Afryce Środkowej oraz Zachodniej turystyka jest słabo rozwinięta. Państwa te z reguły posiadają bardzo słabo rozwiniętą infrastrukturę oraz nie korzystne warunki klimatyczne oraz nieustabilizowaną sytuacje polityczną. Mimo wszystko są odwiedzane przez turystów, z reguły z byłych metropolii. W bogatszych państwach regionu (Senegal, Nigeria) dochodzą zakwalifikowani jako turyści, pracownicy sezonowi z biedniejszych państw ościennych. Z drugiej strony turystyka w Gambii stanowi istotną cząstka PKB^[184].

W południowej części kontynentu ruch turystyczny jest zdominowany przez Republikę Południowej Afryki, której obywatele są najliczniejszą grupą turystów zagranicznych w państwach regionu oraz najczęstszym celem turystycznym dla mieszkańców państw ościennych. Wyjazdy do RPA są jednak zdominowane przez pracowników sezonowych. Do Republiki Południowej Afryki przyjeżdżają także licznie turyści z Europy oraz Stanów Zjednoczonych^[185].

Wyspy Oceanu Indyjskiego: Madagaskar, Mauritius, Seszele, Komory oraz posiadłości Francji są odwiedzane z reguły przez turystów z Francji. Rozwój turystyki na tych terenach mimo nader dużych walorów szczególnie Madagaskaru jest słaby zaledwie na Seszelach od lat 70. XX stanowi znaczną cząstka gospodarki^[186].

Kolonie w Afryce

 Osobny artykuł: Kolonializm.

Historia Afryki Subsaharyjskiej

 Osobny artykuł: Historia Afryki.

Okres przedkolonialny

Już w czasach starożytnych na południe od Sahary istniały zróżnicowane polityczne cywilizacje. Sahara była naturalną barierą oddzielającą ten teren od basenu Morza Śródziemnego. Przeważajaca ilość kontaktów pomiędzy oboma światami zmonopolizowanych było przez Arabów z Afryki Północnej aż do XV w., kiedy zaczął się okres eksploracji wybrzeża afrykańskiego przez żeglarzy portugalskich za czasów Henryka Żeglarza. Ze względów na niedobór umiejętności posługiwania się pismem przez cywilizacje afrykańskie przeważajaca ilość informacji ich dotyczących pochodzi z przekazów europejskich, arabskich, afrykańskich legend przekazywanych z pokolenia na pokolenie, badań lingwistycznych oraz archeologicznych. Pierwszymi, którzy spisywali historię poszczególnych regionów oraz państw afrykańskich, byli także Europejczycy. Dlatego też europejski, wielokrotnie rasistowski, punkt widzenia dominuje w opisywaniu wczesnej historii Afryki

Pierwsze cywilizacje

Wśród pierwszych cywilizacji oraz państw afrykańskich wymienić należy:

• Nok
• Aksum
• Imperium Ghany
• Meroe
• Imperium Mali
• Kanem
• Zimbabwe
• Benin
• Songhaj
• Monomotapa

Migracje Bantu

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Handel z Europą oraz światem arabskim

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Niewolnictwo

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

 Osobny artykuł: Afroamerykanie.

Handel niewolnikami rozrzucił po obu Amerykach oraz Europie około 20 milionów Afrykanów. Po wielu latach rozproszeni po świecie potomkowie tamtych niewolników utworzyli specyficzną formę "afrykańskiej diaspory", choć bardziej pasuje tu określenie "afrykańskiej społeczności", albowiem termin "diaspora" nie odnosi się do cech oraz sytuacji potomków afrykańskich niewolników. Trudno nazwać jednym słowem potomków ludzi porwanych, przewiezionych na inne kontynenty, nie wiedzących (z nielicznymi wyjątkami) z jakiego rejonu Afryki zostali uprowadzeni, nie wiedzących jakim językiem mówili ich przodkowie – ludzi, których łączy zaledwie to, że ich przodkowie pochodzą z kontynentu afrykańskiego, że wszyscy zostali przewiezieni statkami oraz sprzedani jako niewolnicy, a oni sami posiadają czarny kolor skóry. Współcześnie potomkowie niewolników z Afryki są: w USA – Amerykanami (lub afro-Amerykanami), w Brazylii – Brazylijczykami, na Haiti – Haitańczykami itd. W pewnych krajach Ameryki Płd. są większością społeczeństwa albo bardzo poważną jego częścią (Antyle, Brazylia). Pierwszym niepodległym państwem w Ameryce Południowej było Haiti, w którym władzę sprawowali murzyni oraz mulaci po zwycięskim powstaniu na przełomie XVIII oraz XIX wieku.

Okres kolonii

 Osobny artykuł: Kolonializm.

Podbój

 Osobny artykuł: Wyścig o Afrykę.

Afryka Subsaharyjska była ostatnim dużym regionem na świecie poddanym kolonizacji. Europejskie mocarstwa skupiały się na podporządkowaniu sobie w pierwszej kolejności innych, atrakcyjniejszych gospodarczo regionów świata. Dodatkowym utrudnieniem w dostępie do interioru afrykańskiego były choroby, z którymi aż do połowy XIX w. nie potrafili sobie poradzić oraz mały poziom dyplomatycznej współpracy z państwami oraz społecznościami afrykańskimi, co uniemożliwiało podbój bez użycia broni.

Podbój (tzw. wyścig o Afrykę) zaczął się w połowie XIX w. Szczególnie nasilenie działań kolonizatorskich uznaje się rok 1885, a więc koniec postanowień konferencji berlińskiej, uprawomocniającej podbój w odczuciu Europejczyków. Wśród najważniejszych przesłanek umożliwiających podbój były:

• nasilająca się rywalizacja mocarstw,
• znalezienie środków medycznych zabezpieczających przed niektórymi z najgroźniejszych chorób występujących w Afryce tropikalnej, w tym szczególnie przed malarią^[187],
• technologiczny skok w uzbrojeniu, pozwalający niewielkim oddziałom zbrojnym objęcie kontroli nad znacznymi terytoriami^[188],
• „misja cywilizacji” oraz rasizm, jako ideologia podboju.

Podbój zapoczątkowany był przez Wielką Brytanię oraz Francję z faktorii handlowych oraz niewielkich terenów kontrolowanych na wybrzeżu. Podbój francuski kierowany był z reguły na obszar Afryki Zachodniej oraz przebiegał z obszarów dzisiejszego Senegalu (Dakar) oraz innych terytoriów francuskich. Podbój brytyjski koncentrował się na obszarze Afryki Wschodniej oraz kierowany był z terenów dzisiejszego Sudanu, Kenii oraz RPA. Francuzi dążyli do połączenia swoich posiadłości w Afryce Zachodniej z Somali Francuskim (dzisiejsze Dżibuti), Brytyjczycy zaś forsowali projekt stworzenia linii kolejowej przebiegającej ze Związku Południowej Afryki (dzisiejsze RPA) do Egiptu. Dążenia te doprowadziły na skraj wojny w Europie, po tym kiedy doszło do incydentu w Faszodzie w 1898 w Sudanie.

Na obrzeżu rywalizacji francusko-brytyjskiej znacznych podbojów dokonywały też Niemcy, Włochy oraz Portugalia. W Afryce Wschodniej powstał Sułtanat Zanzibaru, założony przez Arabów z regionu Zatoki Perskiej. W wielu przypadkach podbój ograniczał się do eksploracji oraz anektowania eksplorowanych terenów jako własnych. Społeczeństwa afrykańskie sporadycznie miały świadomość, że zostały uznane jako poddane wobec jednego z europejskich państw.

Spory mocarstw doprowadziły do konferencji berlińskiej (1884–1885), na której ustalono cząstka stref wpływów oraz przyszłej eksploatacji kontynentu, przydzielając obszar Konga do prywatnej eksploatacji królowi belgijskiemu Leopoldowi II, w późniejszym okresie przekazanego Belgii. Ustalone wtedy granice okazały się w większości przypadków trwałe do dziś, a strefy eksploatacji są (poza nielicznymi wyjątkami – np. incydentem w Faszodzie) podstawą tworzenia przyszłych kolonii. Konferencję berlińską uznaje się za początek okresu kolonializmu w Afryce, pomimo że rozliczne działania kolonizatorskie podejmowane były już wcześniej.

Zakładanie oraz funkcjonowanie kolonii

Najważniejsze działania kolonialnej administracji skierowane były na eksploatację bogactw afrykańskich. Najważniejszymi sposobami jej realizacji były plantacje oraz kopalnie.

Do najważniejszych obszarów plantacyjnych należały: Wybrzeże Kości Słoniowej oraz Ghana (kakao), dorzecze rzeki Kongo (kauczuk), dorzecze Nilu w Sudanie oraz środkowego Nigru (bawełna), Gambia (orzeszki ziemne), Zanzibar (przyprawy).

Wśród obszarów kopalń dominowały: Johannesburg (złoto, węgiel), Kimberly (diamenty), Elizabethville (dzisiejsze Lubumbashi – miedź).

Do kontaktów z metropolią rozwijały się porty, z których przeważajaca ilość stało się centrami administracji. Wśród nich najważniejsze to: Dakar, Abidżan, Akra, Lagos, Luanda, Kapsztad, Durban, Dar es Salaam, Mombasa, Mogadiszu. nieoczekiwanie portów administracja kolonialna rozwijała się także w poniektórych miastach interioru (Nairobi, Entebbe – dziś Kampala, Pretoria, Johannesburg, Salizbury – dziś Harare, Brazzaville, Leopoldville – dziś Kinszasa).

Podbój oraz ustanawianie administracji kolonialnej realizowane były przy użyciu terroru, demonstracji siły, dużo rzadziej jej użycia. Eksploatacja kolonii realizowana była nierzadko w sposób niewolniczy, pomimo zniesienia niewolnictwa najpierw przez Wielką Brytanię, a następnie we wspólnej europejskiej deklaracji na konferencji berlińskiej. Szczególnie opresyjne praktyki, zmuszające Afrykanów do pracy na rzecz kolonizatorów miały miejsce w dorzeczu Kongo, gdzie przy pozyskiwaniu kauczuku doprowadzono do eksterminacji dużej części Afrykanów (szacuje się, że nastąpił spadek liczby ludności z 30 nawet do 8 mln. osób^[189]).

Do najważniejszych konfliktów zbrojnych okresu kolonializmu w Afryce Subsaharyjskiej należą:

• wojny burskie,
• wojny włosko-abisyńske,
• działania zbrojne związane z I wojną światową,
• działania zbrojne związane z II wojną światową,
• Powstanie Mau Mau.

Po 1985 r. najważniejszymi zmianami terytorialnymi w Afryce Subsacharyjskiej były: zajęcie Transwalu oraz Oranii przez Wielką Brytanię, w wyniku Wojny Burskiej. Na obszarach Transwalu, Oranii, Natalu oraz Kraju Przylądkowego założono następnie Związek Południowej Afryki (ZPA), który od 1910 był dominium brytyjskim, utrata Togo oraz Kamerunu przez Niemcy na rzecz Francji oraz Tanganiki na rzecz Wielkiej Brytanii, Namibii na rzecz ZPA, a Rwandy oraz Urundi na rzecz Belgii w wyniku I wojny światowej, podporządkowanie Abisynii Włochom, a następnie odzyskanie niepodległości przez Abisynię oraz utrata Somali Włoskiego przez Włochy na rzecz Wielkiej Brytanii.

System kolonializm stał u podstaw zmian demograficznych oraz urbanizacyjnych okresu. Zauważalne były migracje do ośrodków administracyjnych, portów, kopalń oraz obszarów plantacyjnych, szczególnie na obszary przemysłowe ZPA oraz obszary plantacyjne Afryki Zachodniej. Część migracji wewnątrz obszaru Afryki Subsaharyjskiej spowodowana była powodami politycznymi: notowane były migracje z kolonii bardziej opresyjnych (głównie francuskich oraz belgijskiej) do mniej opresyjnych (głównie brytyjskich)^[190]. Duże znaczenie, szczególnie dla ZPA miały migracje ludności białej na kontynent, z reguły pochodzenia brytyjskiego.

Dekolonizacja

Przyczyny upadku:

• wzrost kosztów politycznych oraz gospodarczych utrzymania kolonii,
• wzrost sprzeciwu etycznego obywateli państw kolonizatorów,
• spadek możliwości kontroli kolonii przez państwa, które w czasie II wojny światowej odniosły dotkliwe straty gospodarcze,
• wzrost świadomości niepodległościowej oraz panafrykańskiej wśród Afrykanów,
• obalenie mitu „białego człowieka” wśród Afrykanów, jako następstwo II wojny światowej.

W Afryce Subsaharyjskiej możemy wyróżnić dwa ważne etapy uzyskiwania niepodległości przez państwa Afrykańskie:

1. koniec lat 50. oraz początek 60. XX w.: uzyskanie niepodległości przez przeważajaca ilość kolonii francuskich, brytyjskich oraz belgijską (patrz: rok Afryki),
2. rok 1975: uzyskanie niepodległości przez Angolę oraz Mozambik w wyniku rewolucji goździków w Portugalii.

Państwa Afrykańskie zostały ustanowione w granicach byłych kolonii, dzieląc terytoria grup etnicznych oraz łącząc wiele grup etnicznych wewnątrz państw.

Okres wolnej Afryki

W historii Afryki Subsaharyjskiej w okresie po ustanowieniu afrykańskich państwowości wyróżnić da się dwa wyraźne okresy. Pierwszy, trwający do połowy lat 90. XX w. był dla większości krajów czasem upadku gospodarczego oraz niekorzystnych dla rozwoju społecznego zmian politycznych, w tym wewnętrznych konfliktów zbrojnych. Drugi, trwający do dziś związany jest z wychodzeniem z kryzysu, ustanawianiem demokratyzacji oraz wzrostem gospodarczym.

1960 – 1994

Przeważajaca ilość współczesnych państw afrykańskich uzyskało suwerenność pomiędzy rokiem 1955 a 1964. Pierwsze były kolonie Wielkiej Brytanii. Wśród nich trzeba wyróżnić Sudan oraz Ghanę, które stanowiły swoisty poligon doświadczalny wprowadzanych zmian. Pierwszą kolonią francuską, która uzyskała niepodległość była natomiast Gwinea-Bissau. Rok 1960 nazywany jest Rokiem Afryki. Wtedy to 17 państw afrykańskich uzyskało niepodległość od Francji, Wielkiej Brytanii oraz Belgii. Dekolonizacja kolonii brytyjskich była bardziej rozciągnięta w czasie niż kolonii francuskich. Jako ostatnie niepodległość uzyskały Kenia oraz Zambia. W krajach, które uzyskały niepodległość pomiędzy 1955 a 1964, nie doszło do konfliktów zbrojnych przed albo podczas przejmowania władzy.

Ostatnimi państwami kontynentalnej Afryki, które uniezależniły się od bezpośredniego zwierzchnictwa europejskiego, były kolonie portugalskie: Angola oraz Mozambik. Obydwa państwa uzyskały niepodległość w 1975. Tu proces dekolonizacji wynikał częściowo z konfliktu wyzwoleńczego trwającego w tych krajach, a częściowo z przemian politycznych w Portugalii (rewolucja goździków).

Kolonizatorzy, wycofując swoją polityczną zwierzchność starali się utrzymać kontakty gospodarcze, przynoszące im zyski. Wiele firm, plantacji, farm, sklepów oraz nieruchomości pozostało w rękach białej mniejszości, a europejskie przedsiębiorstwa zachowały dużą cząstka kontaktów handlowych. Związki te nazwane zostały później neokolonializmem, którego elementami były także zgoda rządów afrykańskich na pomoc zbrojną państw rozwiniętych oraz korumpowanie aparatów władzy oraz zgoda na utrzymywanie się reżimów autorytarnych przez państwa Europy Zachodniej, USA oraz ZSRR.

W pewnych przypadkach powiązania polityczne oraz gospodarcze z byłą metropolią zostały zerwane oraz zastąpione nowymi (najczęściej z ZSRR bądź USA). Poglądy socjalistyczne oraz komunistyczne były popularne w wielu kręgach politycznych nowo powstałych krajów, które stawały się klientami Związku Radzieckiego. W wyniku tego Afryka stała się polem rywalizacji zimnej wojny. Okres ten obfitował w wiele brutalnych wojen domowych o różnej intensywności, wśród których najważniejsze to^{potrzebne źródło}:

• II wojna domowa w Kongu (1998 – 2003)
• II wojna domowa w Sudanie (1983 – 2005)
• wojna domowa w Nigerii (1967–1970)
• wojna domowa w Mozambiku (1975–1994)
• wojna domowa w Rwandzie (1990–1993)
• I wojna domowa w Kongu (1996–1997)
• ludobójstwo w Rwandzie (1994)
• dążenia do wyzwolenia Erytrei (1961–1991)
• wojna domowa w Somalii (od 1988)
• wojna domowa w Angoli (1975–2002)
• wojna domowa w Ugandzie (1979–1986)
• I wojna domowa w Burundii (1972)
• wojna domowa w Etiopii (1974–1991)
• wojna domowa w Liberii (1989–1995)
• wojna domowa w Sierra Leone (1992–2001)

U podłoża większości z tych konfliktów leżały następujące przesłanki:

• nieprzystawalność schematów administracji pozostawionych przez kolonizatorów do tradycji władzy afrykańskiej,
• powstawanie wielu, sprzecznych ośrodków oraz grup politycznych,
• dążenie do usankcjonowania władzy autorytarnej nawet przez demokratycznie wybranych przywódców,
• przyzwolenie na istnienie władzy autorytarnej wśród dawnych oraz ówczesnych mocarstw,
• rywalizacja zimnowojenna, objawiająca się z reguły wysyłaniem dużej ilości uzbrojenia do krajów sojuszniczych,
• ubóstwo oraz związane z nią niepokoje społeczne,
• zróżnicowanie społeczne, w tym szczególnie zróżnicowanie etniczne (np. poprzez zjawisko „eksportu wojny” na obszarach granicznych zamieszanych przez przedstawicieli tych samych grup etnicznych).

Już w 1970 zdecydowana przeważajaca ilość krajów była rządzona autorytarnie, najczęściej w formie rządów junty wojskowej, dyktatury jednostki bądź jednopartyjnej. Specyficzny system władzy utrzymywał się w RPA, Zimbabwe, Namibii oraz w Liberii, gdzie rządy wybierane były w wyborach lecz nie powszechnych, a zaledwie wśród pewnej, uprzywilejowanej grupy społecznej (w RPA, Namibii oraz Zimbabwe – białych, w Liberii – potomków afro-amerykanów). System wielopartyjny utrzymał się w tym okresie zaledwie w Botswanie oraz na Madagaskarze)^[191].

Okres 1960 – 1994 był czasem najbardziej dynamicznego przyrostu naturalnego w Afryce Subasaharyjskiej. Jego tępo było tak duże, że w większości krajów liczba ludności ulegała podwojeniu w okresie krótszym niż 30 lat oraz to pomimo wysokiego poziomu umieralności niemowląt oraz najniższej na świecie przewidywanej długości życia^{[192][193][194]};;). Wzrastająca liczba ludności doprowadziła do szeregu przemian, wśród nich postępującej urbanizacji, powiększania się dzielnic marginalnych (slumsów), większej presji na tereny rolnicze, migracji ekonomicznych.

Okres po 1994

Współczesny okres w historii Afryki Subsaharyjskiej jest czasem wychodzenia z głębokiego kryzysu gospodarczego oraz normalizacji sytuacji politycznej. W 1994 nastąpiły dwa wydarzenia ważne we współczesnej historii Afryki: ludobójstwo w Rwandzie oraz pierwsze wolne wybory w RPA, definitywnie kończące okres apartheidu. Po tym roku wybuchły dwa ważne konflikty zbrojne na kontynencie:

• konflikt w Darfurze (Sudan) (od 2003)
• wojna erytrejsko-etiopska (1998–2000)

Normalizacji sytuacji politycznej w większości krajów sprzyjał koniec zimnej wojny. Choć w krótkiej perspektywie wiązał się ze wzrostem dostępności taniej broni ręcznej oraz lekkiej z terenów byłego ZSRR na rynku afrykańskim, to w dłuższej sprzyjał dążeniom większości krajów w stronę demokracji. Proces demokratyzacji wspierany był także przez Bank Światowy oraz Międzynarodowy Fundusz Walutowy, które uzależniały cząstka pożyczek od reform prodemokratycznych. Wiele, spośród tych przemian ograniczało się do wprowadzenia wyborów powszechnych głowy państwa oraz parlamentu, bez upowszechniania wolności słowa, zrzeszania się, czy równego dostępu do mediów dla partii politycznych. Mimo fasadowości przemian, sprzyjały one wprowadzaniu podstaw społeczeństwa obywatelskiego, a w konsekwencji upowszechnianiu innych cech demokracji.

Proces demokratyzacji, wprowadzania podstaw społeczeństwa obywatelskiego oraz urbanizacja oraz industrializacja są przez poniektórych autorów uważane za przyczynę zmiany charakteru politycznej rywalizacji^[195]. Konflikty zbrojne ustępują miejsca dyskusji w przestrzeni publicznej, połączonej ze sporadycznymi protestami, które czasem przyjmują brutalną formę zamieszek (Kenia 2007). Już w 1994 władze większości krajów Afryki Subsaharyjskiej wybierane były w wyborach powszechnych. Aktualnie zaledwie Sudan, Somalia, Zimbabwe, Suazi oraz Gwinea Równikowa posiadają władze nie pochodzące z wyborów^[191].

Pomimo wielu konfliktów zbrojnych, które miały miejsce w historii niepodległej Afryki, zmiany na mapie politycznej przyniósł dopiero okres normalizacji. W 1993 powstała Erytrea, a w 2011 po wielu latach wojny powstało nowe państwo afrykańskie – Sudan Południowy. Faktycznie niepodległe są także Somaliland oraz Puntland, wyodrębnione na terenach północnej Somalii.

Historia Afryki Północnej

 Osobny artykuł: Afryka Północna.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przemiany polityczne (2010–2012)

 Osobny artykuł: Protesty w krajach arabskich (2010-2012).

 Osobny artykuł: Wojna domowa w Libii (2011).

Odkrycia oraz badania Afryki

 Osobny artykuł: Odkrycia oraz badania Afryki.

• 

  Mapa Europy, Azji oraz Afryki z 1493

• 

  Mapa Afryki z 1508

• 

  Mapa Afryki z 1570

• 

  Mapa Afryki z 1595 (Mercator)

• 

  Mapa Afryki z 1648 (Blaeu)

• 

  Mapa Afryki z 1737

• 

  Mapa Afryki z 1808

• 

  Mapa Afryki z 1812

• 

  Mapa Afryki z 1861

• 

  Mapa Afryki z 1890

• 

  Mapa Afryki z 1898

• 

  Mapa Afryki z 1932

Afryka w przeciwieństwie do bezludnych terenów Antarktydy, wysokich gór czy dziewiczych wysp, była stale zamieszkana przez ludzi. Obszar Sahary powodował jednak, że wąski pas wybrzeża Morza Śródziemnego oraz nabrzeża Nilu był znany kulturze śródziemnomorskiej. Na południu rozwijały się osobne cywilizacje, z którymi ludy północy nie utrzymywały kontaktu^[196].

Odkrycia arabskie

We wczesnym średniowieczu arabscy kupcy przemierzali Saharę w celu zdobycia dóbr, które mogli sprzedać z zyskiem na północy. nieoczekiwanie realizacji celów handlowych wyprawy te rozszerzyły horyzont geograficzny Arabów, albowiem relacje kupców były bogate w szczegóły topograficzne^[197].

Odkrycia włoskie

Eksploracja Afryki była jednak wstrzymana do schyłku średniowiecza, albowiem ważniejszy okazał się handel z Azją (Indie, Chiny). Zaledwie kupcy genueńscy w XIII odkryli Wyspy Kanaryjskie. W 1281 albo 1291 Ugodino oraz Vadino Vivaldi oraz Teodosio d'Ori podjęli wyprawę w celu opłynięcia Afryki jednakże wyprawa nie powróciła^[198].

Odkrycia portugalskie

W XV wieku ze względu na opanowanie bliskowschodnich obszarów przez Turków oraz problemy z tranzytem postanowiono poszukać alternatywnej drogi do Indii. Zakładano dwie możliwości opłynięcie Afryki albo podróż na zachód oraz wpłynięcie od strony wschodniej. Łatwiejsza ze względu na możliwość pływania wzdłuż wybrzeża była droga wokoło Afryki. W 1415 Portugalczycy opanowali Ceutę oraz stworzyli w niej bazę wojenno-handlową^[199]. W pierwszej połowie XV wieku portugalski książę Henryk Żeglarz finansował wyprawy na południe. Głównymi celami Henryka Żeglarza było: szerzenie chrześcijaństwa, wraz z odnalezieniem półlegendarnych chrześcijan afrykańskich (Etiopczyków) oddzielonych od Europy Arabami. Dotarcie do legendarnych ziem Ofir, które miały obfitować w bogactwo a następnie podporządkować je Portugalii. W 1434 Gil Eannes po raz pierwszy spotkał się z czarnoskórą ludnością tubylczą. W 1436 odkryto zatokę Rio de Oro. W 1444 po raz pierwszy Europejczycy przywieźli z Afryki niewolników (29 jeńców wojennych). Spowodowało to zwiększenie zapału eksploracyjnego Afryki^[105].

W 1448 João Fernandez wyruszył w pierwszą wyprawę w głąb Afryki, z której nie powrócił. W 1457 wyprawa Diego Gomesa wpłynęła w górę rzeki Gambii oraz przywiozła wiele informacji o wnętrzu kontynentu pomiędzy innymi o masywie Futa Dżalon oraz Górach Lwich. W 1461 Europejczycy po raz pierwszy zetknęli się z laterytami oraz dotarli do przylądka Mesurad, gdzie linia brzegowa skręcała na wschód^[200].

W latach 70. XV wieku portugalscy żeglarze dotarli do Wybrzeża Kości Słoniowej, Złotego Wybrzeża (Ghany) oraz do Wybrzeża Niewolniczego (Nigeria) W 1472 Europejczycy po raz pierwszy przekroczyli równik docierając do Przylądka Świętej Katarzyny (1°51'S). Odkrycie to uczyniło iż europejscy żeglarze odkryli, że Afryka nie kończy się na równi z wybrzeżem Zatoki Gwinejskiej a linia brzegowa odbija znowu na południe^[201].

W latach 80. Portugalia dzięki rozwojowi handlu oraz taniemu złotu oraz sile roboczej niewolników stała się potęgą gospodarczą. Spowodowało to dalszą eksploracje wybrzeży kontynentu. W 1482 wyprawa Diego Cão dotarła do rzeki Rio da Padrão. A w 1486 do wybrzeża obecnej Angoli (ok. 22°S). W 1487 Bartolomeo Diaz dotarł do Półwyspu Igielnego (najbardziej na południe wysuniętej części Afryki 34°51'S). Bunt załogi uczynił jednak, że musiał zawrócić do Portugalii. 8 lipca 1497 wyprawa Vasco da Gama dotarła do Indii opływając Afrykę. Dodatkowo opływając Zatokę Gwinejską nie wzdłuż wybrzeża ale prosto co uczyniło utratę lądu z pola widzenia^[202].

Eksploracja interioru

Mimo iż pierwsze próby eksploracji wybrzeża nastąpiły w XV to proces poznania wnętrza Afryki nastąpił dopiero w XVI wieku^[203]. Początkowa faza odkryć następowała niezależnie z dwóch stron. Od Atlantyku (Rzeka Niger, Kongo oraz Angola) oraz od strony Etiopii. W 1511 Leon opisał rzekę Niger oraz jezioro Czad. W 1513 jezuicki misjonarz Pedro Paéz, jako pierwszy Europejczyk dotarł do świętego źródła Etiopczyków w górach Czokie. W 1541 wyprawa Cristovão da Gama odkrył jezioro Tana. Kolonizacja Angoli oraz Kotliny Konga przebiegała pokojowo co uczyniło iż misjonarzom pomagała ludność tubylcza^[204]. Portugalscy misjonarze zdawali relację, że na terenie obecnego Zimbabwe istnieje złotonośny kraj Makalangia. Wtedy to z reguły jezuici opisali geomorfologię oraz faunę oraz florę Afryki Południowej^[205]. W XVII wieku w głąb Afryki zapuszczali się tylko łowcy niewolników^[206].

Odkrycie oraz eksploracja wysp afrykańskich

Wprawdzie cząstka wysp w tym Madagaskar, odkryty w 1500, było odkryte wcześniej to w większości nie były one użyteczne gospodarczo. Kolonizacji Madagaskaru dokonali dopiero Francuzi w 1643^[204] Przyczyną zaniechania kolonizacji Afryki były odkrycia innych, bogatszych, kontynentów szczególnie Ameryki Południowej^[207].

Podboje holenderskie

Portugalia oraz Hiszpania w XVII wieku skupiły się na podboju Ameryki Południowej. Z tego powodu do Afryki zaczęli przypływać osadnicy holenderscy oraz angielscy. W 1652 Jan van Riebeck założył Kapsztad. W 1663 mieszkańcy kolonii przylądkowej zetknęli się z Buszmenami. W 1685 Simon van der Stell przeszedł Góry Przylądkowe oraz odkrył pustynię Karru Wielkie oraz wyżynę Nama. Tereny te były mało przydatne osadniczo stąd dalszej eksploatacji zaniechano^[208].

XVIII wiek

W XVIII wieku coraz większe znaczenie miał charakter poznawczy wypraw, jednakże dokonywanych nadal prawie jedynie przez zakonników misjonarzy. Następowały wyprawy w górę dużych rzek oraz przez Saharę. W opisach z tego okresu istnieje wydatnie więcej informacji o etnografii. Problemem opisów jest jednak niedobór rzetelności poniektórych fragmentów^[209] oraz traktowanie mieszkających tam ludów z wielką pogardą^[210].

XIX wiek

W XIX wieku rozpoczęła się kolonizacja Afryki. Z drugiej strony nastąpiło zintensyfikowanie badań naukowych prowadzonych przez geografów naukowców^[211]. Badania te były areligijne ich wyłącznym celem było poznanie świata oraz rekonesans korzyści planowanych kolonizacji. Wyprawy były finansowane przez rządy przyszłych imperiów kolonialnych, szczególnie Wielkiej Brytanii^[212].

Czysto geograficzne badania Afryki skończyły się na początku XX wieku, kiedy to topografia, hydrologia, klimatologia Afryki zostały dokładnie przebadane^[213].

Kultura

Sztuka

Sztuka afrykańska dzieli się na dwa zasadnicze nurty: sztukę Czarnej Afryki oraz sztukę Muzułmańską. Nie zależnie od tych dwóch głównych nurtów w Etiopii wykształciła się niezależna sztuka etiopska, zbliżona do sztuki bizantyjskiej. Sztuka Czarnej Afryki jest niejednorodna ze względu na skupiskowość oraz częsty niedobór kontaktów (handlowych oraz wojennych) pomiędzy plemionami żyjącymi w najbliższym sąsiedztwie^[214].

Sztuka muzułmańska

Sztuka Czarnej Afryki

Sztuka etiopska

Literatura

Literackie nagrody Nobla

• 1986 Wole Soyinka – Nigeria
• 1988 Nagib Mahfuz – Egipt
• 1991 Nadine Gordimer – RPA
• 2003 John Maxwell Coetzee – RPA

Muzyka

Kino

Zwyczaje ludowe

Wesele

Zwyczaje weselne w Afryce są zróżnicowane w zależności od plemienia. Wspólną cechą jest jednak biesiada weselna. Z reguły przeważajaca ilość małżeństw jest planowanych przez rodziców. Wielokrotnie wraz z zawarciem następują płatności małżeńskie w formie posagu albo zapłaty za żonę. W większości kultur panna młoda ma specjalny strój, makijaż oraz biżuterię wkładaną tylko na tą okazję^[215].

Dziedzictwo UNESCO

 Osobny artykuł: Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Afryce.

Sport

Igrzyska olimpijskie

Letnie igrzyska olimpijskie

Pierwszą reprezentacją afrykańskiego kraju na Letnich Igrzyskach Olimpijskich była Kolonia Przylądkowa (obecnie Republika Południowej Afryki), która w 1904 wystawiła reprezentację będąc jeszcze kolonią brytyjską. W 1906 na Olimpiadzie Letniej zadebiutowała reprezentacja Egiptu zawody te jednak nie są uznawane za Letnie Igrzyska Olimpijskie. Powoduje to, że oficjalnie Egipt zadebiutował dopiero w 1920. W 1928 na Igrzyskach zadebiutowała reprezentacja Rodezji Południowej (obecnie Zimbabwe), która jednak stale zaczęła startować dopiero po II wojnie światowej. Najwięcej debiutów reprezentacji państw afrykańskich nastąpiło w latach 1956-1972, kiedy poszczególne państwa uzyskiwały niepodległość^[216].

Klasyfikacja medalowa państw afrykańskich:^[216]

reprezentacja	pozycja na świecie	złote	srebrne	brązowe	suma
Kenia	36.	23	28	24	75
RPA	38.	20	25	46	91
Etiopia	39.	20	25	27	72
Egipt	53.	7	6	9	22
Maroko	56.	6	5	10	21
Algieria	62.	4	2	8	14
Nigeria	65.	3	8	12	23.
Zimbabwe	69.	3	4	1	8
Kamerun	71.	3	1	1	5
Tunezja	78.	2	2	3	7
Uganda	82.	1	3	2	6
Mozambik	92.	1	0	1	2
Surinam	92.	1	0	1	2
Burundi	94.	1	0	0	1
Namibia	96.	0	4	0	4
Tanzania	104.	0	2	0	2
Ghana	108.	0	1	3	4
Zambia	116.	0	1	1	2
WKS	117.	0	1	0	1
Senegal	117.	0	1	0	1
Sudan	117.	0	1	0	1
Dżibuti	129.	0	0	1	1
Erytrea	129.	0	0	1	1
Mauritius	129.	0	0	1	1
Niger	129.	0	0	1	1
Togo	129.	0	0	1	1

Zimowe igrzyska olimpijskie

Z racji klimatu (brak śniegu na terenie większości kontynentu) państwa afrykańskie z reguły nie uczestniczą w zimowych igrzyskach olimpijskich.

Pierwszym krajem, który wystawił reprezentacje w zimowych igrzyskach olimpijskich był Związek Afryki Południowej (obecnie Republika Południowej Afryki). Reprezentanci ZAP wystąpili na Zimowych Igrzyskach Olimpijskich 1960. Drugimi afrykańskimi reprezentacjami był Senegal oraz Egipt, ich debiut nastąpił na igrzyskach w 1984. Dla Egiptu były to jedyne zimowe igrzyska. nieoczekiwanie nich w zimowych igrzyskach wzięły udział Algieria (debiut w 1992), Suazi (1992), Kenia (1998), Kamerun (2002), Madagaskar (2006), Etiopia (2006), Ghana (2010). Wszystkie reprezentacje oprócz ZAP/RPA, Senegalu oraz Algierii wystawiły po jednym zawodniku. Żadna reprezentacja nie zdobyła jeszcze medalu olimpijskiego^[216].

Podział polityczny Afryki

Państwa

 Osobny artykuł: Państwa Afryki.

Na terenie Afryki istnieje najwięcej suwerennych państw na świecie. Aspektem charakterystyczną podziału geopolitycznego Afryki jest niedobór występujących na innych kontynentach państw kontynentalnych, z drugiej strony w Afryce istnieje prawie połowa 12 z 23 wielkich (tj. o powierzchni 1-7,5 mln km²) oraz połowa państw dużych (0,5-1 mln km²). Najliczniejszą grupę stanowią państwa średnie^[217].

W przypadku klasyfikacji pod względem ludności w Afryce tylko jedno państwo jest zaliczane do wielkich (mających od 100 do 500 mln mieszkańców). 3 państwa należą do grupy państw dużych (50-100 mln). Natomiast najliczniejszą grupą są państwa małe^[218].

Wedle klasyfikacji ekonomicznej państwa afrykańskie należą z reguły do grupy państw małych, przy czym biorąc pod uwagę czyste PKB na mieszkańca sytuacja przedstawia się gorzej niż po uwzględnieniu PKB wedle siły nabywczej^[219].

Granice państw są w większości przypadków granicami dawnych kolonii albo stref okupacyjnych z tego względu granice nie uwzględniają granic ludów albo barier naturalnych.

Flaga	Nazwa państwa	Pełna nazwa państwa	Stolica	Język urzędowy	Powierzchnia (w km²)	Liczba ludności	Gęstość zaludnienia (os./km²)	Waluta
	Algieria	Algierska Republika Ludowo – Demokratyczna	Algier	arabski	2381741	34994937	14,7	dinar algierski
	Angola	Republika Angoli	Luanda	portugalski	1246700	17544728	14,1	kwanza
	Benin	Republika Beninu	Porto-Novo	francuski	110622	9325032	84,3	frank CFA
	Botswana	Republika Botswany	Gaborone	angielski, tswana	566730	2065398	3,6	pula
	Burkina Faso	Burkina Faso	Wagadugu	francuski	273800	16751455	61,2	frank CFA
	Burundi	Republika Burundi	Bużumbura	rundi, francuski	25680	10216190	397,8	frank burundyjski
	Czad	Republika Czadu	Ndżamena	francuski, arabski	1259200	10758945	8,5	frank CFA
	Demokratyczna Republika Konga	Demokratyczna Republika Konga	Kinszasa	francuski, kongo	2267048	71712867	31,6	frank kongijski
	Dżibuti	Republika Dżibuti	Dżibuti	francuski, arabski	23180	757074	32,7	frank dżibutyjski
	Egipt	Arabska Republika Egiptu	Kair	arabski	995450	82079636	82,5	funt egipski
	Erytrea	Państwo Erytrea	Asmara	arabski, tigrinia	101000	5939484	58,8	nakfa
	Etiopia	Federalna Demokratyczna Republika Etiopii	Addis Abeba	amharski	1000000	90873739	90,9	birr
	Gabon	Republika Gabońska	Libreville	francuski	257667	1576665	6,1	frank CFA
	Gambia	Republika Gambii	Bandżul	angielski	10000	1797860	179,8	dalasi
	Ghana	Republika Ghany	Akra	angielski	227533	24791073	109	cedi
	Gwinea	Republika Gwinei	Konakry	francuski	245717	10601009	43,1	frank gwinejski
	Gwinea Bissau	Republika Gwinei Bissau	Bissau	portugalski	28120	1596677	56,8	frank CFA
	Gwinea Równikowa	Republika Gwinei Równikowej	Malabo	francuski, hiszpański	28051	668225	23,8	frank CFA
	Kamerun	Republika Kamerunu	Jaunde	francuski, angielski	472710	19711291	41,7	frank CFA
	Kenia	Republika Kenii	Nairobi	suahili, angielski	569140	41943504	73,7	szyling kenijski
	Komory	Związek Komorów	Moroni	francuski, arabski, komoryjski	2235	721886	323,0	frank komoryjski
	Kongo	Republika Konga	Brazzaville	francuski	341500	4243929	12,4	frank CFA
	Lesotho	Królestwo Lesotho	Maseru	sotho, angielski	30355	1924886	63,4	loti
	Liberia	Republika Liberii	Monrovia	angielski	96320	3786764	39,3	dolar liberyjski
	Libia	Libia[220]	Trypolis	arabski	1759540	6597960	3,7	dinar libijski
	Madagaskar	Republika Madagaskaru	Antananarywa	francuski, malgaski, angielski	581540	21926221	37,7	ariary
	Malawi	Republika Malawi	Lilongwe	angielski, cziczewa	94080	15879252	168,8	kwacha malawijska
	Mali	Republika Mali	Bamako	francuski	1220190	14159904	11,6	frank CFA
	Maroko	Królestwo Maroka	Rabat	arabski	446300	31968361	71,6	dirham marokański
	Mauretania	Islamska Republika Mauretańska	Nawakszut	arabski	1030700	3281634	3,2	ugija
	Mauritius	Republika Mauritiusa	Port Louis	angielski	2030	1303717	642,2	rupia maurytyjska
	Mozambik	Republika Mozambiku	Maputo	portugalski	786380	22948858	29,2	metical
	Namibia	Republika Namibii	Windhuk	angielski	823290	2147585	2,6	dolar namibijski
	Niger	Republika Nigru	Niamey	francuski	1266700	16468886	13	frank CFA
	Nigeria	Federalna Republika Nigerii	Abudża	angielski	910768	165822569	182,1	naira
	Republika Południowej Afryki	Republika Południowej Afryki	Pretoria	afrikaans, angielski, kosa, ndebele, pedi, soto, suazi, tsonga, tswana, venda, zulu	1214470	49004031	40,4	rand
	Republika Środkowoafrykańska	Republika Środkowoafrykańska	Bangi	francuski, sango	622984	4950027	7,9	frank CFA
	Republika Zielonego Przylądka	Republika Zielonego Przylądka	Praia	portugalski	4033	516100	128,0	escudo Zielonego Przylądka
	Rwanda	Republika Rwandy	Kigali	francuski, kiniaruanda	24668	11370425	460,9	frank rwandyjski
	Sahara Zachodnia	Saharyjska Arabska Republika Demokratyczna	Al-Ujun	arabski oraz hiszpański	266000	406200	1,5	Dirham marokański
	Senegal	Republika Senegalu	Dakar	francuski	192530	12643799	65,7	frank CFA
	Seszele	Republika Seszeli	Victoria	seszelski, francuski, angielski	455	89188	196,0	rupia seszelska
	Sierra Leone	Republika Sierra Leone	Freetown	angielski	71620	5363669	74,9	leone
	Somalia	Republika Somalijska	Mogadiszu	somalijski, arabski, włoski	627337	9925640	15,8	szyling somalijski
	Suazi	Królestwo Suazi	Mbabane	suazi, angielski	17204	1370424	79,7	lilangeni
	Sudan	Sudan	Chartum	arabski, angielski	2376000[221]	45047502[221]	19,0[221]	funt sudański
	Sudan Południowy	Republika Sudanu Południowego	Dżuba	angielski	[222]	[222]	[222]	funt sudański
	Tanzania	Zjednoczona Republika Tanzanii	Dodoma	suahili (de facto)	885800	42746620	48,3	szyling tanzański
	Togo	Republika Togijska	Lomé	francuski	54385	6771993	124,5	frank CFA
	Tunezja	Republika Tunezyjska	Tunis	arabski	155360	10629186	68,4	dinar tunezyjski
	Uganda	Republika Ugandy	Kampala	angielski	197100	34612250	175,6	szyling ugandyjski
	Wybrzeże Kości Słoniowej	Republika Wybrzeża Kości Słoniowej	Jamusukro	francuski	318003	21504162	67,6	frank CFA
	Wyspy Świętego Tomasza oraz Książęca	Demokratyczna Republika Wysp Świętego Tomasza oraz Książęcej	São Tomé	portugalski	964	179506	186,2	dobra
	Zambia	Republika Zambii	Lusaka	angielski	743398	13881336	18,7	kwacha zambijska
	Zimbabwe	Republika Zimbabwe	Harare	angielski	386847	12084304	31,2	dolar amerykański

Liczba ludności z dnia 1 stycznia 2011 oraz powierzchnia za:^[223].

Terytoria zależne oraz o nieustalonym statusie międzynarodowym:

• Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego
• Francuskie Terytoria Południowe oraz Antarktyczne (tylko niewielka cząstka terytorium – Wyspy Rozproszone)
• Majotta (terytorium Francji)
• Reunion (departament zamorski Francji)
• Sahara Zachodnia
• Somaliland
• Święta Helena (terytorium Wielkiej Brytanii)

Regiony polityczne

Schemat regionów świata ONZ

 Osobny artykuł: Schemat regionów świata ONZ.

ONZ w celach statystycznych podzielił Świat na regiony. Na terenie Afryki istnieje 5 takich regionów Afryka Północna, Afryka Środkowa, Afryka Południowa, Afryka Wschodnia, Afryka Zachodnia^[224]. Podział ten ma z reguły charakter kulturowo-polityczny a nie ekonomiczny^[225].

Afryka Północna

 Osobny artykuł: Afryka Północna.

Afryka Północna analogicznie jak reszta regionów nie ma ściśle określonych granic wedle klasyfikacji ONZ do regionu zalicza się: Algierię, Egipt, Libię, Maroko z Saharą Zachodnią, Tunezję oraz Sudan. Państwa te leżą wedle podziału fizycznogeograficznego w Afryce Północnej, w której leżą jeszcze fragmenty takich państw jak Mauretania, Mali, Niger, Czad^[226]. Państwa Afryki północnej ze względu na bliskość kulturowo-religijną są łączone z państwami Azji Południowo-Zachodniej^[225]. Region (wraz z Azją Południowo-Zachodnią) bywa określany jako "Świat Arabski" jednakże w Maroku oraz Algierii, przeważajaca ilość stanowią nie ludy arabskie ale berberyjskie^[227]. Z drugiej strony podział ONZ nie wlicza do Afryki Północnej Mauretanii, gdzie 80% mieszkańców stanowią potomkowie Maurów (ludu arabsko-berberyjskiego)^[228]. Znaczne mniejszości arabskie leżą w Czadzie, Kamerunie, Mali oraz Tanzanii^[229].

Afryka Zachodnia

 Osobny artykuł: Afryka Zachodnia.

Afryka Zachodnia analogicznie jak reszta regionów nie ma ściśle określonych granic wedle klasyfikacji ONZ do regionu zalicza się: Benin, Burkinę Faso, Gambię, Ghanę, Gwineę, Gwineę Bissau, Liberię, Mali, Mureatanię, Niger, Nigerię, Republikę Zielonego Przylądka, Senegal, Sierrę Leone, Togo oraz Wybrzeże Kości Słoniowej.

Afryka Środkowa

 Osobny artykuł: Afryka Środkowa.

Afryka Zachodnia analogicznie jak reszta regionów nie ma ściśle określonych granic wedle klasyfikacji ONZ do regionu zalicza się: Angolę, Czad, Demokratyczną Republikę Konga Gabon, Gwineę Równikową, Kamerun, Kongo Republikę Środkowo Afrykańską, Wyspy Świętego Tomasza oraz Książęca,

Afryka Wschodnia

 Osobny artykuł: Afryka Wschodnia.

Afryka Wschodnia analogicznie jak reszta regionów nie ma ściśle określonych granic wedle klasyfikacji ONZ do regionu zalicza się: Burundi, Dżibuti, Erytreę, Etiopię, Kenię, Madagaskar, Malawi, Mauritius,Mozambik, Rwandę, Seszele, Somalię, Sudan Południowy, Tanzanię, Ugandę, Zambię oraz Zimbabwe

Róg Afryki

 Osobny artykuł: Półwysep Somalijski.

Róg Afryki jest regionem składającym się z państw leżących na Półwyspie Somalijskim. Region ten nie jest wydzielony w podziale ONZ (obszar trzeba do Afryki Wschodniej). Na tym terenie leżą Dżibuti, Erytrea Etiopia, oraz Somalia. Kraje te są najbiedniejszym regionem świata^[230]. Erytrea oraz Etiopia należą do grupy państwo o najniższym zużyciu energii na mieszkańca^[231]

Somalia jest najbardziej upadłym państwem na świecie^[232]. Kajem rządzą terroryści, piraci. Rząd kontroluje tylko cząstka kraju. W defacto niepodległym, ale nie uznawanym przez społeczność międzynarodową oraz ONZ, Somalilandzie panuje względny spokój^[233].

Afryka Południowa

 Osobny artykuł: Afryka Południowa.

Afryka Południowa analogicznie jak reszta regionów nie ma ściśle określonych granic wedle klasyfikacji ONZ do regionu zalicza się: Botswanę, Lesotho, Namibie, Republikę Południowej Afryki oraz Suazi. Kraje te są albo były pod silnym wpływem politycznym albo ekonomicznym Republiki Południowej Afryki. Botswana miała być w latach 50 połączona z RPA natomiast Namibia była do 1990 terytorium zaanektowanym przez RPA. Dodatkowo Namibia pozostaje w unii walutowej ze swoim sąsiadem^[234]. W przypadku dwóch pozostałych państw jest zaledwie zależność gospodarcza^[235]. Charakterystyczną cechą regionu jest spory odsetek chrześcijan zwłaszcza protestantów.

W Republice Południowej Afryki, w której do 1994 był apartheid nadal są znaczne dysproporcje społeczne. Mimo iż kraj ten jest najbogatszy na kontynencie to musi się zmagać z wieloma problemami takimi jak: wojny gangów, znaczna przestępczość, plaga HIV/AIDS. Mimo tego poziom życia stale wzrasta nawet wśród ludności najuboższej^[236].

W geografii turystycznej jest inna delimitacja regionu, oprócz wyżej wymienionych państw zalicza się również: Angolę, Malawi, Mozambik, Zambię, Zimbabwe, ze względu na znaczą cząstka ruchu turystycznego pomiędzy tymi krajami a Republiką Południowej Afryki. Dodatkowo zalicza się państwa wyspiarskie: Madagaskar, Mauritius, Komory, Seszele a także posiadłości zamorskie Francji na Oceanie Indyjskim^[184].

Sprawdź też

• Afrykanerzy
• Afrykanistyka
• Czarna Afryka
• Harambee
• Maghreb
• Odkrycia oraz badania Afryki
• Organizacje subregionalne w Afryce
• Parki narodowe Afryki
• Wielki Zielony Mur

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Afryka.org – portal poświęcony Afryce
• Zbiór starożytnych map Afryki w bibliotece Northwestern University (ang.)
• Afryka w katalogu Open Directory Project

p • d • e Państwa Afryki Algieria • Angola • Benin • Botswana • Burkina Faso • Burundi • Czad • Demokratyczna Republika Konga • Dżibuti • Egipt • Erytrea • Etiopia • Gabon • Gambia • Ghana • Gwinea • Gwinea Bissau • Gwinea Równikowa • Kamerun • Kenia • Komory • Kongo • Lesotho • Liberia • Libia • Madagaskar • Malawi • Mali • Maroko • Mauretania • Mauritius • Mozambik • Namibia • Niger • Nigeria • Republika Południowej Afryki • Republika Środkowoafrykańska • Republika Zielonego Przylądka • Rwanda • Senegal • Seszele • Sierra Leone • Somalia • Suazi • Sudan • Sudan Południowy • Tanzania • Togo • Tunezja • Uganda • Wybrzeże Kości Słoniowej • Wyspy Świętego Tomasza oraz Książęca • Zambia • Zimbabwe Terytoria zależne Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego (Wielka Brytania) • Majotta (Francja) • Reunion (Francja) • Wyspa Świętej Heleny, Wyspa Wniebowstąpienia oraz Tristan da Cunha (Wielka Brytania) Państwa nieuznawane na arenie międzynarodowej Sahara Zachodnia[1] • Somaliland[2] Integralne części państw położonych poza Afryką Ceuta (część Hiszpanii) • Isla de Alborán (część Hiszpanii) • Isla del Perejil (część Hiszpanii) • Islas Chafarinas (część Hiszpanii) • Madera (część Portugalii) • Melilla (część Hiszpanii) • Peñón de Alhucemas (część Hiszpanii) • Peñón de Vélez de la Gomera (część Hiszpanii) • Sokotra (część Jemenu) • Wyspy Kanaryjskie (część Hiszpanii) • Wyspy Rozproszone (część Francuskich Terytoriów Południowych oraz Antarktycznych) • Wyspy Selvagens (część Portugalii) ↑ obecnie okupowana przez Maroko. ↑ nieuznana niepodległość od Somalii ogłoszona 18 maja 1991

p • d • e Kontynenty Afryka Ameryka Południowa Ameryka Północna Antarktyda Australia Azja Europa Eurazja Eurafrasia Ameryka Afryka Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia Ameryka Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa Azja Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia • Zakaukazie Europa Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia Australia oraz Oceania Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja Obszary polarne Arktyka • Antarktyka Oceany Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)