Azja – zdjęcie satelitarne
Azja (gr. Ἀσία Asía, łac. Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych oraz kulturowych sama Azja bywa także nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).
Sąsiaduje z Europą od zachodu, Afryką od południowego zachodu Oceanem Indyjskim oraz Australią od południowego wschodu oraz Pacyfikiem od wschodu. Dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.
Obszar Azji to 44,5 mln km² powierzchni lądów, tj. ~29,88% powierzchni wszystkich lądów.
Nazwa kontynentu wywodzi się od akadyjskiego słowa aṣû oznaczającego wejście, miejsce jasne, kraj wschodzącego słońca. Oryginalnie nazwa ta odnosiła się zaledwie do Azji Mniejszej. Około 450 r. przed narodzeniem Chrystusa odróżniono Azję Właściwą od Azji Mniejszej. Azja (Asja) była imieniem nimfy okeanidy w mitologii greckiej[1]. Tak także nazywano oraz odmiana żyta. Prawdopodobne jest również, że nazwa "Azja" pochodzi od greckiego określenia Asios leimon (dosł. łęg azyjski). Asios utworzone byłoby od greckiego asis, oznaczającego muł rzeczny. Wymieniony łęg azyjski leżał u ujścia rzeki Kaistru w pobliżu Efezu, a więc w Azji Mniejszej. Z chwilą podboju Azji Mniejszej przez Persów Grecy nazwali Azją obszary leżące na wschód od Morza Egejskiego. Dopiero później nazwą tą objęto cały kontynent[2].
Podział polityczny Azji
-
Osobny artykuł: Państwa Azji.
Państwa Azji
Mapa polityczna Azji. Ujęto także europejskie części państw, które leżą na obu kontynentach (Rosja, Turcja oraz Kazachstan).
1) Wraz z separatystycznym Górskim Karabachem
2) Bez Tajwanu
3) Wraz z Cyprem Północnym
4) Azjatycką cząstka państwa stanowi tylko półwysep Synaj
5) miasto leży na obszarze Afryki
6) Azjatycka cząstka państwa zawiera w sobie tylko niewielki obszar wysp Sporadów, Chios oraz Lesbos
7) Miasto leży na obszarze Europy
8) Wraz z separatystyczną Abchazją
9) Bez zajętej przez Pakistan części Kaszmiru
10) Nie całe terytorium państwa leży w Azji
11) Wraz z Irianem Zachodnim, leżącym w Oceanii
12) Wedle prawa izraelskiego
13) Część obszaru kraju leży w Europie
14) Wraz z częścią europejską
15 Wraz z należącą formalnie do Indii częścią Kaszmiru
16) Siedzibą władz jest Kolombo
Terytoria zależne
1) siedziba dowództwa dwóch baz: Akrotiri oraz Dhekelia; niedobór stolicy
2) personel bazy wojskowej, w tym ok. 1350 żołnierzy; niedobór stałych mieszkańców
3) personel bazy wojskowej, w tym 2212 żołnierzy; niedobór stałych mieszkańców
Następujące terytoria spełniają wszelkie kryteria bycia państwem, jednak nie są uznawane na arenie międzynarodowej przez inne kraje.
Terytoria autonomiczne
Następujące obszary, pozostając integralną częścią państwa posiadają większy albo mniejszy zakres autonomii:
Inne terytoria sporne oraz separatystyczne
Wielkie regiony Azji
Wg ONZ w Azji wyodrębnia się następujące regiony gospodarczo-historyczno-geograficzne:
Warunki naturalne
Ukształtowanie poziome
Azja leżąca jest prawie w całości na półkuli wschodniej oraz północnej. Zaledwie niewielkie obszary leżą na półkuli zachodniej (Półwysep Czukocki) oraz południowej (część Archipelagu Malajskiego).
Wyspy zajmują 6,17% obszaru Azji. Zlokalizowane są wzdłuż wschodnich oraz południowo-wschodnich wybrzeży w trzech archipelagach: Malajskim, Japońskim oraz Filipińskim. Największymi wyspami Azji są: Borneo (736 tys. km²), Sumatra (427 tys. km²), Honsiu (228 tys. km²), Celebes (197 tys. km²), Jawa (126 tys. km²), Luzon (106 tys. km²). Półwyspy zajmują 8,7 mln km² (19% powierzchni Azji). Największe z nich to: Półwysep Arabski (2,78 mln km²), Indochiński (2,17 mln km²), Indyjski (2088 tys. km²), Azja Mniejsza (0,5 mln km²), Tajmyr (0,4 mln km²), Kamczatka (0,27 mln km²) oraz Półwysep Koreański (0,22 mln km²).
Linia brzegowa Azji wynosi 69,9 tys. km, najbardziej rozwinięta jest w wschodniej oraz północnej części kontynentu. Rozciągłość południkowa wynosi 8,45 tys. km, a równoleżnikowa 12,5 tys. km.
Wody oblewające Azję należą do 3 oceanów. Na północy ląd Azji otaczają płytkie morza szelfowe: Czukockie, Wschodniosyberyjskie, Łaptiewów, Karskie; na wschodzie morza: Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Jawajskie, Banda, Moluckie, Seram, Flores, Sawu, Arafura; na południu wody Morza Arabskiego oraz Zatoki Bengalskiej. Średnia odległość od mórz wynosi 750 km, a maksymalna 2400 km.[3]
Między półwyspami oraz wyspami Azji istnieje wiele głęboko wciętych zatok oraz przybrzeżnych – otwartych, półzamkniętych albo zamkniętych – basenów morskich. Najważniejsze z nich leżą na Oceanie Atlantyckim oraz są to Morza: Śródziemne, Czarne, Karskie, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskie, Czukockie, Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Arabskie, Czerwone, tzw. Indonezyjskie Morze Śródziemne (nazwa obejmująca łącznie wszystkie morza wokół Archipelagu Malajskiego oraz Filipin) oraz Zatoki: Bengalska oraz Perska.
Ukształtowanie pionowe
Azja jest najbardziej zróżnicowanym kontynentem pod względem ukształtowania pionowego. Znajduje się tutaj zarówno najwyższy (Mount Everest, 8848 m n.p.m.) jak oraz najniższy punkt na naszej Ziemi (depresja Morza Martwego; 422 m. p.p.m.). Maksymalna deniwelacja osiąga 9270 metrów. Azja jest- pomijając Antarktydę- obszarem o najwyższej średniej wysokości (średnia wynosi 960 metrów, a bez wysp 986 metrów). Obszary poniżej 300 m n.p.m.zajmują 32,4% powierzchni, obszary o wysokościach pomiędzy 300–500 m n.p.m.- 12,6%, a tereny powyżej 500 m n.p.m. zajmują 55% (w tym aż 5,5% to tereny powyżej 4000 m n.p.m.).
Najwyżej wzniesiona jest Azja Środkowa (zwana też czasami Azją Wysoką). Znajduje się tutaj wysokogórska Wyżyna Tybetańska otoczona potężnymi pasmami górskimi: Himalajami (od południa), Karakorum (od południowego zachodu) oraz Kunlun (od północy). Pasma te zbiegają się na zachodzie w węźle Pamir. Od Azji Wysokiej aż do Morza Czarnego oraz Śródziemnego biegnie obszar pokryty dużą ilością pasm górskich (np. Kaukaz, Góry Pontyjskie, Zagros).
Obszary nizinne są w jej północno-zachodniej części: Nizina Turańska, Zachodnio- oraz Północnosyberyjska, na wschodzie leży Nizina Północnochińska, na południu Nizina Gangesu, Indusu oraz Mezopotamii. Wielkie obszary wyżynne są na północy (Wyżyna Środkowosyberyjska), zachodzie (Pogórze Kazachskie) oraz południu (wyżyna Dekan, Półwysep Indyjski). Wyżyna Dekan opada ku wschodowi oraz zachodowi krawędziowymi górami (Ghaty Wschodnie oraz Zachodnie), analogicznie krawędziowe góry towarzyszą zachodnim oraz południowym brzegom Półwyspu Arabskiego.
Wysoko leżące obszary wyżynne, otoczone pasmami górskimi, stanowią integralną cząstka Azji Zachodniej oraz Centralnej. Na zachodzie są to Wyżyny: Anatolijska, Armeńska oraz Irańska. Wśród licznych otaczających je łańcuchów górskich trzeba wymienić góry: Pontyjskie, Taurus, Kaukaz, Elburs, Kopet-dag, Zagros oraz Mekran. Dalej ku wschodowi wysokości pasm górskich wzrastają. Znajduje się tu najpotężniejszy na świecie węzeł górski – Pamir, nazywany Dachem Świata, w którym zbiegają się jedyne na świecie łańcuchy górskie, przekraczające 7000 m n.p.m.: Tienszan, Hindukusz, Karakorum, Himalaje oraz Kunlun oraz Hengduan Shan.
Południowym przedłużeniem Gór Syczuańskich są pasma górskie Półwyspu Indochińskiego oraz Archipelagu Malajskiego. Między Himalajami a Kunlunem znajduje się, uważana za najwyżej położoną na świecie, Wyżyna Tybetańska, a pomiędzy Kunlunem oraz Tienszanem wyżynna Kotlina Kaszgarska. Dalej na północnym wschodzie istnieje rozległa Wyżyna Mongolska, którą otaczają pasma: Ałtaju, Sajanów, Gór Jabłonowych oraz Wielkiego Chinganu. Wschodnia cząstka Syberii stanowi także obszar wyżynno-górski. Rozległe płaskowyże (m.in. Wyżyna Ałdańska, Zejsko-Burejska, Anadyrska) oddzielone są od siebie górami, m.in.: Czerskiego, Wierchojańskimi, Kołymskimi, Koriackimi oraz Sichote Aliń, a także górami Kamczatki. Obszary górskie przeważają też na Półwyspie Koreańskim, w południowych Chinach, na Wyspach Japońskich, Tajwanie oraz Filipinach.
Znaczne obszary (ok. 16,5 mln km²) Azji zajmują pustynie, występujące zarówno w strefie zwrotnikowej (Półwysep Arabski, Nizina Hindustańska), podzwrotnikowej (pustynie Iranu), jak oraz umiarkowanej, kontynentalnej (Nizina Turańska, Kotlina Kaszgarska, Pustynia Gobi).
Budowa geologiczna
Budowa geologiczna Azji jest bardzo złożona. Najstarszymi jej elementami strukturalnymi są krystaliczne platformy prekambryjskie: syberyjska, chińska, dekańska oraz arabska. Dwie ostatnie stanowią fragmenty dawnego kontynentu Gondwany oraz zostały połączone z Azją dopiero w kenozoiku. Mniejsze krystaliczne masywy prekambryjskie są m.in. w: Tybecie, Kotlinie Kaszgarskiej, Mandżurii, na Półwyspie Koreańskim oraz w środkowo-wschodniej części Półwyspu Indochińskiego.
Obok prekambryjskich struktur platformowych są też platformy paleozoiczne – są to leżące w zachodniej Azji płyty turańska oraz zachodniosyberyjska. Pozostałą cząstka obszaru Azji zajmują różnowiekowe orogeny. Najstarsze z nich, tzw. struktury bajkalskie, pochodzą z przełomu prekambru oraz paleozoiku. Orogeny kaledońskie są przede wszystkim w Azji Środkowej, należą do nich. m.in.: Sajany, cząstka Tienszanu oraz Pogórze Kazachskie. Struktury hercyńskie prócz granicznego Uralu oraz położonego na północy półwyspu Tajmyr zajmują wielkie przestrzenie Azji Środkowej, obejmując m.in.: Ałtaj, Wyżynę Mongolską, Wielki oraz Mały Chingan, a także cząstka Tienszanu oraz Kunlunu.
Strefy roślinne
Wieczne lody arktyki zajmują północne krańce kontynentu azjatyckiego graniczące z Oceanem Arktycznym – biegunem północnym. Jest tu noc oraz dzień polarny. Wieczne lody arktyki zwane są trafnie pustynia lodową. W tym środowisku życie skupia się wokół morza. Mimo ekstremalnych warunków pustynie lodowe nie są pozbawione roślin. Na wystających spod lodu skałach da się spotkać porosty, a w szczelinach skalnych, mchy. Na glinianej glebie pojawiają się darnie. Pojedynczo oraz sporadycznie rosną tu także rośliny kwiatowe m.in. arktyczne gatunki skalnic, jaskrów, głodków czy niezapominajek.
Tundra zajmuje północne krańce kontynentu Azjatyckiego. Z południa na północ przechodzi w pustynię lodową. Ma klimat delikatniejszy od arktycznego, lecz oraz tak bardzo ostry. Jest tu noc oraz dzień polarny. Tundra jest bezleśną krainą. Drzewa nie są w stanie tu przetrwać. Rosną tu zaledwie skarłowaciałe gatunki brzóz, wierzb, sosen, świerków np.: brzoza karłowata, wierzba zielna, wierzba polarna. W miarę jak warunki stają się suchsze wzrasta znaczenie porostów. Gdy tundra jest wilgotna, więcej na niej mchów.
Tajga zajmuje gruby "pas" opasający Azję poniżej koła podbiegunowego północnego. Stanowi największy lądowy biom świata, zachowany w bardzo dobrym stanie dzięki małej eksploatacji przez człowieka. Dość ostry klimat oraz kwaśna uboga gleba dopuszcza egzystencję drzewom iglastym. Drzewa szpilkowe są najlepiej przystosowane do życia w tej strefie: igły są trwałe, skórkowate, odporne na mróz. Dlatego drzewa liściaste np.: brzozy, olsze, topole, wierzby stanowią tylko domieszkę. W lasach borealnych (tajdze) dominuje zwykle jeden z gatunków sosny, świerka, jodły czy modrzewia. Na Syberii np. przeważa świerk syberyjski oraz modrzew syberyjski. Na dalekim wschodzie modrzew dahurski. W lasach sosnowych oraz modrzewiowych warstwa runa jest bogata, składają się na ją borówka brusznica, mącznica lekarska, bażyna czarna, porosty, z reguły chrobotki oraz płucnice. W lasach jodłowych oraz świerkowych panuje mrok, dlatego runo jest mniej rozwinięte, rosną tu borówki czarne, szczawik zajęczy, gruszyczki, widłaki oraz mchy. W lasach borealnych z powodu zmarzliny zatrzymującej wodę jest dużo mokradeł oraz torfowisk (w Azji, z reguły w zachodniej Syberii). Torfowiska wysokie składają się na z reguły mchy torfowe. Mało tu roślin kwiatowych. Reprezentuje je żurawina błotna, modrzewnica zwyczajna, borówka bagienna, bażyna czarna. Na torfowiskach niskich więcej jest turzyc, wełnianka oraz bagnic torfowych.
Step Azji Od Uralu po górny bieg rzeki Ob rozciągają się stepy południowo syberyjskie. Na wschodzie duże powierzchnie pokrywają stepy Zabajkala łączące się ze stepami Mongolii oraz północnych Chin. Aspektem charakterystyczną stepu Syberyjskiego są rozsiane na ich obszarze enklawy z roślinnością solniskową, laskami brzozowo-osikowymi oraz sosnowymi. Trzcinowiska zajmują zabagnienia terenu. Nad wszystkimi roślinami dominują trawy. Stepy wschodniej części Azji posiadają charakter jeszcze bardziej trawiasty. Roślinność jest tu dosyć monotonna.
Chłodne pustynie oraz półpustynie Azji zajmują środek kontynentu azjatyckiego. Pokrywę roślinną stanowią przeważnie luźno rozrzucone kępy traw oraz ziół, pomiędzy którymi pojawiają się okresowo rośliny efemeryczne. Można tu spotkać krzewy oraz byliny osiągające nawet 5 m. Chłodne pustynie oraz półpustynie Azji zgrupowane są zasadniczo w dwóch regionach – są to pustynie środkowoazjatyckie (kazachstańsko-dżungarskie oraz irańsko-turańskie) oraz centralnoazjatyckie (pustynne wyżyny Azji centralnej). W Azji środkowej największą powierzchnię zajmują pustynie piaszczyste ze stosunkowo bogatą roślinnością składającą się z traw, turzyc, roślin motylkowych oraz krzewiaste krzewiastych saksaułów. Dużo jest ziół oraz innych roślin efemerycznych. W Azji centralnej niedobór jest roślinności efemerycznej. Szatę roślinną tworzy trawa (np. wysoka trawa czij) oraz krzewy m.in. karagan oraz rokitnik.
Lasy liściaste strefy umiarkowanej Azji zajmują wschód tego kontynentu oraz wyspę Honsiu. Monsunowe wiatry sprawiają, że zima jest tu raczej bezśnieżna. Podobnie jak w Europie lasy liściaste Azji są zróżnicowane w zależności od siedliska jakie zajmuje. Mamy tu odpowiedniki naszych dąbrów, łęgów, grądów, ale złożone z całkowicie innych gatunków. Tak np. na wyżynach rosną bogate lasy z dębem mongolskim, lipa mandżurską oraz korkowcem amurskim. Na nizinach oraz w dolinach rzek spotykamy lasy z lipą amurską, jesionem mandżurskim oraz orzechem mandżurskim. W warstwie krzewów rośnie wiciokrzew, lilak, różaneczniki oraz ligustry. W lasach Dalekiego Wschodu jest miłorząb dwuklapowy oraz magnolie.
Lasy zwrotnikowe oraz sawanny Azji zajmują Półwysep Indyjski oraz wyżyny Gór Południowochińskich. O ich charakterze decyduję długość dwóch pór roku (pora sucha oraz deszczowa). Lasy zwrotnikowe w trakcie pory deszczowej trudno odróżnić od równikowych, także ze względu na pewne wspólne gatunki, np.: Teczyna. Już jednak w porze suchej przeważajaca ilość lasów zwrotnikowych traci liście, a równikowe są wiecznie zielone. W krajobrazie sawann charakterystyczne są dwa elementy: zwarta warstwa traw (dominuje wśród nich Imperata cylindrica zwana trawą alang alang) oraz sporadycznie rozmieszczone pojedyncze drzewa.
Wilgotne lasy równikowe Azji zajmują zachodnie wybrzeża półwyspu Dekan, Nizinę Gangesu, Irawadi, Półwysep Indochiński oraz przeważajaca ilość wysp Archipelagu Malajskiego. Są to wiecznie zielone lasy w których nie dochodzi do zmian pór roku. Zasadniczo las ten składa się z warstwy drzew, krzewów oraz runa. Runo jest bardzo słabo rozwinięte, warstwę krzewów składają się na zwykle młode drzewa. Warstwa drzew jest najbujniejsza. W koronach drzew roi się od lian, epifitów, mszaków, glonów oraz porostów. Z równikowych lasów Azji pochodzi cynamonowiec, muszkatołowiec oraz pieprz.
Góry Azji Na południowych stokach Himalajów rosną wiecznie zielone lasy równikowe oraz zwrotnikowe. Sięgają one zwykle około 3000 m n.p.m. Rośnie w nich dąb, klon, magnolia, bambus. Powyżej leżą lasy z jodłą, cisem, choiną oraz różanecznikami które sięgają 4200 m n.p.m. Jeszcze wyżej spotykamy zarośla krzewiaste z brzozami oraz różanecznikami, a ponad nimi murawy alpejskie. Piętro wiecznych śniegów zaczyna się na wysokości 4400–5700 m n.p.m. Na północnych stokach Himalajów rozwijają się zbiorowiska pustynne oraz półpustynne. Przechodzą one w murawy alpejskie.
Stosunki wodne
Rzeki
Najdłuższymi rzekami Azji są: Jangcy (6300 km), Huang He (5464 km), Amur (4510 km), Mekong (4500 km), Lena (4400 km), Jenisej (4102 km), Ob (4338 km), Indus (3180 km) oraz Syr-daria (3078 km). Najdłuższą rzeką Azji, stanowiącą dopływ innej rzeki, jest wpadający do Obu Irtysz (4248 km). Największe dorzecza posiadają rzeki syberyjskie: Ob (2975 km²), Jenisej (2580 km²), Lena (2490 km²) oraz Amur (1855 km²). Najwięcej wody do Oceanu Spokojnego odprowadza Jangcy (35 tys. m³/s), największą ilość zawiesiny (2,18 mld t rocznie) niosą Ganges z Brahmaputrą, tworzące u wspólnego ujścia potężną deltę. W środkowej oraz zachodniej Azji wiele rzek ma charakter okresowy albo epizodyczny. Liczne rzeki, powstające w górach, posiadają w górnym biegu charakter stały, ale kończą swój bieg w niewielkich bezodpływowych jeziorach (np. Tarym o długości 2030 km) albo wręcz w piaskach pustyń.
Jeziora
Największe jeziora są w północnej, środkowej oraz zachodniej części Azji, są to – oprócz Morza Kaspijskiego – silnie wysychające aktualnie Jezioro Aralskie (ok. 33,6 tys. km²), najgłębszy na świecie Bajkał (powierzchnia 31,5 tys. km²) oraz częściowo słone jezioro Bałchasz (17–22 tys. km²). Syberia, szczególnie zachodnia, jest miejscem występowania rozległych obszarów bagiennych.
Lodowce
Współczesne zlodowacenie Azji zajmuje największe przestrzenie na wyspach arktycznych, w daleko na północ wysuniętych górach Syberii: Byrranga (Tajmyr), Czerskiego, Wierchojańskich (Jakucja), Koriackich (Kamczatka) oraz w wysoko wzniesionych pasmach Azji Centralnej (Karakorum, Himalaje, Hindukusz, Pamir, Tienszan, Kunlun, Ałtaj) oraz Zachodniej (Kaukaz). Linia wiecznego śniegu, przebiegająca na wyspach arktycznych na poziomie morza, najwyżej wznosi się w Azji Środkowej, w wysokich pasmach górskich, położonych w skrajnie suchym, kontynentalnym klimacie zwrotnikowym. W Tybecie, w Transhimalajach dochodzi do 6100 m n.p.m. Największe lodowce leżą w: Karakorum (Sjaczen – 1189 km², Baltoro – 755 km², Hispar – 622 km²), Pamirze (Fedczenki – 995 km²) oraz Tienszanie (Inylczek Południowy – 500 km²).
Ludność
Azję zamieszkuje blisko 4,1 mld ludzi (dane z 2006 roku), co stanowi około 62% ludności świata. Obszar cechuje się wysokim średnim wskaźnikiem przyrostu naturalnego (17‰), przy czym najwyższe wartości osiąga on w Syrii (37,1‰), Iraku (36,8‰) oraz Jemenie (36,7‰), najniższy – w Japonii (-0,2‰).
Średnia gęstość zaludnienia 93 osoby/km². Rozmieszczenie ludności jest bardzo nierównomierne. Obszary Niziny Hindustańskiej, Jawy oraz Niziny Południowochińskiej stanowią najgęściej zaludnione obszary świata (powyżej 600 osób/km²). Odmienne tereny, m.in. wysokie góry, pustynie Azji Środkowej, daleka Północ, są praktycznie niezaludnione.
Największymi miastami Azji są: Tokio (13,0 mln), Bombaj (Mumbaj) (13,0 mln), Karaczi (12,0 mln), Delhi (11,0 mln), Seul (11,0 mln), Stambuł (10,3 mln), Szanghaj (10,0 mln), Dżakarta (9,2 mln), Pekin (7,5 mln), Teheran (7,3 mln), oraz Bangkok (7,0 mln).
Największe zespoły miejskie tworzą: Tokio (35,0 mln), Seul (23,0 mln), Bombaj (Mumbaj) (20,0 mln), Nowe Delhi (20,0 mln), Kalkuta (15,6 mln), Pekin (15,0 mln), Osaka (13,5 mln), Szanghaj (13 mln).
Azja jest kolebką najstarszych cywilizacji globu ziemskiego: sumeryjskiej, hetyckiej, hebrajskiej, perskiej, indyjskiej, chińskiej, mongolskiej itp. Badaniem tych kultur zajmują się odpowiednie działy orientalistyki.
Religia
-
-
-
Rekordy kontynentu azjatyckiego
- Największy półwysep – Półwysep Arabski (2780 tys. km²)
- Największa wyspa – Borneo (746 tys. km²)
- Największy archipelag – Archipelag Malajski
- Największe jezioro – Morze Kaspijskie (374 tys. km²)
- Najgłębsze jezioro / największa kryptodepresja – jezioro Bajkał (1637 m p.p.m.)
- Najdłuższa rzeka – Jangcy – 6300 km
- Najwyższy szczyt – Mount Everest (Czomolungma) (8850 m n.p.m.)
- Największa depresja – Morze Martwe (~422 m p.p.m.)
- Najwyższa wyżyna – Wyżyna Tybetańska (5500 m n.p.m. o powierzchni ok. 2,5 mln km²)
- Największa delta rzeczna – Ganges z Brahmaputrą (2/3 powierzchni Polski)
- Najniższa temperatura – Ojmiakon (−71,2 °C)
- Najwyższa temperatura – Tirat Cvi, Izrael (53,9 °C)
- Największe opady – Czerapuńdżi – ~11 tys. mm / w 1861 r. (22987 mm)
- Najludniejsze państwo – Chiny (~1,32 mld w 2007 r.)
- Największe państwo – Rosja (~17 075 253 km²)
- Państwo o największej gęstości zaludnienia – Singapur (6751 osób/km²)
- Państwo o najniższej gęstości zaludnienia – Mongolia (1,89 osób/km²)
- Najludniejsze miasto – Tokio (aglomeracja) (27,9 mln w 2005 r.)
- Największa ilość stref klimatycznych – wszystkie strefy klimatyczne świata
- Największa ilość ras – wszystkie rasy świata
- Największa ilość religii – wszystkie religie świata
- Najdłuższa nazwa miasta – Miasto aniołów, wielkie miasto, wieczny klejnot, niezdobywalne miasto boga Indry, wspaniała stolica świata wspomaganego przez dziewięć pięknych skarbów, miasto szczęśliwe, obfitujące w ogromny Pałac Królewski, który jest podobne niebiańskie miejsce gdzie rządzi zreinkarnowany bóg, to miasto dane przez Indrę, zbudowane przez Wisznu – pełna nazwa Bangkoku
Sprawdź też
Sprawdź hasło
Azja w Wikisłowniku
Przypisy
- ↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej oraz rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 44. ISBN 83-04-04673-3.
- ↑ "Poznaj świat" R. VIII, nr 11 (96), listopad 1960, s. 44
- ↑ 1, Popularna Encyklopedia Powszechna: Azja tom I, Wydawnictwo Fogra, 2000
.svg&filetimestamp=20110413031102)
