Ten artykuł trzeba dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi: fakty oraz styl w sekcjach: Krótka historia, Flora oraz Fauna. Dokładniejsze informacje o tym, co trzeba poprawić, być może leżą na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

Ameryka Południowa

Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkuli zachodniej oraz z reguły na półkuli południowej, z niewielką częścią na półkuli północnej. Niekiedy kontynent jest także uważany za subkontynent^[1][2].

Od wschodu Ameryka Południowa graniczy z Oceanem Atlantyckim, a od zachodu z Oceanem Spokojnym. Od północy, przez Przesmyk Panamski oraz Morze Karaibskie, graniczy z Ameryką Północną. Wyróżnia się 12 krajów: Argentyna, Boliwia, Brazylia, Chile, Ekwador, Gujana, Kolumbia, Paragwaj, Peru, Surinam, Urugwaj oraz Wenezuela. Państwa graniczące z Morzem Karaibskim – Kolumbia, Wenezuela, Gujana, Surinam, a także Gujana Francuska – są także nazywane Karaibską Ameryką Południową.

Powierzchnia Ameryki Południowej zajmuje 17 840 000 km² oraz w 2010 roku zamieszkiwało ją ponad 390 700 000 osób^[3]. Powierzchniowo, wśród kontynentów, Ameryka Południowa zajmuje czwarte miejsce (za Azją, Afryką oraz Ameryką Północną). Największym miastem jest mające 20 mln mieszkańców São Paulo.

Nazwa Ameryka była nadana w 1507 przez kartografów: Martina Waldseemüllera oraz Matthiasa Ringmanna na cześć Amerigo Vespucci, który jako pierwszy Europejczyk zasugerował, że nowo-odkryte ziemie to nie Indie, ale nowy, nieznany Europejczykom kontynent. Wraz z Ameryką Północną nazywana jest Nowym Światem.

Geografia

 Osobny artykuł: Geografia Ameryki Południowej.

 Osobny artykuł: Geologia Ameryki Południowej.

Obraz fizyczny Ameryki Południowej

Andy są najdłuższym kontynentalnym łańcuchem górskim

Dżungla Ameryki Południowej

Mapa polityczna Ameryki Południowej

Ameryka Południowa zawiera w sobie południową cząstka półkuli zachodniej. Kontynent na północnym zachodzie jest ograniczony przez Przesmyk Darién wzdłuż granicy kolumbijsko-panamskiej lub, jak twierdzą pewne źródła, przez Kanał Panamski, który przecina w poprzek Przesmyk Panamski. Geopolitycznie oraz geograficznie^[4] cała Panama – wraz ze wschodnią częścią Kanału Panamskiego – jest zwykle wymieniana wśród krajów Ameryki Północnej^[5][6][7] oraz Ameryki Środkowej^[8][9]. Niemal cały kontynent istnieje na płycie południowoamerykańskiej. Trójkątny kształt Ameryki Południowej sprawia, że ma ona najkrótszą linię brzegową spośród wszystkich kontynentów.

Zwyczajowo do Ameryki Południowej zalicza się także pobliskie wyspy. Aruba, Bonaire, Curaçao, Trynidad, Tobago oraz dependencje federalne Wenezueli leżą w północnej części szelfu kontynentalnego Ameryki Południowej oraz są uważane za cząstka kontynentu. Geopolitycznie kraje wyspowe oraz terytoria zamorskie Karaibów są zaliczane do części subregionu Ameryki Północnej, albowiem leżą w większej odległości od płyty karaibskiej, pomimo tego, że San Andrés oraz Providencia politycznie stanowią cząstka Kolumbii, a Wyspa Ptasia jest kontrolowana przez Wenezuelę^[10][11][12]. Odmienne wyspy, które są zaliczane do Ameryki Południowej, to Wyspy Galapagos, które należą do Ekwadoru, Wyspa Wielkanocna (znajdująca się w Oceanii), wyspa Robinson Crusoe oraz archipelag Chiloé, które należą do Chile, natomiast Ziemia Ognista jest podzielona pomiędzy Chile oraz Argentynę. Na Atlantyku Brazylia ma Fernando de Noronha, Trindade oraz Martim Vaz oraz Wyspy Świętego Piotra oraz Pawła.

W Ameryce Południowej istnieje najwyższy wodospad świata – Salto del Angel w Wenezueli, rzeka o największym średnim przepływie (długość jest sprawą kontrowersyjną) – Amazonka (7,2 mln km²), najdłuższy łańcuch górski – Andy (najwyższy szczyt to Aconcagua – 6962 m n.p.m.), najsuchsze miejsce na Ziemi – Pustynia Atacama^[13][14][15], największy las deszczowy – Amazonia, najwyżej leżące jezioro wykorzystywane w celach handlowych – jezioro Titicaca, najwyższy wulkan – Ojos del Salado (6885 m n.p.m.) oraz najwyższy czynny wulkan – Llullaillaco, najwyżej leżąca stolica świata – La Paz (3600-4100 m n.p.m.), a także, nie biorąc pod uwagę stacji badawczej na Antarktyce, wysunięty najdalej na południe zamieszkały obszar – Puerto Toro w Chile.

Ukształtowanie terenu

Ameryka Południowa ma trójkątny kształt oraz mało zróżnicować linię brzegową. Do największych półwyspów zalicza się: Brunswick oraz Taitao, natomiast największe wyspy to: Ziemia Ognista, Riesco oraz Santa Inés.

W Ameryce Południowej przeważają tereny nizinne, średnia wysokość kontynentu wynosi 655 m n.p.m. Wzdłuż zachodniego wybrzeża rozciągają się Andy, będące przedłużeniem Kordylierów z Ameryki Północnej. Najwyższym szczytem jest Aconcagua w Argentynie (6962 m n.p.m.), a najniżej położonym obszarem – Laguna del Carbon (105 m p.p.m.), także znajdująca się na terenie Argentyny.

Najrozleglejsze obszary wyżynne Ameryki Południowej to: Wyżyna Gujańska, Wyżyna Brazylijska, Wyżyna Patagońska, natomiast nizinne: Nizina Orinoko, Nizina Amazonki, Nizina La Platy.

Brazylia jest największym krajem kontynentu oraz zajmuję około połowy jego powierzchni oraz obejmuję połowę populacji. Pozostałe kraje oraz terytoria są podzielone pomiędzy trzy regiony: kraje andyjskie, guajańskie oraz stożek południowy.

Najdalej wysunięte punkty kontynentu na stałym lądzie:

• na północy – Przylądek Gallinas (12°25'N)
• na południu – Przylądek Froward (55°54'S)
• na zachodzie – Przylądek Parinas (81°22'W)
• na wschodzie – Przylądek Branco (34°47'W)

Flora oraz fauna

Ameryka Południowa, dzięki swojej niedostępności dla człowieka oraz dużej rozciągłości południkowej, jest jednym z najbardziej biologicznie zróżnicowanych kontynentów na Ziemi. Kontynent jest zamieszkiwany przez wiele interesujących oraz unikatowych zwierząt, takich jak lama, anakonda, pirania, jaguar, wigoń czy tapir. Również lasy Amazonii są niezwykle zróżnicowane biologicznie – da się tam spotkać znaczną cząstka gatunków występujących na Ziemi. Najczęściej spotykane rośliny użytkowe to: ziemniak, tytoń, kakaowiec oraz ananas.

Klimat

W Ameryce Południowej są wszystkie strefy klimatyczne, począwszy od klimatu równikowego na północy kontynentu, poprzez zwrotnikowy, podzwrotnikowy, umiarkowany do subpolarnego na południu kontynentu. Pod względem opadów w Ameryce Południowej są tereny o obfitych opadach (Nizina Amazonki), ale także pustynne (w Andach). Na pustyni Atacama jest najdłuższy okres bez opadów (300 lat) od roku 1670 do 1972. Również minimalne średnie opady są tam najmniejsze oraz wynoszą 0,8 mm Maksymalne średnie opady notuje się w Lloro-Choco (Kolumbia) 12.717 mm^[16].

Na zachodnich stokach Andów Patagońskich w Chile oraz na nizinie pacyficznej w Kolumbii oraz w środkowym biegu rzeki Magdaleny opady przekraczają nawet 7000 mm rocznie. Najbardziej suchymi obszarami są zachodnie stoki w środkowej części Andów (pustynia Atacama poniżej 20 mm). Na pustyni Atacama są miejsca, gdzie ostatni deszcz spadł 400 lat temu. W północnej części Chile, w mieście Arica roczne sumy opadów nie dochodzą do 1 mm, a w Iquique bywają okresy kilkunastoletnie, w których nie spada ani jedna kropla deszczu.

Najwyższą temperaturę powietrza na kontynencie stwierdzono 11 grudnia 1905 r. w argentyńskim mieście Rivadavia oraz osiągnęła ona 48,9 °C, a najniższą 1 czerwca 1907 r. w Sarmiento, wynoszącą -32,8 °C^[17].

System wodny

Ok. 85% powierzchni Ameryki Południowej trzeba do zlewiska Oceanu Atlantyckiego. Największymi rzekami są: Amazonka, Parana, São Francisco, Orinoko. Wśród niewielkiej liczby jezior wymienić należy: Maracaibo, Patos, Titicaca.

Zasoby naturalne

Do głównych zasobów Ameryki Południowej należą: złoto, srebro, miedź, rudy żelaza, cyna oraz ropa naftowa. Złoża tych zasobów przyczyniły się do wzrostu przychodów amerykańskich krajów zwłaszcza w czasach wojny albo podczas szybkiego wzrostu ekonomicznego innych państw industrialnych. Jednakże koncentracja gospodarki na eksporcie jednego zasobu wielokrotnie utrudniała rozwój zdywersyfikowanej gospodarki. Zmiany w cenie danego dobra na rynkach międzynarodowych warunkowały rozwój albo spowolnienie gospodarcze krajów amerykańskich, wielokrotnie powodując ich destabilizację polityczną. Odmienne zasoby mineralne to: cynk, ołów, cyna, mangan, wolfram, antymon, boksyty, uran, siarka oraz diament.

Państwa Ameryki Południowej

Flaga	Nazwa państwa	Pełna nazwa państwa	Stolica	Język urzędowy	Powierzchnia (w km²)	Liczba ludności	Gęstość zaludnienia (os./km²)	Waluta
	Argentyna	Republika Argentyńska	Buenos Aires	hiszpański	2 766 890	40 913 584	15	Peso argentyńskie
	Boliwia	Wielonarodowe Państwo Boliwia	La Paz[18] Sucre[19]	hiszpański	1 098 580	9 775 246	8,4	Boliviano
	Brazylia	Federacyjna Republika Brazylii	Brasilia	portugalski	8 511 965	198 739 269	23	Real brazylijski
	Chile	Republika Chile	Santiago	hiszpański	756 950	16 601 707	22	Peso chilijskie
	Ekwador	Republika Ekwadoru	Quito	hiszpański	283 560	14 573 101	49	Dolar amerykański
	Gujana	Kooperacyjna Republika Gujany	Georgetown	angielski	214 970	752 940	3,6	Dolar gujański
	Kolumbia	Republika Kolumbii	Bogota	hiszpański	1 138 910	43 677 372	39	Peso kolumbijskie
	Paragwaj	Republika Paragwaju	Asuncion	hiszpański, guarani	406 750	6 995 655	16,4	Guarani (waluta)
	Peru	Republika Peru	Lima	hiszpański, keczua, ajmara	1 285 220	29 546 963	23	sol
	Surinam	Republika Surinamu	Paramaribo	niderlandzki	163 270	481 276	2,9	Dolar surinamski
	Urugwaj	Wschodnia Republika Urugwaju	Montevideo	hiszpański	176 220	3 494 382	20	Peso urugwajskie
	Wenezuela	Boliwariańska Republika Wenezueli	Caracas	hiszpański	912 050	26 814 843	31	Boliwar

Krótka historia

 Osobny artykuł: Historia Ameryki Południowej oraz Środkowej.

Pierwsi ludzie przybyli do Ameryki Południowej z Azji (przez Cieśninę Beringa oraz Amerykę Północną) ok. 20–40 tys. lat temu^{potrzebne źródło}. W XVI w. konkwistadorzy z Hiszpanii oraz Portugalii doprowadzili do upadku cywilizacji tubylczych, ale Indianie do dziś stanowią znaczny odsetek mieszkańców Boliwii oraz Peru. Zróżnicowanie etniczne wiąże się najczęściej ze zróżnicowaniem społecznym. Najbiedniejsza oraz najmniej liczna jest ludność autochtoniczna – Indianie, najbogatsza zaś biała – napływowa oraz kreolska (potomkowie kolonizatorów). Przeważajaca ilość mieszkańców kontynentu zamieszkuje wybrzeże, wnętrze lądu w dużej mierze jest słabo zagospodarowane. Ameryka Południowa była obszarem bardzo burzliwym politycznie. Po II wojnie światowej był to teren ostrych konfliktów społeczno-politycznych. Nad wieloma obszarami władzę sprawowały zróżnicowane siły wojskowe, które blokowały rozwój^{potrzebne źródło}. Liczne były też obawy przed wpływami ze strony Związku Radzieckiego. W latach 50. XX w. doszło do licznych walk oraz wystąpień związanych m.in. z trudnymi warunkami życia oraz pracy, co w efekcie uczyniło upadek większości rządów dyktatorskich. Na początku lat 60. zeszłego stulecia dyktatura utrzymywała się tylko w kilku państwach Ameryki Łacińskiej (Dominikana, Nikaragua, Paragwaj). Lata 70. przyniosły większe otwarcie krajów Ameryki Południowej na świat, szukanie nowych kontaktów, partnerów itp. W 1973 nastąpił przewrót wojskowy w Chile oraz władzę przejęła krwawa dyktatura. Junta wojskowa rządziła Argentyną w latach 1976-1982.

Ludność

Amerykę Południową zamieszkuje ponad 392 mln mieszkańców (lipiec 2009). Ludność Ameryki Południowej jest zróżnicowana rasowo; Brazylia, Peru oraz Kolumbia to państwa o dużych mieszankach ras. Ludność tubylcza trzeba do rasy żółtej (mongoloidalnej) oraz zamieszkuje aktualnie z reguły Andy Środkowe, Peru oraz Ekwador, gdzie stanowi około 40% ludności. Główne języki tubylcze to keczua (język Inków) – około 10 mln osób, ajmara – około 1,5 mln osób oraz guarani – około 1 mln osób.

Kontynent jest bardzo nierównomiernie zaludniony. Najgęstszy wskaźnik zaludnienia ma Ekwador (40 os./km²), a najmniejszy Surinam (3 os./km²). Największe skupiska ludności w Ameryce Południowej leżą na terenach aglomeracji: São Paulo (ok. 21 mln), Rio de Janeiro (12 mln), Lima (ok. 8 mln) oraz Bogota (ok. 7 mln).

Na kontynencie jest 12 niepodległych państw oraz jedno terytorium zależne – Gujana Francuska. W sąsiedztwie kontynentu leżą grupy wysp: (Falklandy, Galapagos, Antyle razem z Trynidad oraz Tobago, Ziemia Ognista), z których tylko pewne są niepodległe, a pozostałe stanowią terytoria zamorskie innych państw.

Języki

Dominujące języki Ameryki Południowej

Hiszpański (193,243,411 osób posługujących się tym językiem^[20]) oraz portugalski (193,197,164 osób^[21]) są najbardziej rozpowszechnionymi językami w Ameryce Południowej. Hiszpański, wraz z innymi ojczystymi językami, jest językiem urzędowym w większości krajów. Portugalski natomiast jest językiem urzędowym w Brazylii, niderlandzki w Surinamie, angielski w Gujanie (w kraju tym jest używanych przynajmniej 12 języków, m.in. hindi oraz arabski. Angielski obowiązuje na Falklandach, francuski jest językiem urzędowym Gujany Francuskiej oraz drugim językiem w Amapá, jednym z regionów Brazylii.

Do języków autochtonicznych Ameryki Południowej zalicza się język keczua w Ekwadorze, Peru, Chile, Argentynie oraz Boliwii, guarani w Paragwaju i, w wydatnie mniejszym zakresie, Boliwii, ajmara w Boliwii, Peru oraz rzadziej Chile, a także mapudungun, którym posługują się osoby w poniektórych strefach południowego Chile oraz Argentyny. Trzy języki atochtoniczne (keczua, ajmara oraz guarani) są uznawane, obok hiszpańskiego, jako języki urzędowe.

W Ameryce Południowej da się się także spotkać z: językiem hindi oraz jawajskim w Surinamie, włoskim w Argentynie, Brazylii, Kolumbii, Chile, Wenezueli, Peru oraz Paragwaju. Niemiecki jest używany w wielu regionach południowych stanów Brazylii, zwykle w formie dialektu Riograndenser Hunsrückisch. Język walijski pozostaje w użyciu w historycznych miastach, w Trelewie oraz w Rawson w Argentynie (Patagonia). Są także niewielkie grupy używające języka japońskiego w Brazylii, Kolumbii, Wenezueli, Peru, Chile, Argentynie oraz Paragwaju. Językiem polskim posługuje się ok. 90 tys. mieszkańców polskiego pochodzenia z brazylijskich stanów Paraná, Santa Catarina oraz Rio Grande do Sul.

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Relacja z podróży do Ameryki Południowej Anity Kucharskiej & Maćka "Krugera" Kiersztyna
• Ameryka Południowa – Informacje praktyczne, kursy walut, prognoza pogody, relacje z podróży

p • d • e Państwa Ameryki Południowej Argentyna • Brazylia • Boliwia • Chile • Ekwador • Gujana • Kolumbia • Paragwaj • Peru • Surinam • Urugwaj • Wenezuela Terytoria zależne Aruba (Holandia) • Bonaire (Holandia) • Curaçao (Holandia) • Gujana Francuska (Francja) • Falklandy (Wielka Brytania)

p • d • e Kontynenty Afryka Ameryka Południowa Ameryka Północna Antarktyda Australia Azja Europa Eurazja Eurafrasia Ameryka Afryka Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia Ameryka Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa Azja Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia • Zakaukazie Europa Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia Australia oraz Oceania Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja Obszary polarne Arktyka • Antarktyka Oceany Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)