Bazylika archikatedralna św. Stanisława oraz św. Wacława – kościół katedralny, położony na Wzgórzu Wawelskim stanowiący własność archidiecezji krakowskiej. Miejsce koronacji królów Polski oraz spoczynku ich prochów. Pochowani są tutaj pomiędzy innymi św. Stanisław ze Szczepanowa oraz inni biskupi krakowscy aż po czasy współczesne, prawie wszyscy królowie od Władysława I Łokietka do Stanisława Leszczyńskiego (łącznie 17 królów wliczając Jadwigę oraz Annę Jagiellonkę) oraz członkowie rodzin królewskich oraz wodzowie, przywódcy polityczni oraz wieszcze narodowi.
Historia
Krypta w przyziemiu wieży Srebrnych Dzwonów
Płaskorzeźba Michała Archanioła
Płaskorzeźba św. Małgorzaty
Średniowiecze
Na miejscu obecnego kościoła gotyckiego istniały dwie katedry romańskie. Najwcześniejsza, pierwsza katedra tzw. chrobrowska, była poświęcona św. Wacławowi. Budowę świątyni rozpoczęto w 1020 w związku z utworzeniem w 1000 biskupstwa na zjeździe gnieźnieńskim. Pozostałości kościoła św. Gereona (m.in. dolna cząstka krypty), odkryte na początku XX w. przez prof. Adolfa Szyszko-Bohusza, aż do badań prowadzonych w latach 80., uważane były za relikty właśnie pierwszej katedry.
Drugą katedrę zaczęto budować za Bolesława II Śmiałego, budowę kontynuował Władysław Herman (od niego jest nazywana hermanowską), a dokończył Bolesław III Krzywousty. Konsekracja odbyła się w 1142. Budowla ta miała kształt trójnawowej, wieżowej bazyliki z dwoma chórami oraz kryptą zbudowaną pod zachodnim chórem. W XIII w. dobudowano do niej kaplice św. Mikołaja (od północy) oraz śś. Piotra oraz Pawła (od południa), zaś na środku wzniesiono grobowiec-ołtarz św. Stanisława ze Szczepanowa (biskupa oraz męczennika), którego szczątki sprowadzono w 1089 ze Skałki. Od tego czasu z katedrą związany jest kult tego świętego.
Katedra spłonęła w 1305. Do dzisiaj zachowała się z niej krypta św. Leonarda, dolna cząstka wieży Srebrnych Dzwonów a także najniższa cząstka wieży zegarowej. W 1320 jeszcze w zniszczonej katedrze romańskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Biskup krakowski Nanker wkrótce potem rozpoczął wznoszenie nowej, gotyckiej katedry.
Budowę zaczęto od kaplicy św. Małgorzaty (obecnie zakrystia). Prezbiterium było gotowe w 1346, a w 1364 reszta kościoła (nawa główna, transept oraz nawy boczne). Wtedy to, 28 marca 1364, w obecności króla Kazimierza Wielkiego arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria Skotnicki konsekrował katedrę. Ukończona z funduszów bpów Jana Grota oraz Bodzanty, to bazylika trójnawowa z transeptem, ambitem oraz trzema wieżami, otoczona wieńcem kaplic. W ciągu następnych stuleci ulegała zmianom. Królowie, biskupi oraz magnaci przebudowywali dawne oraz wznosili nowe kaplice z przeznaczeniem na mauzolea, wyposażali wnętrza w dzieła sztuki.
Nowożytność
W 1679 podniesiono północne skrzydło ambitu do wysokości prezbiterium, zaś w latach 1713-1715 z polecenia bpa Kazimierza Łubieńskiego podwyższono dwa pozostałe skrzydła, zapewne wedle planów Kacpra Bażanki. Katedrę grabiły kilkakrotnie wojska nieprzyjacielskie. I tak w latach 1655 – 1657 (w czasie potopu szwedzkiego) zniszczono wiele dzieł sztuki gromadzonych w świątyni. Szwedzi ponownie zdemolowali kościół w 1702.
W XIX w. katedra była wielokrotnie przerabiana w wielorakich partiach. Gruntownej restauracji dokonano ze składek społecznych w latach 1895-1910 za bpów Albina Dunajewskiego oraz Jana Puzyny, pod kierunkiem kolejno Sławomira Odrzywolskiego (do 1904) oraz Zygmunta Hendla. W czasie zaboru austriackiego planowano zamienienie świątyni na kościół garnizonowy oraz przeniesienie grobów królewskich do kościoła śś. Piotra oraz Pawła.
W 1817 sprowadzono zwłoki księcia Józefa Poniatowskiego, a w 1818 gen. Tadeusza Kościuszki. Prochy Adama Mickiewicza sprowadzono z Francji w 1890, zaś Juliusza Słowackiego w 1927. Marszałek Józef Piłsudski spoczął w podziemiach katedry w 1935. W 1993 sprowadzono prochy gen. Władysława Sikorskiego. W 2010 pochowano tam prezydenta Lecha Kaczyńskiego z małżonką.
W czasie ostatniej wojny (1939-1945) Niemcy zamknęli kościół, a wiele zabytków zniszczono oraz zagrabiono.
Katedra z zewnątrz
Wieża Wikaryjska (bliżej) oraz Wieża Zegarowa
Katedra, wzniesiona z cegły oraz białego kamienia wapiennego, jest bazyliką trójnawową z transeptem, prezbiterium oraz ambitem. W XVIII w., na skutek podwyższenia ambitu, świątynia zatraciła jednolity charakter bazyliki. W ciągu wieków wokół gotyckiego korpusu wzniesiono wieniec kaplic z wielorakich okresów stylowych. Katedrę od dziedzińca zewnętrznego oddziela mur z trzema barokowymi bramkami, które stworzył Jan Trevano w 1619 z fundacji bpa Piotra Tylickiego.
Katedrę otaczają trzy wieże. Na północy istnieje Wieża Zygmuntowska, ze słynnym dzwonem "Zygmuntem". Wyższa jest od niej Wieża Zegarowa, zwieńczona barokowym hełmem autorstwa Kacpra Bażanki, natomiast od strony południowej istnieje trzecia, zwana Wieżą Wikaryjską albo Srebrnych Dzwonów, albowiem wiszące tam dzwony zawierają domieszkę srebra.
Fasada
Fasada katedry zachowała pierwotny wygląd z reguły w części górnej, gdzie widnieje rozeta w oknie oraz posąg św. Stanisława – XIX-wieczna kopia pierwotnego (eksponowanego na wystawie "Wawel Zaginiony"), wykonana przez Zygmunta Langmana. W XV w. dobudowano do katedry dwie kaplice, które po obu stronach portalu, posiadają dwie wmurowane płaskorzeźby: św. Małgorzaty oraz św. Michała Archanioła w walce ze smokiem. Przy schodach do katedry, na ścianie kaplicy św. Trójcy zawieszono kości zwierząt dyluwialnych. Nad wejściem istnieje barokowy baldachim z XVII w. W barokowym portalu z lat 1636-1639 zachowały się drzwi, obite blachą (XIV w.), z powtarzającym się inicjałem Kazimierza Wielkiego – literą K.
Elewacja północna
Od północy do katedry przylegają zabudowania, m.in. kapitularza, skarbca katedralnego oraz biblioteki kapitulnej. Kamienny późnogotycki budynek z białych ciosów wzniesiono w latach 1481 – 1500 na koszt bpa Jana Rzeszowskiego jako pomieszczenie skarbca katedralnego. Do murów obronnych z XIV w. przylegają budynki kapitularza oraz biblioteki. Najstarszą ich cząstka ufundowała na początku XV stulecia księżna ziębicka dla Kapituły jako budynek mieszkalny, który dopiero sto lat później przebudowano na kapitularz. W r. 1775 cząstka wnętrz przekształcono na bibliotekę oraz archiwum.
Wieża Zygmuntowska
-
Wieża Zegarowa
-
Elewacja południowa
Wśród wielu kaplic istnieje przy niej kaplica Zygmuntowska, nakryta złoconą kopułą oraz kaplica Wazów, stanowiąca architektoniczną kopię Zygmuntowskiej. U podnóża wieży Srebrnych Dzwonów istnieje wyjście z grobów królewskich, nakryte baldachimem z lat 30. XX w. Do wykonania baldachimu użyto m.in. nefrytowych kolumn z dawnego zboru prawosławnego w Warszawie. Na granitowej posadzce leżą herby ziem polskich.
Wieża Srebrnych Dzwonów
-
Katedra wewnątrz
Wygląd wewnętrzny katedry różni się od pierwotnego stanu. Krótka nawa główna od czasu ustawienia w transepcie mauzoleum św. Stanisława w XVII w. tworzyły odrębną przestrzeń. Ambit, zbarokizowany w XVII oraz XVIII w., utracił średniowieczny charakter. Trzon architektury zachował jednak swe gotyckie cechy. Nawa główna oraz prezbiterium oddzielone od naw bocznych oraz ambitu ostrołukowymi arkadami, nakryte są sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wschodniej części prezbiterium jest sklepienie trójdzielne (charakterystyczne dla polskiego gotyku). Oryginalnym zastosowaniem jest system tzw. filarowo szkarpowy (zwany także krakowskim).
Plan katedry
Nawa Główna
Widok na konfesję św. Stanisława oraz chór
Władysław Łokietek – fragment nagrobka króla
Nagrobek Kazimierza Wielkiego
Nagrobek królowej Jadwigi Andegaweńskiej
Insygnia wyjęte z grobu królowej Jadwigi
We wnętrzu katedry, nad filarami międzynawowymi stoją cztery drewniane posągi Ojców Kościoła, świętych: Hieronima , Ambrożego, Grzegorza (późnogotycki, w. XV/XVI) oraz Augustyna (1900 r.). Między filarami nawy głównej, po obu jej stronach leżą nagrobki królów Polski:
Brukselskie gobeliny z historią Jakuba, zdobiące wnętrze katedry, pochodzą z warsztatu Jakuba van Zeunen (z poł. XVII w.). Chór muzyczny, projektu Franciszka Placidiego, powstał w latach 1756-1759, a organy w r. 1785. Na ścianach zachowały się resztki XVII-wiecznej polichromii.
Transept
Pośrodku świątyni istnieje barokowa konfesja św. Stanisława z lat 1626-1629, w której złożono relikwie św. Floriana, a w 1254 szczątki św. Stanisława ze Szczepanowa. Trumna-relikwiarz, autorstwa Piotra von der Rennen, zrobiona jest z drewna pokrytego srebrem oraz ozdobiona scenami z życia św. Stanisława. Jest tam m.in. scena bitwy pod Grunwaldem, albowiem wierzono, że św. Stanisław przyczynił się do zwycięstwa strony polskiej. Konfesja zwana jest Ara Patriae, czyli Ołtarz Ojczyzny. Tu przez wieki królowie składali wojenne trofea, np. król Władysław Jagiełło zawiesił chorągwie krzyżackie zdobyte pod Grunwaldem (1410). Ostatnią chorągiew złożył tu Jan III Sobieski po zwycięstwie nad Turkami pod Wiedniem (1683). Obok konfesji św. Stanisława da się zobaczyć epitafia biskupów: Marcina Szyszkowskiego (projektu Giovanniego Trevano), Piotra Gembickiego, Jana Małachowskiego oraz Kazimierza Łubieńskiego (projektu Kacpra Bażanki).
-
Prezbiterium
Na zwornikach wizerunki: Chrystus Zbawiciel adorowany przez anioły, Św. Stanisław, św. Wacław oraz herb Rawicz, zaliczane do najstarszych okazów gotyckiej rzeźby w Krakowie. Na ścianach zachowały się resztki polichromii z 1616. Poniżej gobeliny krajobrazowe z herbem Łabędź (bpa Andrzeja Trzebickiego), wykonane we Flandrii w 2. poł. XVII w. stalle kanonicze wykonane zostały w 1620 przez snycerza, Jana Szamburę. Zaplecki oraz ambonę zrekonstruowano w 1901 wg projektu S. Odrzywolskiego, z wykorzystaniem starych elementów.
Ołtarz główny pochodzi z fundacji bpa Piotra Gembickiego. Przed nim odbywały się koronacje królewskie. Ołtarz obecny jest dziełem barokowym (ok. 1650), a zaprojektował go Giovanni Battista Gisleni. W jego centralnym miejscu umieszczono obraz Ukrzyżowanie. Na podium prezbiterium ustawiono tron biskupi Piotra Gembickiego, ozdobiony jego herbem (Nałęcz). Nad tronem umieszczony jest baldachim sprawiony na koronację Augusta III oraz jego żony Marii Józefy (1734). Za ołtarzem widoczne są fragmenty polichromii z II poł. XIV w. W środkowym występie schodów prowadzących do ołtarza istnieje brązowy nagrobek kardynała Fryderyka Jagiellończyka (na lewo od jego grobu spoczywała w latach 1399–1949 królowa Jadwiga). Po prawej stronie schodów widoczny jest nagrobek fundatora odnowionego ołtarza głównego – biskupa Piotra Gembickiego (zm. 1657).
Po obu stronach prezbiterium, pomiędzy filarami, leżą kolejne sarkofagi:
Ambit
Do ambitu z prezbiterium wiodą dwie wczesnobarokowe bramki wykonane przez Macieja Świętka w 1601 r., a przerobione w 1605 przez Samuela Świętkowicza. Brązowe płaskorzeźby obok bramek są dłuta Alfreda Dauna (1903).
Wschodnie ramię ambitu
Obok zakrystii istnieje tu barokowy ołtarz z czarnego marmuru, wykonany wedle projektu Franciszka Placidiego w latach 1743 – 1745. W nim ustawiono krucyfiks pochodzący z końca XIV w., którego tło stanowi srebrna trybowana blacha z połowy XVII w. Okrywa go ciemna tiulowa krepa. Jest to słynny z cudów krzyż świętej królowej Jadwigi. Przed nim modliła się św. Jadwiga oraz wedle legendy przemówił do niej ukrzyżowany Chrystus. Z uwagi na z tym w 1987 relikwie królowej umieszczono w mensie ołtarza przed krucyfiksem. Tutaj 17 września 1912 mszę św. odprawił Angelo Giuseppe Roncalli, późniejszy papież Jan XXIII. W pobliżu leżą pomniki nagrobne projektu Placidiego, wykonane przez Mrowińskiego w latach 1753-1760: Michała Korybuta Wiśniowieckiego (zm. 1673) oraz jego żony Eleonory (zm. 1697) oraz Jana III Sobieskiego (zm. 1696) oraz jego żony Marii Kazimiery (zm. 1716). Naprzeciw ołtarze z 1747: św. Wacława (pośrodku), św. Jacka (na prawo) oraz św. Józefa (na lewo). W nich obrazy z postaciami patronów, pędzla Tadeusza Konicza (XVIII w.).
Południowe ramię ambitu
Na prawo od sarkofagu Kazimierza Wielkiego wmurowano w ścianę brązową płytę, przedstawiającą kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (zm. 1455). Wykonano ją w Wiedniu w warsztacie Kacpra Klemensa Zumbuscha, a wprawiono na obecnym miejscu w 1900 Znajduje się tu także nagrobek królowej Jadwigi (zm. 1399), wykonany w białym marmurze w 1902 przez Antoniego Madeyskiego. Tutaj spoczywały szczątki królowej, wydobyte z grobowca pod ołtarzem głównym. Aktualnie sarkofag jest pusty, albowiem kości błogosławionej wtedy Jadwigi przeniesiono do tegoż ołtarza (1949). Nieopodal, w szklanej gablocie, znajdującej się nad komorą grobową Anny Cylejskiej, umieszczono drewniane regalia (berło oraz jabłko) wyjęte z grobu królowej. Naprzeciwko istnieje brązowa płyta z podobizną Pawła Szydłowieckiego, sekretarza królewskiego (zm. 1506), wykonana przez warsztat Petera Vischera. Obok płyty nagrobek kardynała Albina Dunajewskiego (zm. 1894), z popiersiem zmarłego, dłuta Mieczysława Leona Zawiejskiego z 1900.
Północne ramię ambitu
Naprzeciw wejścia do zakrystii istnieje płyta nagrobna dziekana krakowskiego Stanisława Borka (zm. 1556), odlana w 1558. Niedaleko kolejna płyta, ze srebra, przedstawiająca Jana III Sobieskiego po bitwie pod Wiedniem w 1683, wykonana w 1888 przez Józefa Hakowskiego wedle obrazu Jana Matejki w Pinakotece watykańskiej. Środkowe miejsce zajmuje wejście do Krypta Wieszczów Narodowych.
Nawy boczne
Nawa północna
Po lewej stronie kaplicy Czartoryskich ustawiono renesansowy pomnik lekarza królewskiego, dra Bartłomieja Sabinka (zm. 1556). Obok wejścia do sieni kapitularza istnieje nagrobek bpa Andrzeja Trzebickiego (zm. 1673), barokowy, z czarnego marmuru oraz złoconego brązu. Niedaleko umieszczono klasycystyczny nagrobek – Stanisława Ankwicza (zm. 1840), wykonany z białego marmuru kararyjskiego przez Franciszka Pozziego we Florencji. Powyżej owalna płyta poświęcona twórcy Legionów Polskich, gen. Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu.
Nawa południowa
Obok wejścia nagrobek Piotra Kmity st., wojewody krakowskiego (zm. 1553), stanowiący renesansowy posąg marmurowy z nieistniejącego już mauzoleum Kmitów, aktualnie w XIX-wiecznej niszy. Na ścianie obok kaplicy umieszczono płytę nagrobną Piotra Kmity mł., wojewody krakowskiego (zm. 1505), wykonanej w norymberskiej pracowni Petera Vischera. Obok istnieje nagrobek Piotra Boratyńskiego, kasztelana bełskiego (zm. 1558), sprawiony w 1559 przez żonę Barbarę z Dzieduszyckich, wykonany z piaskowca, zapewne przez któregoś z włoskich współpracowników Berrecciego. Na tablicy nagrobkowej widnieje napis:
- Petro Boratinsky castellano Belsin et capitaneo Sambor un nobili ac bellica lande insigni Familia imprimis Patre clarissima procreato, prudentia, eloquentia, animima quitudine ac caeteris omnibus animi ingenisae vertntibus Domi et militiae Publicis et privatis rebus, ac abenadis adexteras nationes legationibus proestanti. Barbara Dzieduszycka marita bene macrenti moeraus – posuit. Vixit annos 49. Obijt anno 1558.
Kaplice
Nagrobki Zygmunta Starego oraz Zygmunta Augusta w Kaplicy Zygmuntowskiej
Nawa południowa
- Kaplica Szafrańców, zw. także Doktorów oraz Radziwiłła, pw. Ofiarowania NMP oraz św. Szczepana. Mieści się w przyziemu romańskiej wieży Srebrnych Dzwonów. Od 1420 mauzoleum Szafrańców, od XVII w. własność Kolegium Prawników Uniwersytetu Krakowskiego, zaś od 1902 pod opieką rodziny Rodziwiłłów. Polichromię oraz witraż wykonał Józef Mehoffer w 1908.
- Kaplica Wazów,, zw. także Psałterzystów oraz Pradocińska, pw. Niepokalanego Poczęcia NMP. Wzniesiona w latach 1664 – 1666 z przeznaczeniem na mauzoleum dynastii Wazów. Zachowana w stylu baroku. Znajdują się w niej epitafia owej dynastii. Ściany wyłożone są czarnym marmurem dębnickim. Od reszty katedry oddzielona jest kratą.
Południowe ramię ambitu
- Kaplica bpa Andrzeja Załuskiego, zw. także bpa Grota oraz Ożarowskich, pw. św. Jana Ewangelisty. Ufundowana w 1344 przez bpa Grota, przebudowana w latach 1758 – 1766 na koszt bpa Załuskiego. W kaplicy istnieje późnorenesansowy nagrobek Walentego Dembińskiego (zm. 1584).
Wschodnie ramię ambitu
- Kaplica Mariacka, zw. także Batorego, Cyborialną, Mansjonarzy, pw. Narodzenia NMP. Tutaj przechowuje się Najświętszy Sakrament. Znajduje się tu nagrobek króla Stefana Batorego. Pochowana jest w tej kaplicy królowa Elżbieta Pilecka, trzecia żona Władysława Jagiełły.
Północne ramię ambitu
Nawa północna
- Sień, pierwotnie kaplica św. Mikołaja, wybudowana w 3. ćwierci XIII w. Aktualnie służy za przejście do kapitularza oraz biblioteki.
Krypty
Zakrystia
-
Wzniesiona w 1322 jako kaplica św. Małgorzaty. W 2 połowie XV w. przebudowano oraz przeznaczono ją na zakrystię katedralną. Z nawy wiedzie do niej barokowy portal, wykonany przez Franciszka Placidiego w 1767. Sklepienie krzyżowo-żebrowe ma na zwornikach najstarsze płaskorzeźby w Krakowie. Na ścianach barokowe obrazy.
Skarbiec Katedralny
-
Zbudowana w latach 1481-1500 przez muratora Hanusza Blatfusa z Koszyc. Polichromię ścian oraz sklepienia wykonał Józef Mehoffer wraz z Janem Talagą (1900-1902).
W ciągu stuleci nagromadzono w skarbcu katedralnym wiele paramentów liturgicznych, regaliów oraz pamiątek historycznych. Wśród nich leżą m.in.: włócznia św. Maurycego, krzyż utworzony z dwóch diademów (księcia Bolesława Wstydliwego oraz jego żony św. Kingi), infuła z XIII w. tzw. św. Stanisława, racjonał z XV w. fundacji królowej Jadwigi, relikwiarz na głowę św. Stanisława z 1504 (dzieło Marcina Marcińca), ornat z haftowanymi scenami z życia św. Stanisława (podkład haftu stanowią figurki, rzeźbione przez Stanisława Stwosza), płaszcz koronacyjny Stanisława Augusta, kapa koronacyjna (wykonana na koronacje Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz jego żonę Eleonorę) oraz zabytkowe kielichy, monstrancje, krzyże, pierścienie biskupie, szaty liturgiczne, a także insygnia monarsze.
Pewne z nich da się oglądać w Muzeum Katedralnym.
Kapitularz
Budynek pochodzi z XV w. fundacji księżnej ziębickiej. Oryginalnie pomieszczenia zajmowały mieszkania. Sto lat później Kapituła przebudowała go. W 1775 cząstka wnętrz przekształcono na bibliotekę oraz archiwum. Kapitularz pokrywa polichromia z 1904 pędzla Henryka Uzięby.
Biblioteka kapitulna
Założona w XI w., trzeba do najstarszych w Polsce. Zawiera w sobie 230 kodeksów rękopiśmiennych, m.in. Roczniki oraz Kalendarze Kapituły Krakowskiej z XIII-XV w., pisma kronikarzy polskich z w. XVI-XVII, kazania postne z XVIII w., bogato iluminowane pisma liturgiczne (wśród nich trzytomowy Graduał Olbrachta oraz Mszał oraz Ewangeliarz bpa Tomickiego -XVI w.), ponadto 170 inkunabułów oraz ok. 500 starodruków.
Duszpasterze
Proboszcz parafii wawelskiej
Rezydenci
Sprawdź też
Przypisy
Bibliografia
- Skowron Ryszard Wawel. Kronika dziejów; Kraków: Zamek Królewski na Wawelu, 2001, ISBN 83-88476-05-X.
- Michał Rożek Katedra Wawelska w XVII wieku, Wydawnictwo Literackie; Kraków 1980, ISBN 83-08-00198-X.
- Kazimierz Kuczman, Wzgórze Wawelskie : Przewodnik; [Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu, Ministerstwo Kultury oraz Sztuki, Zarząd Muzeów oraz Ochrony Zabytków], Kraków 1988, wyd. drugie.
- Michał Rożek, Krakowska katedra na Wawelu. Przewodnik dla zwiedzających; Wydawnictwo św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej, Kraków 1989.
- Leszek Ludwikowski, Kraków oraz okolice. Przewodnik; Wydawnictwo Sport oraz Turystyka, Warszawa 1991, wyd. trzecie, ISBN 83-217-2823-5.
Linki zewnętrzne
|
Wawel |
|
| Legendy |
|
|
| Historia |
|
|
| Geologia |
|
|
| Architektura |
|
|
| Instytucje |
|
|
|
Bazylika archikatedralna św. Stanisława BM oraz św. Wacława w Krakowie |
|
| Historia |
|
|
| Architektura zewnętrzna |
|
|
| Architektura wewnętrzna |
|
ołtarze
|
|
|
|
nagrobki
|
|
|
|
kaplice
|
|
|
|
krypty
|
|
|
|
inne
|
|
|
|
| Liturgia |
|
|
