Aspekt (postać, forma) – kategoria gramatyczna wyrażająca sposób przedstawienia czynności albo stanu.

Aspekt w języku polskim

Dla języków słowiańskich charakterystyczna jest leksykalizacja kategorii gramatycznej aspektu – aspekt zawarty jest w znaczeniu danego czasownika (nie zaś w formie gramatycznej, w jakiej jest on użyty)^[1] oraz jest w dwóch podstawowych wartościach:

1. aspekt dokonany;
2. aspekt niedokonany.

Ogólnie mówiąc, aspekt dokonany dopuszcza przedstawić czynność jako zakończoną, wykonaną. Natomiast aspekt niedokonany nie przedstawia czynności jako czynności zakończonej, lecz raczej jako trwającą albo powtarzającą się. Dokładne opisanie różnicy pomiędzy aspektem dokonanym a niedokonanym jest bardzo trudne. Polacy intuicyjnie rozumieją tę różnicę, albowiem aspekt jest jedną z podstawowych kategorii w ich języku ojczystym. Sprawia ona za to ogromne trudności cudzoziemcom uczącym się któregoś z języków słowiańskich.

Czasowniki niedokonane oznaczają:

• właśnie odbywające się czynności albo zachodzące stany, których przebieg uważa mówiący za istotny, np. jutro o piątej po południu będę czytał książkę;
• czynności stanowiące tło dla innych wydarzeń (wyrażanych czasownikami dokonanymi), np. czytałem książkę, kiedy zadzwonił telefon;
• czynności równoczesne, np. będę czytać książkę, z tym że brat będzie pisać list;
• czynności duratywne, trwające przez pewien czas, np. krzyczał, będzie drgać;
• ruch bez określonego celu, np. chodzę;
• czynności wielokrotne (iteratywne), np. dopisywać, będziemy wychodziły (wielokrotnie);
• czynności nierezultatywne, zaledwie skierowane w stronę jakiegoś celu (niekoniecznie zmierzające do jego osiągnięcia), np.: będę pisał list;
• stany ciągłe, np. będę stać.

Czasowniki dokonane oznaczają czynności przeszłe albo przyszłe, ale nie teraźniejsze – czynność właśnie odbywająca się nie bywa już zakończona, więc nie bywa wyrażona czasownikiem dokonanym. Czasowniki dokonane potrafią oznaczać:

• stany albo czynności, które zakończyły się (choćby przed sekundą) albo które będą zakończone, o nieistotnym przebiegu, krótkotrwałe albo traktowane przez mówiącego jako całość, np. krzyknął, drgnie;
• czynności jednorazowe, np. dopisać, wyjdziemy;
• czynności, których cel stał się albo zostanie osiągnięty, łatwo albo z trudnością, np. przeczytałem, doczytała się;
• przyczyny określonego stanu, np. pokochała (a więc kocha), zrozumiesz (a więc będziesz już rozumieć), poznamy (zatem będziemy znać);
• początek czynności albo stanu, np. wstanę, zaczerwienił się;
• koniec czynności albo stanu, np. dośpiewaj;
• czynności wykonywane w wielu miejscach, na wielu przedmiotach albo przez wiele podmiotów w tym samym czasie, np. powynosił, popękają, poucinać;
• czynności albo stany, które trwały albo będą trwać przez pewien czas, np. postoję, pobył.

Z uwagi na aspekt wyróżnia się w językach słowiańskich trzy grupy czasowników:

1. czasowniki dokonane (występujące tylko w aspekcie dokonanym) – np. polskie skoczyć, przeczytać;
2. czasowniki niedokonane (występujące tylko w aspekcie niedokonanym) – np. polskie skakać, czytać;
3. czasowniki dwuaspektowe (występujące w aspekcie dokonanym oraz niedokonanym) – np. polskie aresztować.

Wyróżnia się ponadto czasowniki jednoaspektowe, a więc takie czasowniki niedokonane albo dokonane, które nie posiadają odpowiedników o przeciwnym aspekcie. Przykładem takiego czasownika w języku polskim jest czasownik jąć ("zacząć", "rozpocząć"), występujący współcześnie tylko w aspekcie dokonanym oraz nieposiadający czasownika o aspekcie przeciwnym^[2]. Czasowniki jednoaspektowe nie stanowią bardzo licznej grupy: przeważajaca ilość czasowników da się zestawić w pary aspektowe.

Czysta para aspektowa to taka para czasowników, pomiędzy którymi jedyną różnicą znaczenia jest różnica aspektu. Przykładami bywają takie pary jak skakać – skoczyć, czytać – przeczytać. Jedyną różnicą pomiędzy znaczeniem czasownika skakać a znaczeniem czasownika skoczyć jest to, że pierwszy z nich jest niedokonany, a drugi dokonany.

Przeważajaca ilość czasowników o prostej budowie słowotwórczej jest niedokonana w języku polskim, analogicznie jak w innych językach słowiańskich, np. iść, nieść, pisać. Istnieje też grupa prostych czasowników dokonanych, np. dać, siąść. Liczne czasowniki dokonane zawierają przyrostek oraz są pozbawione przedrostków, np. krzyknąć, kupić (por. niedokonane kupować z innym przyrostkiem).

Stosunkowo rozliczne czasowniki dokonane są utworzone od prostych czasowników niedokonanych poprzez dodanie przedrostka. Do tworzenia czasownika dokonanego tworzącego z prostym czasownikiem niedokonanym parę aspektową używa się wielorakich przedrostków bez jasnych reguł. W języku polskim najczęściej używanym przedrostkiem w tej funkcji jest z-/ze-/s-/ś- (około 42% par aspektowych omawianego rodzaju)^[3], stosunkowo wielokrotnie używane są także za- (23%), wy- (11%), po- (8%), u- (8%). Czasami przedrostek zależy od wariantu regionalnego języka albo od konkretnego znaczenia czasownika, np. dokonanym odpowiednikiem malować jest pomalować w znaczeniu 'kłaść farbę na ścianę', namalować w znaczeniu 'wykonać obraz', albo też umalować w znaczeniu 'wykonać makijaż ust'.

Dany niedokonany czasownik prosty jest zwykle podstawą słowotwórczą przy tworzeniu kilku czasowników dokonanych na drodze prefiksacji. Przeważajaca ilość utworzonych tym sposobem czasowników nie stanowi par aspektowych z czasownikiem prostym, a więc ich znaczenie różni się od znaczenia czasownika stanowiącego podstawę słowotwórczą. Z reguły takie czasowniki składają się na własne odpowiedniki niedokonane na drodze sufiksacji albo alternacji rdzenia. Przykład:

• prać jest prostym czasownikiem niedokonanym;
• uprać jest jego dokonanym odpowiednikiem (buduje wraz z nim parę aspektową);
• doprać, przeprać, oprać są czasownikami dokonanymi z nieco innym znaczeniem;
• dopierać, przepierać, opierać są wtórnymi czasownikami niedokonanymi tworzącymi pary aspektowe odpowiednio z doprać, przeprać, oprać; forma *upierać nie istnieje, albowiem niedokonanym odpowiednikiem uprać jest prać.

Dodanie przedrostka do czasownika niedokonanego nie stale zmienia aspekt na dokonany, np. chodzić – wchodzić. Czasami przeistoczenie aspektu jest tylko przy określonym znaczeniu czasownika, np. pochodzić jest niedokonany w znaczeniu być skądś, ale dokonany w znaczeniu chodzić przez pewien czas (w żadnym z tych znaczeń pochodzić nie tworzy pary aspektowej z chodzić).

Pewna liczba czasowników tworzy pary z formami utworzonymi przez dodanie równocześnie przedrostka oraz przyrostka, np. stawiać – postawić. albo też na drodze supletywnej, np. brać – wziąć, widzieć – zobaczyć.

Specjalną kategorią czasowników niedokonanych są czasowniki wyrażające ruch bez określonego kierunku. Są to czasowniki jednoaspektowe (nie posiadają odpowiedników dokonanych), wykonywane od innych czasowników niedokonanych poprzez wymianę w rdzeniu albo na drodze supletywnej, np. nosić (od nieść), chodzić (od iść). Gdy takie czasowniki otrzymują cel, stają się wielokrotne: chodzić do szkoły.

Kolejną grupę czasowników jednoaspektowych składają się na pozostałe czasowniki wielokrotne. Tworzone są od innych czasowników niedokonanych, wliczając grupę poprzednią: chadzać (od chodzić), jadać (od jeść). Obie te grupy nie są zbyt liczne: przeważajaca ilość polskich czasowników nie ma odpowiedników wielokrotnych, a czynność powtarzającą się wyraża po prostu forma niedokonana (także wówczas, kiedy istnieje specjalny czasownik iteratywny, np. zamiast czytuję najczęściej używa się formy czytam).

Czasowniki dokonane wyrażające czynności wykonywane równocześnie w wielu miejscach, na wielu przedmiotach albo przez wiele podmiotów (np. poukładać), a także takie, które wyrażają czynności albo stany trwające przez pewien czas (poleżeć, pomyśleć w znaczeniu "myśleć przez pewien czas"), nie posiadają odpowiedników niedokonanych. Utworzone są przy pomocy przedrostka po- (który poza tym ma też inne funkcje).

Stany oraz czynności trwające przez pewien czas bywają wyrażane zarówno przez czasowniki niedokonane, jak oraz dokonane: cały dzień leżał w łóżku znaczy prawie to samo, co cały dzień przeleżał w łóżku. Różnica jest z reguły stylistyczna: forma niedokonana jest tu neutralna, dokonana sprawia, że wypowiedź uzyskuje mocniejszy ton.

Aspekt jest kategorią nadrzędną względem czasu oraz trybu, dlatego pewne formy czasownika (jak bezokolicznik) rozróżniają aspekt, choć nie rozróżniają czasu. Od aspektu czasownika zależy możliwość utworzenia poniektórych form gramatycznych. Dla przykładu w języku polskim oraz we wszystkich pozostałych współczesnych językach północnosłowiańskich czasowniki dokonane nie składają się na form czasu przyszłego złożonego. Możemy więc powiedzieć będę skakał, będę czytał, będę aresztował, ale nie *będę skoczył, *będę przeczytał^[4]. Z kolei od czasowników niedokonanych nie da się w języku polskim utworzyć imiesłowu przysłówkowego uprzedniego. Istnieją więc formy skoczywszy, przeczytawszy, aresztowawszy, ale nie *skakawszy, *czytawszy.

Z powyższego wynika, że kategoria aspektu jest silnie związana z kategorią czasu.

Oto lista form polskiego czasownika, które bywają utworzone od dowolnego czasownika, niezależnie od aspektu:

• bezokolicznik: pisać – napisać;
• imiesłów bierny: pisany – napisany;
• odsłownik: pisanie – napisanie;
• bezosobnik: pisano – napisano;
• bezosobnik trybu przypuszczającego: pisano by – napisano by;
• czas przeszły: pisał – napisał;
• czas przyszły^[5]: będzie pisać / będzie pisał – napisze;
• tryb przypuszczający: pisałby – napisałby;
• druga forma trybu przypuszczającego: byłby pisał – byłby napisał;
• tryb rozkazujący: pisz – napisz.

Następujące formy wykonywane są zaledwie przez czasowniki niedokonane:

• imiesłów przysłówkowy współczesny – pisząc;
• imiesłów czynny (przymiotnikowy) – piszący;
• czas teraźniejszy – pisze.

Jedna forma bywa tworzona tylko do czasowników dokonanych, a mianowicie:

• imiesłów przysłówkowy uprzedni – napisawszy.

W innych językach

Kategoria aspektu istnieje nie tylko w językach słowiańskich.

W języku angielskim powiada się nawet o kategoriach ASPEKT1 oraz ASPEKT2. Pierwszy odmiana aspektu przybiera wartości "zwykły" (nienacechowany) – ciągły (Continuous), drugi odmiana aspektu wartości "zwykły" – perfektywny (trudno tłumaczyć go jako "dokonany", skoro z dokonanym aspektem słowiańskim ma on niewiele wspólnego). W sumie są więc 4 formy aspektowe, np.

1. I write

2. I am writing

3. I have written

4. I have been writing

Wszystkie podane formy to czas teraźniejszy. Analogiczne formy aspektowe są jednak także w innych czasach (przeszły, przyszły, przyszły w przeszłości), a także w formach niefinitywnych (przede wszystkim w w bezokolicznikach to write, to be writing, to have written, to have been writing). Z powyższego widać, że aspekt angielski ma dużo wspólnego ze słowiańskim, albowiem jest kategorią niezależną od czasu. Różnica opiera się na tym, że aspekt angielski wyrażany jest środkami gramatycznymi, z tym że aspekt słowiański – zasadniczo środkami leksykalnymi.

Aspekt podobny do słowiańskiego jest w języku gruzińskim. Mimo przynależności tego ostatniego do całkiem innej rodziny językowej (kartwelskiej) oraz odrębności typologicznej (gruziński jest zasadniczo językiem aktywnym, z tym że słowiańskie należą do typu akuzatywnego) pewne podobieństwa są uderzające. Dodanie przedrostka do formy czasu teraźniejszego nadaje jej znaczenie czasu przyszłego dokonanego w obu wypadkach.

W wielu innych wypadkach istnieje kategoria przypominająca aspekt, ale podrzędna względem kategorii czasu. Na ogół przy tym ów "aspekt" jest dobrze rozwinięty w czasie przeszłym. Klasycznymi przykładami języków z tego rodzaju aspektem są łacina oraz greka. Warto zauważyć, że tzw. aspekt dokonany nie odpowiada w tych językach słowiańskiemu, co jest szczególnie widoczne w przypadku łaciny w odniesieniu do czasownika esse (być). Polskiemu był odpowiadają 2 formy łacińskie: erat oraz fuit, różniące się właśnie aspektem. To samo zjawisko istnieje w językach wywodzących się z łaciny. Np. w hiszpańskim polskiemu był odpowiada cały szereg form, z których 4 są proste: era, fue, estaba, estuvo (choć przynależą one do dwóch leksemów, to jednak różnica znaczeniowa pomiędzy tymi leksemami zbliża się do różnicy pomiędzy różnymi aspektami^[6]).

Istnieją także języki, które nie znają kategorii czasu, znają za to kategorię aspektu (na ogół wyrażaną środkami gramatycznymi). Klasycznym przykładem jest tu biblijny język hebrajski, w którym są aspekt dokonany oraz niedokonany. W dzisiejszym hebrajskim wygląda to całkowicie inaczej, aspekt właściwie zanikł oraz "przeobraził się" w czas, tj. dawna forma niedokonana oznacza czas przyszły, dawna forma dokonana – czas przeszły, a czas teraźniejszy jest nową konstrukcją, wyrażaną przez dawny imiesłów czynny.

W języku mandaryńskim aspekt oraz czas składają się na właściwie jedną kategorię.

Sprawdź też

• rodzaj czynności

Przypisy