Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.
Alfabet łaciński:
Alfabet łaciński wywodzi się z alfabetu etruskiego, początkowo składał się z 21 znaków:
Litera Z była usunięta w IV wieku p.n.e. jako zbędna (język łaciński nie ma tego dźwięku) przez cenzora Appiusza Klaudiusza Caecusa. Na to miejsce wprowadzono literę G, która jest graficznym wariantem litery C. Do tamtej pory litera C służyła do oddawania zarówno głoski /K/, jak oraz głoski /G/, natomiast od czasu reformy C oznaczało jedynie głoskę /K/. Przeistoczenie ta uczyniła także ograniczenie stosowania litery Q, a K prawie całkowicie wychodzi z użycia.
Litera Y oraz Z zostały dodane w I wieku p.n.e. w celu dokładnego oddawania na piśmie wyrazów greckich, stąd nazwa „igrek” (od ī Graeca – „greckie i”). W średniowieczu ukazuje się litera W powstała z podwojonego V oznaczającego samogłoskę /U/ (stąd angielska nazwa W – double U). Jednak litera ta jest pierwotnie po prostu ligaturą stosowaną zamiast sekwencji VV, co oznacza sylabę "wu" – oraz stąd pochodzi jej polska nazwa.
Wreszcie w połowie XVI wieku litera I, oznaczająca do tej pory zarówno samogłoskę, jak oraz półsamogłoskę zostaje rozróżniona na I oraz J. Analogicznego rozróżnienia dokonuje się dla V, litera ta "rozpada się" na U dla samogłoski oraz V dla półsamogłoski (lub spółgłoski).
System aktualnie zawiera 26 znaków. Gdyż nie jest to układ odpowiadający każdemu językowi, wersje alfabetu łacińskiego dla większości języków dodają nowe znaki – z reguły przez modyfikowanie istniejących.
Są dwa zestawy znaków – małe oraz wielkie litery, przy czym zasady użycia to:
- czasem pisze się wszystko wielkimi literami (np. szyldy) albo wszystko małymi literami,
- w innych przypadkach wyrazy pisane jedynie wielkimi literami to z reguły skrótowce, pewne pisze się systemem mieszanym (np. niemieckie GmbH albo polskie SdPl), końcówki gramatyczne skrótowców pisze się zwykle małymi literami, (np. IRC-a.)
- pierwsza litera zdania to stale wielka litera
- niektóre wyrazy pisze się systemem – pierwsza litera wielka, wszystkie pozostałe małe. Są to wszystkie nazwy własne oraz pewne inne słowa, zależnie od języka.
Zasięg używania alfabetu łacińskiego. Ciemnozielone - kraje używające alfabetu łacińskiego
de iure albo
de facto; jasnozielone - kraje, gdzie alfabet łaciński jest używany dodatkowo, obok innego oficjalnego
Od tych zasad jest jednak sporo wyjątków, wielorakich w wielorakich językach (np. w języku irlandzkim, gdzie przyrostek pisany jest małą literą, a właściwa nazwa wielką np. an tSionna (rzeka Shannon), a w niemieckim wielką literą pisane są rzeczowniki).
Wiele systemów zapisu opartych na alfabecie łacińskim używa tzw. „dwuznaków” (a nawet „trójznaków” itd.), czyli par znaków łacińskich oznaczających pojedynczy dźwięk.
Pewne języki traktują pary znaków jako osobne pełnoprawne znaki, np. czeski znak CH czy (do niedawna) hiszpański znak LL.
Kolejność liter w alfabetach opartych na alfabecie łacińskim
Przykłady liter alfabetu łacińskiego
Kolejność liter w alfabetach opartych na alfabecie łacińskim jest różna:
- W języku azerskim jest 7 dodatkowych liter (4 samogłoski: ı, ö, ü, ə oraz 3 spółgłoski: ç, ş, ğ). Alfabet jest taki sam jak w języku tureckim z wyjątkiem trzech liter (q, x, ə). Litery te zawarte są w alfabecie po literach im zbliżonych. I tak q jest po k, x (wymawiane jak ch) po h, a ə po e.
- W języku bretońskim nie ma osobnej litery c, ale są ligatury ch, c'h, które są umieszczane pomiędzy b a d, np. buzhugenn, chug, c'hoar, daeraouenn (dżdżownica, sok, siostra, łza).
- W języku czeskim litery á, é, ě, í, ó, ú, ů, ý, ď, ť, ň są traktowane jako warianty liter odpowiednio a, e, i, o, u, y, d, t, n. Dopiero kiedy trzeba uporządkować dwa wyrazy różnące się zaledwie wyżej wymienionymi literami, wtedy litery bez znaków diakrytycznych poprzedzają diakrytyzowane. Przykładowy porządek leksykograficzny: baa, baá, báa, bab, báb, bac, bác, bač, báč. Pozostałe litery diakrytyzowane, a więc: č, š, ž a także digraf ch są traktowane jako osobne litery w następującej kolejności: c, č, ... , h, ch, i, ... , s, š, ... , z, ž.
- Język dolnołużycki ma parę liter dodatkowych, są one zwykle po literze, z której pochodzą. Wyjątkiem jest tutaj litera ł, która jest przed literą l (taka sama sytuacja jest w języku górnołużyckim, a przeciwna niż w języku polskim, gdzie ł jest po l). Digraf ch jest traktowany jak osobna litera. W użyciu jest także litera ó (oznacza dźwięk y/i, e w zależności od regionu), lecz jej stosowanie nie jest obowiązkowe. Kolejność liter jest następująca: a, b, c, č, ć, d, e, ě, f, g, h, ch, i, j, k, ł, l, m, n, ń, o, ó, p, r, ŕ, s, š, ś, t, u, w, y, z, ž, ź.
- W języku duńskim oraz norweskim dodatkowe litery zawarte są na końcu alfabetu: ... , x, y, z, æ, ø, å. Jako odpowiednik litery å jest traktowany digraf aa. W języku duńskim litera w była traktowana jako wariant litery v, aktualnie jest uważana za osobną literę.
- Esperanto ma parę liter dodatkowych, które w alfabecie są po literach, z których pochodzą, tak więc: ... , c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, ... , s, ŝ, t, u, ŭ, v, z.
- W języku estońskim dodatkowe litery õ, ä, ö oraz ü są szeregowane po literze w. Litery š, z oraz ž, występujące tylko w słowach zapożyczonych oraz obcych nazwach własnych, znajdują swoje miejsce po literze s.
- Język farerski ma litery charakterystyczne dla języków skandynawskich, mianowicie: æ oraz ø. Ponadto używana jest litera ð w alfabecie umieszczona po literze d. Litery á, í, ó, ú, ý są uznawana za odrębne litery (porządkowane są po odpowiednich literach niediakrytyzowanych). Litery c, x, w oraz z nie są w alfabecie. Alfabet da się przedstawić więc schematycznie: a, á, b, d, ð, ... , i, í, ... , o, ó, ... , u, ú, ... , v, y, ý, æ, ø.
- W języku fińskim dodatkowe litery å, ä, ö są umiejscowione na końcu alfabetu. Litera å jest włączona do alfabetu dla poprawnego zapisu nazwisk oraz nazw pochodzenia szwedzkiego. Ponadto są litery zapożyczone z alfabetu czeskiego dla oddania dźwięków obcych językowi fińskiemu, są to š oraz ž umieszczane odpowiednio po literach s oraz z. Litery ä oraz ö nie bywają zastąpione, jak w języku niemieckim, digrafami ae oraz oe, jeżeli nie ma możliwości poprawnego zapisu, trzeba w zastępstwie użyć liter a bądź o.
- Język górnołużycki ma parę liter dodatkowych, są one zwykle po literze, z której pochodzą. Wyjątkiem jest tutaj litera ł, która jest przed literą l (taka sama sytuacja jest w języku dolnołużyckim, a przeciwna niż w języku polskim, gdzie ł jest po l). Do niedawna (2005) litera ć występowała po literze t, aktualnie jest szeregowana po č. digrafy dź oraz ch są traktowane jak osobne litery. Kolejność liter jest następująca: a, b, c, č, ć, d, dź, e, ě, f, g, h, ch, i, j, k, ł, l, m, n, ń, o, ó, p, q, r, ř, s, š, t, u, v, w, x, y, z, ž.
- Do niedawna język hiszpański miał dwa digrafy: ch porządkowany po literze c oraz ll – po literze l. Od 1997 roku RAE nie są to już digrafy, słowa zaczynające się od ll są umieszczane pomiędzy między lk a lm, analogicznie ch jest porządkowane pomiędzy cg oraz ci. Litera ñ jest umieszczona w alfabecie po literze n.
- W języku islandzkim są litery þ, æ oraz ö na końcu alfabetu, ponadto litera ð po d. Diakrytyzowane litery á, é, í, ó, ú oraz ý porządkowane są odpowiednio po literach a, e, i, o, u oraz y. W alfabecie nie są litery c, w oraz z, alfabet więc kończy się literami: ... , ý, þ, æ, ö.
- Język kaszubski używa kilku dodatkowych liter, są one zawarte po literach niediakrytyzowanych oraz są traktowane jako osobne litery (nie warianty liter). Digrafy są traktowane jako dwie litery, nie jako jedna litera. Porządkowanie alfabetyczne ma postać: a, ą, ã, b, c, d, e, é, ë, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ò, ó, ô, p, r, s, t, u, ù, w, y, z, ż.
- W języku litewskim litery diakrytyzowane są po literach, z których pochodzą. Ciekawostką jest to, że litera y jest bezpośrednio przed j. Alfabet litewski ma więc postać: a, ą, b, c, č, d, e, ę, ė, f, g, h, i, į, y, j, k, l, m, n, o, p, r, s, š, t, u, ų, ū, v, z, ž.
- W języku łotewskim litery diakrytyzowane są po literach, z których pochodzą. Alfabet łotewski ma postać: a, ā, b, c, č, d, e, ē, f, g, ģ, h, i, ī, j, k, ķ, l, ļ, m, n, ņ, o, p, r, s, š, t, u, ū, v, z, ž.
- W języku maltańskim nie jest litera c, ale jest litera pochodna ċ. Litera ġ jest przed literą g, analogicznie ż przed z. Digrafy għ oraz ie są traktowane jako osobne litery. Alfabet maltański: a, b, ċ, d, e, f, ġ, g, għ, h, ħ, i, ie, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, ż, z.
- W języku niderlandzkim digraf ij był dawnej traktowany jako odmiana litery y. Czasem był traktowany jako osobna litera występująca po literze y (... , x, y, ij, z). Aktualnie jest traktowany najczęściej jako dwie litery (... , ii, ij, ik, ...). Wyjątkiem są książki telefoniczne, gdzie ij jest traktowane jako wariant y. Warto pamiętać, że pisząc ten digraf wielką literą trzeba tak pisać oba składniki, np. IJmuiden, IJssel.
- W języku niemieckim są dodatkowe litery ä, ö, ü, ß. Litery ä, ö oraz ü są traktowane jako odmiany liter a, o oraz u. Litera ß jest traktowana jako litery ss. Gdy nie da się użyć poprawnych liter trzeba stale oddawać ä jako ae, ö – oe, ü – ue, ß – ss albo (rzadziej) sz – czyni się tak bowiem litery te pochodzą z digrafów.
- W języku polskim dodatkowe litery są traktowane jako osobne litery. Digrafy są traktowane jako dwie litery, nie jako jedna litera. Litery q, v oraz x są stosowane jedynie do zapisu obcych nazw własnych. Polski alfabet da się przedstawić w następujący sposób: a, ą, b, c, ć, d, e, ę, f, g , h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó, p, r, s, ś, t, u, w, y, z, ź, ż.
- W języku rumuńskim litery dodatkowe porządkowane są po literach, z których pochodzą. Warto pamiętać o poprawnej postaci dwóch rumuńskich liter: ș, a nie ş; ț, a nie ţ. Schemat alfabetu rumuńskiego: a, ă, â, ... , i, î, ... , s, ș, t, ț, ... , z.
- W języku chorwackim jest pięć dodatkowych liter oraz trzy digrafy, w porządku alfabetycznym są po literach, z których powstały: ... , c, č, ć, d, dž, đ, e, ... , l, lj, m, n, nj, o, ... , s, š, t, ... , z, ž.
- Język słowacki ma parę dodatkowych liter. Litery á, ä, ď, é, í, ĺ, ľ, ň, ó, ô, ŕ, ť, ú, ý są traktowane jako odmiany odpowiednich liter niediakrytyzowanych. Pozostałe litery diakrytyzowane, a więc: č, š, ž a także digrafy dz, dž, ch są traktowane jako osobne litery. Alfabet słowacki jest więc następujący: a (á, ä), b, c, č, d (ď), e (é), f, g, h, i (í), j, k, l (ĺ, ľ), m, n (ň), o (ó, ô), p, r (ŕ), s, š, t (ť), u (ú), v, x, y (ý), z, ž.
- W języku słoweńskim są trzy dodatkowe litery: č, š oraz ž. W porządku alfabetycznym umieszczane są, odpowiednio, po c, s oraz z.
- Język szwedzki ma dodatkowe trzy litery umieszczane na końcu alfabetu: ... , x, y, z, å, ä, ö. Litera w była do niedawna uważana za wariant litery v. W 13. wydaniu Svenska Akademiens ordlista (2006) w jest traktowane jako osobna litera.
- W języku walijskim digrafy ch, dd, ff, ng, ll, ph, rh oraz th są uznawane za odrębne litery oraz porządkowane są po literze, która jest pierwszą w digrafie (np. ph po p) z wyjątkiem ng, które jest umieszczane po literze g. Należy pamiętać, że w słowach złożonych może się zdarzyć, że litera kończąca pierwsze słowo oraz zaczynająca drugie potrafią utworzyć jedną z powyższych kombinacji, jednak nie jest to wtedy digraf.
- W języku węgierskim litery á, é, í, ó, ú, ö, ő, ü oraz ű są traktowane jako osobne litery. Jako odrębne litery są także uważane digrafy: cs, dz, gy, ly, ny, sz, ty, zs oraz trigraf dzs. Litera y jest tylko w digrafach. Alfabet węgierski ma więc postać: a, á, b, c, cs, d, dz, dzs, e, é, f, g, gy, h, i, í, j, k, l, ly, m, n, ny, o, ó, ö, ő, p, q, r, s, sz, t, ty, u, ú, ü, ű, v, w, x, y, z, zs.
Alfabet polski
-
Osobny artykuł: Alfabet polski.
Pisownia łacińska innych języków
Sprawdź też
