Anna Walentynowicz
Data oraz miejsce urodzenia	15 sierpnia 1929 Równe
Imię oraz nazwisko przy narodzeniu	Anna Lubczyk
Data oraz miejsce śmierci	10 kwietnia 2010 Smoleńsk
Przyczyna śmierci	katastrofa polskiego Tu-154 w Smoleńsku
Miejsce spoczynku	cmentarz Srebrzysko
Zawód	operator suwnicy
Pracodawca	Stocznia Gdańska
Rodzice	Jan Lubczyk, Aleksandra Lubczyk
Małżeństwo	Kazimierz Walentynowicz
Dzieci	Janusz Walentynowicz
Odznaczenia
Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone)
Multimedia w Wikimedia Commons
Anna Walentynowicz w Wikicytatach

Anna Walentynowicz trzyma plakat Solidarności (z dzieckiem), 1982

Prezydent Lech Kaczyński dekoruje Annę Walentynowicz Orderem Orła Białego, 3 maja 2006

Dom w Gdańsku-Wrzeszczu, w którym mieszkała do śmierci Anna Walentynowicz, 2010

Pamiątkowa tablica na domu we Wrzeszczu

Grób Anny Walentynowicz na gdańskim cmentarzu Srebrzysko

Anna Walentynowicz, z domu Lubczyk^[1] (ur. 15 sierpnia 1929 w Równem, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – działaczka Wolnych Związków Zawodowych, współzałożycielka NSZZ "Solidarność". Dama najwyższych odznaczeń państwowych Polski – Orderu Orła Białego oraz Stanów Zjednoczonych – Medalu Wolności.

Życiorys

Anna Walentynowicz urodziła się 15 sierpnia 1929 w Równem na rubieżach II Rzeczypospolitej jako córka Jana oraz Aleksandry Lubczyków^[2]. W dzieciństwie ukończyła cztery klasy szkoły powszechnej. Sierotą była wcześnie, mając dziesięć lat. Przygarnięta przez obcych ludzi, w 1941 r. znalazła się pod Warszawą. Stąd przeniosła się później w okolice Gdańska, gdzie pracowała w gospodarstwie rolnym. Potem zatrudniła się w piekarni, a następnie w fabryce margaryny^[3].

W listopadzie 1950 Anna Walentynowicz zapisała się na kurs spawacza oraz trafiła do Stoczni Gdańskiej. Szybko stała się przodowniczką pracy. Wyrabiała 270% normy. Jej zdjęcia trafiały do gazet. W nagrodę, jako członkini komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, wysłana była w sierpniu 1951 na zjazd młodzieży do Berlina^[4]. Jednakże wkrótce potem oddała legitymację ZMP oraz wstąpiła do Ligi Kobiet. Jako działaczka tej organizacji zaczęła zabiegać o prawa pracowników. Wtedy zaczęły się jej kłopoty z Urzędem Bezpieczeństwa. We wrześniu 1952 urodziła syna Janusza^[4][5]. Postanowiła jednakże nie wychodzić za mąż za ojca dziecka^[4].

Z biegiem czasu ciężka praca spawacza zrujnowała jej zdrowie. Zrezygnowała jednak z możliwości uzyskania świadczenia rentowego oraz przekwalifikowała się na suwnicową.

W 1968, kiedy domagała się wyjaśnienia defraudacji pieniędzy z funduszu zapomogowego, podjęto pierwszą, nieudaną, próbę wyrzucenia jej z pracy. W obronie koleżanki stanęła cała załoga wydziału W-3, gdzie pracowała.

Podczas robotniczego protestu w grudniu 1970 Walentynowicz przygotowywała strajkującym posiłki. W styczniu 1971 wybrano ją na delegatkę na spotkanie z Edwardem Gierkiem. W 1978 była jedną ze współzałożycielek Wolnych Związków Zawodowych. Działała jawnie. Jej mieszkanie było punktem kontaktowym WZZ. To sprowadziło na nią dotkliwsze szykany ze strony Służby Bezpieczeństwa: zatrzymania na 48 godzin, rewizje, groźby zwolnienia z pracy.

8 sierpnia 1980^[3], pięć miesięcy przed osiągnięciem wieku emerytalnego, Annę Walentynowicz dyscyplinarnie zwolniono z pracy. Decyzja dyrekcji wywołała 14 sierpnia strajk, w czasie którego powstał NSZZ Solidarność. Pierwszym postulatem protestujących robotników było przywrócenie Walentynowicz do pracy. Władza uległa ich żądaniom oraz wkrótce przywróciła ją do pracy.

W 1981 podczas spotkania z robotnikami w Radomiu dwóch funkcjonariuszy SB we współpracy z TW "Karol" miało podjąć próbę otrucia Walentynowicz za pomocą leku – furosemidu. W 2009 IPN postawił im zarzuty^[6]. W sierpniu 2010 warszawski pion śledczy IPN-u skierował sprawę przeciwko Tadeuszowi G., Markowi K. oraz Wiesławowi S. do Sądu Okręgowego w Radomiu^[7].

W stanie wojennym internowana, po rozbiciu siłą strajku w Stoczni Gdańskiej. 9 marca 1983 Anna Walentynowicz stanęła przed sądem w Grudziądzu oskarżona o organizowanie strajku w grudniu 1981 r. Na rozprawę przyjechał Lech Wałęsa. Walentynowicz skazano na 1,5 roku więzienia w zawieszeniu.

Do więzienia trafiła 4 grudnia 1983 za udział w próbie wmurowania tablicy upamiętniającej górników kopalni "Wujek". Z więzienia w Lublińcu zwolniono ją w kwietniu następnego roku. 5 kwietnia 1984 ze względu na zły stan zdrowia oskarżonych, sąd w Katowicach na czas nieokreślony odroczył proces Anny Walentynowicz oraz Ewy Tomaszewskiej aresztowanych pod zarzutem zorganizowania manifestacji w grudniu 1983 r. pod krzyżem przy kopalni "Wujek".

Była inicjatorką protestu głodowego po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki, przeprowadzonego od 18 lutego 1985 do 31 sierpnia 1986 w krakowskiej parafii ks. Adolfa Chojnackiego. W latach 80. krytykowała ówczesne kierownictwo związku skupione wokół Wałęsy. Istotą sporu stało się oskarżenie Lecha Wałęsy o współpracę z SB oraz sprzeciw Walentynowicz wobec polityki prowadzącej do Okrągłego Stołu, określanej przez nią jako "ugodowa". Pozostawała w kontakcie ze środowiskiem Andrzeja Gwiazdy. Z tego też względu po 1989 nie utożsamiała się z polityką rządzących partii postsolidarnościowych. W wyborach parlamentarnych w 1993 bez powodzenia kandydowała do Sejmu z listy komitetu "Poza Układem" (otrzymała 1431 głosów). W 1995 w formie listu otwartego zwróciła się z szeregiem krytycznych pytań do Lecha Wałęsy^[8].

W 2000 odmówiła przyjęcia tytułu honorowego obywatela Gdańska. Będąc w trudnej sytuacji materialnej, w 2003 wystąpiła o 120 tys. złotych odszkodowania za prześladowania w latach 80., choć wcześniej wykluczała taki krok. W lutym 2005 sąd w Gdańsku odmówił przyznania świadczeń ze względu na przedawnienie roszczeń. Po tym Walentynowicz nie zgodziła się przyjąć emerytury specjalnej od premiera Belki. Ostatecznie w kolejnej instancji 22 lutego sąd przyznał jej 70 tys. złotych odszkodowania.

W lipcu 2006 gdański Instytut Pamięci Narodowej ujawnił, że Annę Walentynowicz inwigilowało ponad 100 funkcjonariuszy oraz tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa, w 1981 planując jej otrucie.

Zginęła w katastrofie polskiego samolotu Tu-154M w Smoleńsku 10 kwietnia 2010^[9]. 21 kwietnia pochowano ją na cmentarzu Srebrzysko w Gdańsku-Wrzeszczu^[10][11].

21 października 2010 Rada Miasta Gdyni podjęła uchwałę o nazwaniu skrzyżowania ul. Bosmańskiej oraz ul. Benisławskiego na Obłużu Rondem Anny Walentynowicz^[12], a 8 kwietnia 2011 na fasadzie budynku przy ul. Grunwaldzkiej 49 w Gdańsku-Wrzeszczu odsłonięto poświęconą jej tablicę pamiątkową^[13].

Filmografia

Role filmowe

• Człowiek z żelaza (1981), reż. Andrzeja Wajdy - jako ona sama

Filmy dokumentalne

• Anna Walentynowicz, reż. Krzysztof Wojciechowski, 1993
• Anna Walentynowicz, reż. Andrzej Bednarek, 1994
• Prisoners of "Freedom", reż. Laura Quaglia, 2004 (prod. Włochy, Rosja)
• Doceniałam każdy przeżyty dzień, reż. Jędrzej Lipski, Piotr Mielech, 2010

Nawiązania

• Osoba wzorowaną na Annie Walentynowicz stworzono w filmie Volkera Schlöndorffa Strajk (2007). Została w nim przedstawiona jako analfabetka, a jej syn jako członek ZOMO^[14], co stanowi elementy fikcyjne dzieła. W odpowiedzi na to adwokat Walentynowicz, Stefan Jaworski, zapowiedział w 2006 roku wejście na drogę prawną w obronie naruszonych dóbr osobistych Anny Walentynowicz^[15], z czego ostatecznie zrezygnowano.

Odznaczenia oraz nagrody

• 13 grudnia 2005 w Waszyngtonie odebrała na rzecz Solidarności od amerykańskiej Fundacji Pamięci Ofiar Komunizmu Medal Wolności Trumana-Reagana. Honorowym przewodniczącym Fundacji jest były prezydent Stanów Zjednoczonych George W. Bush.
• 3 maja 2006 była odznaczona przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Orderem Orła Białego^[16].
• 10 grudnia 2009 otrzymała "za odwagę w występowaniu w obronie podstawowych wartości oraz prawd nawet wbrew zdaniu oraz poglądom większości" nagrodę im. Pawła Włodkowica, przyznaną przez Rzecznika Praw Obywatelskich^[17].
• Medal Polonia Mater Nostra Est (1996)
• Krzyż Solidarności Walczącej (2010)

Przypisy

Bibliografia

• Sławomir Cenckiewicz, Anna Solidarność. Życie oraz działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929-2010), Zysk oraz S-ka, 2010, ISBN 978-83-7506-507-7

Linki zewnętrzne

• Anna Walentynowicz – apokryf historii
• Sławomir Cenckiewicz, Matka "Solidarności", rp.pl z 13 sierpnia 2009
• Walczyliśmy o godność oraz szacunek - Anna Walentynowicz - wywiad dla tv.rp.pl przeprowadzony przez Cezarego Gmyza w sierpniu 2009 [1]