Рэспубліка Беларусь Республика Беларусь Republika Białorusi
Flaga Białorusi Godło Białorusi
Hymn: Мы, беларусы (My, Białorusini)
Konstytucja	Konstytucja Białorusi
Język urzędowy	białoruski, rosyjski
Język używany	białoruski, rosyjski, polski, ukraiński
Stolica	Mińsk
Ustrój polityczny	republika prezydencka
Typ państwa	republika prezydencka
Głowa państwa	prezydent Alaksandr Łukaszenka
Szef rządu	premier Michaił Miasnikowicz
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	85. na świecie 207 600 km² 0%
Liczba ludności (2011)  • całkowita   • gęstość zaludnienia  • narodowości i grupy etniczne	84. na świecie ▼9 467 900[1] 46 osób/km² Białorusini: 83,7 Rosjanie: 8,3% Polacy: 3,1%
PKB (2010)  • całkowite   • na osobę	▲52,887 mld. USD[2] ▲5607 USD[2]
PKB (PPP) (2010)  • całkowite   • na osobę	▲130,780 mld. USD[2] ▲13 865 USD[2]
Jednostka monetarna	1 rubel białoruski = 100 kopiejek (BYR)
Niepodległość	od ZSRR 25 sierpnia 1991
Religia dominująca	prawosławie
Strefa czasowa	UTC +3 – UTC
Kod ISO 3166	BY
Domena internetowa	.by
Kod samochodowy	BY
Kod samolotowy	EW
Kod telefoniczny	+375
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Republika Białorusi w Wikicytatach
Hasło Białoruś w Wikisłowniku

Białoruś, Republika Białorusi^[3] (również wielokrotnie używane Republika Białoruś^[4]) (biał. Беларусь ^?/i, Рэспубліка Беларусь ^?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) oraz Ukrainą (na południu). W przeciwieństwie od swoich sąsiadów nie ma dostępu do morza.

Białoruś jest członkiem założycielem ONZ oraz organizacji regionalnych oraz subregionalnych, tj. Wspólnota Niepodległych Państw, EWG, ZBiR oraz OBWE.

Białoruska SRR była członkiem założycielem Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz członkiem siedmiu organizacji wyspecjalizowanych ONZ^[5]; obok Rosyjskiej FSRR oraz Ukraińskiej SRR była jedną z trzech republik radzieckich będących podmiotem prawa międzynarodowego.

Od 1991 Republika Białorusi jest suwerennym państwem.

Historia

 Osobny artykuł: Historia Białorusi.

Zasięg terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 na tle współczesnej mapy Europy (w tym Białorusi).
Legenda:

     Korona

     Prusy – lenno Królestwa Polskiego

     Wielkie Księstwo Litewskie

     Inflanty – posiadłość Korony oraz Litwy

     Kurlandia – lenno Rzeczypospolitej

Granice deklarowane przez rząd Białoruskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie w 1919 r.

W IX wieku powstały księstwa wschodniosłowiańskie m.in. Księstwo Połockie, Turowskie, Pińskie oraz Smoleńskie. W X wieku rozpoczęła się chrystianizacja Słowian wschodnich, zakończona dopiero w XV-XVI wieku.

Ludność wschodniosłowiańska mówiąca językiem ruskim stanowiła przeważajaca ilość w Wielkim Księstwie Litewskim. Na państwo księcia Witolda składała się Ruś Biała oraz Czarna, jak także częściowo Zaleska.

Język ruski był w okresie panowania Giedyminowiczów językiem państwowym, zanim wyparty stał się przez język polski (oficjalnie w 1696 roku).

W konsekwencji rozbiorów Rzeczypospolitej Polskiej (lata 1793–1795) tereny na których istnieje współczesne państwo Białoruś przeszły pod władanie Rosji. Tłumiono wówczas wszelkie oznaki niezależności Rusinów – zaczynając od języka, poprzez likwidację unii brzeskiej na terenach wcielonych do Cesarstwa aż po odbieranie majątków szlachcie ruskiej.

Rusini wzięli udział w polskich powstaniach: listopadowym oraz styczniowym. Główni działacze polityczni tacy jak Konstanty Kalinowski oraz Sierakowski opowiadali się za wskrzeszeniem unii polsko-litewskiej z autonomią Białorusi w jej ramach^{potrzebne źródło}. Za działalność patriotyczną spotykały ich represje ze strony carów (m.in. Konstanty Kalinowski stał się powieszony w 1864).

Koniec XIX wieku oraz początek XX to okres, w którym kształtuje się elita kulturalna oraz polityczna rozpowszechniająca ideę narodu białoruskiego. W roku 1902 Wacław Iwanowski powołuje Białoruską Partię Rewolucyjną, a rok później bracia Iwan oraz Anton Łuckiewiczowie powołują Białoruską Rewolucyjną Hromadę. Pierwsza legalna gazeta białoruska pod nazwą Nasza Dola wychodzi 1 września 1906 oraz jest nieoficjalnym pismem BSH.

25 marca 1918 Białoruś po raz pierwszy w historii (na krótko) ogłosiła niezależność – na części terytorium Białorusi okupowanym wówczas przez Niemcy ogłoszono państwo białoruskie pod nazwą Białoruska Republika Ludowa, które zakończyło swoje istnienie po wycofaniu się armii niemieckiej oraz proklamowaniu Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w styczniu 1919.

27 lutego 1919 powołana była sowiecka Litewsko-Białoruska Republika Rad, która upadła 1 września 1919.

23 lutego 1920 w Rydze przedstawiciele Polski oraz rządu na emigracji Białoruskiej Republiki Ludowej podpisali umowę o charakterze konwencji wojskowej mówiącej o wspólnej walce z bolszewikami Wojska Polskiego oraz Białoruskiej Armii Narodowej (którą dowodził gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz).

18 marca 1921 na mocy pokoju ryskiego tereny obecnej Białorusi podzielone zostały pomiędzy Polskę a Rosję. Podstawowym ośrodkiem kulturalnym inteligencji białoruskiej stało się Wilno oraz w niewielkim stopniu Białystok.

Po sowieckiej stronie kordonu dokonano reaktywacji Białoruskiej Republiki Radzieckiej (BSRR) początkowo ograniczoną terytorialnie do Mińska oraz okolic. W 1924 oraz 1926 r. przeniesiono spod jurysdykcji Rosyjskiej FSRR do Białoruskiej SRR: Połock, Witebsk, Homel oraz Mohylew. W wyniku agresji radzieckiej na Polskę 17 września 1939 do Białoruskiej SRR przyłączono wschodnią cząstka Mazowsza, cząstka Podlasia, Polesia oraz Grodno. W latach 1941–1944 Białoruś była okupowana przez wojska niemieckie. W okresie II wojnie światowej parę milionów Białorusinów walczyło w Armii Czerwonej (w tym ok. 400 tys. – w partyzantce); próby tworzenia struktur państwowych pod patronatem niemieckim nie znalazły szerszego poparcia. Niemcy wymordowali bardzo licznych na Białorusi Żydów, a także przynajmniej 750 tys. białoruskiej ludności cywilnej. Po zakończeniu wojny znaczna cząstka Polaków była wysiedlona w nowe granice Polski. Łączne straty wojenne Białorusi należą do największych w Europie: 2,5 mln zabitych oraz zamordowanych (ok. 28% ludności); kraj poniósł także duże straty w majątku narodowym^[6].

W kwestii zrównoważenia sił pomiędzy państwami zachodnimi a blokiem wschodnim w ONZ Białoruska SRR stała się pełnoprawnym członkiem ONZ, obok Rosyjskiej FSRR oraz Ukraińskiej SRR. Sytuacja ta wynikała z faktu przyznania członkostwa w ONZ dominiom brytyjskim.

26 kwietnia 1986 r. w ukraińskiej elektrowni atomowej w Czarnobylu doszło do jednej z największych na świecie katastrof atomowych w wyniku której była poważnie skażona cząstka Białorusi.

Deklaracja suwerenności była uchwalona przez Radę Najwyższą 27 lipca 1990. 8 grudnia 1991 zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego oraz byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Białorusi – Stanisłau Szuszkiewicz, Rosji – Borys Jelcyn oraz Ukrainy – Leonid Krawczuk^[7].

System polityczny Białorusi po 1994 przerodził się w republikę prezydencką, z wyraźnymi cechami państwa autorytarnego. Prezydentem niezmiennie pozostaje Alaksandr Łukaszenka, który oskarżany jest przez wielu obywateli oraz społeczność międzynarodową o łamanie praw człowieka ^[8]. Przez lata adwokatem białoruskich interesów na arenie międzynarodowej pozostawała Rosja, jednak po 2000 roku stosunki białorusko-rosyjskie weszły w fazę regularnych napięć oraz konfliktów, zwłaszcza na gruncie dostaw rosyjskich nośników energii^[9].

Terytorium

Pierwsze wzmianki o ziemiach określanych jako Biała Ruś pojawiły się w średniowieczu, lecz nazwę tę, w odniesieniu do terytorium, stosowano niekonsekwentnie. Jan z Czarnkowa określił tym mianem Księstwo Połockie oraz takie same określenia pojawiają się w późniejszych kronikach krzyżackich. W Rzeczypospolitej w XVI wieku tą nazwą określano ziemie utracone na rzecz Moskwy w wojnie w latach 1558–1570 (Połock z zamkiem Turowla, cząstka ziemi witebskiej z zamkami Ozierzyszcze oraz Uświat), a od początku XVII w. także wschodnie województwa Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wedle Leksykonu Geograficznego Hilariona Karpińskiego z 1766 roku, Białoruś pod względem geograficznym obejmowała województwo mścisławskie, smoleńskie oraz połockie. W 1860 roku w Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda pod pojęciem Białoruś wzmiankowano 5 województw I Rzeczypospolitej. nieoczekiwanie wymienionych wcześniej, były to także województwo witebskie oraz mińskie (bez powiatu rzeczyckiego oraz mozyrskiego^[10]. Od początku XX wieku terminem „Białoruś” zaczęto określać także, leżące na zachód, tereny Czarnej Rusi, Grodzieńszczyzny oraz Polesia.

Symbole historyczne z lat 1918–1995

Ilustracje poniżej powodują historyczne symbole Białorusi. Godło Białoruskiej SRR zawierało typowe elementy zawarte w godłach republik radzieckich: w centralnym miejscu umieszczony był sierp oraz młot – symbol sojuszu robotniczo chłopskiego oraz najważniejszy element godła Związku Radzieckiego, a także wschodzące słońce – mające wyrażać świt, początek nowej ery w życiu kraju. Wcześniej (1927–1950) używano godeł, których wygląd był zbliżony, ale z kilkoma różnicami, m.in.: napis „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!” umieszczony był w czterech wersjach językowych: poza językiem białoruskim oraz rosyjskim, także w jidysz oraz po polsku. Na godle oraz fladze Białoruskiej SRR opierają się aktualnie obowiązujące symbole kraju.

Biało-czerwono-biała flaga oraz herb Pogoń (biał. Пагоня) używane były przez Białoruską Republikę Ludową (1918–1919) oraz od momentu uzyskania niepodległości w 1991 do kontrowersyjnego referendum w sprawie symboli narodowych w 1995 (niezależni obserwatorzy stwierdzili, że referendum nie spełniało standardów demokratycznych^{potrzebne źródło}). Herb nawiązuje do historycznej Pogoni Wielkiego Księstwa Litewskiego, które obejmowało swoim terytorium m.in. dzisiejszą Białoruś. Stąd podobieństwo do Pogoni – herbu Litwy (lit. Vytis).

Geografia

Białoruś na zdjęciu satelitarnym, MODIS Terra, 29 czerwca 2010

Jezioro na Białorusi

Mińsk

 Osobne artykuły: Geografia Białorusi i Regionalizacja fizycznogeograficzna Białorusi.

 Osobne artykuły: Miasta Białorusi i Osiedla typu miejskiego na Białorusi.

Białoruś graniczy od zachodu z Polską, od północy z Litwą oraz Łotwą, od wschodu z Rosją oraz od południa z Ukrainą. Nie ma dostępu do morza.

• Całkowita granica lądowa: 2986 km
• Długość granic z sąsiadującymi państwami: Łotwa 143 km, Litwa 462 km, Polska 416 km, Rosja 990 km, Ukraina 975 km
• Najwyższy punkt: Góra Dzierżyńska (Święta Góra) 346 m n.p.m.
• Najniższy punkt: Niemen 90 m n.p.m.

Największe miasta: Mińsk (stolica) – 1,8 mln mieszkańców, Homel, Grodno, Witebsk, Mohylew, Bobrujsk, Brześć nad Bugiem, Baranowicze, Borysów, Pińsk, Orsza, Nowopołock, Mozyrz, Lida, Mołodeczno.

Na Białorusi kryteria przyznania statusu miasta precyzuje zarządzenie z 5 maja 1998 r. (Закон Республики Беларусь от 5 мая 1998 г. №154-З «Об административно-территориальном делении и порядке решения вопросов административно-территориального устройства Республики Беларусь»). Miasta podzielone są na kategorie:

• stolica – Mińsk
• miasta na prawach obwodu (города областного подчинения)
• miasta na prawach rejonu (города районного подчинения).

W 2008 status miasta miało 112 miejscowości.

Na podstawie Zarządzenia Republiki Białorusi z 5 maja 1998 roku (Закон Республики Беларусь от 5 мая 1998 г. №154-З «Об административно-территориальном делении и порядке решения вопросов административно-территориального устройства Республики Беларусь») na Białorusi do kategorii osiedli typu miejskiego zalicza się:

• osiedla miejskie (городские посёлки) – powyżej 2000 mieszkańców, z działalnością przemysłową oraz komunalną, udogodnieniami kulturalno-socjalne, działalnością handlową, obsługą mieszkańców;
• osiedla wypoczynkowe (курортные посёлки, nazywane też osiedlami kurortowymi) – nie mniej niż 2000 mieszkańców, na terenie których leżą sanatoria, domy wypoczynkowe, pensjonaty, udogodnieniami kulturalno-socjalne, działalnością handlową, obsługą mieszkańców;
• osiedla robocze (рабочие посёлки, nazywane też osiedlami fabrycznymi) – nie mniej niż 500 mieszkańców, leżące w obszarach działalności przemysłowej, elektrowniach, budowach, stacjach kolejowych oraz innych.

Na dzień 1 lutego 2008 status ten posiada:

• 87 osiedli miejskich,
• 7 osiedli roboczych,
• 1 osiedle wypoczynkowe.

Polityka

Parlament Białorusi

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Białorusi.

System polityczny na Białorusi jest autorytarny. Władzy Łukaszenki oraz jego zwolenników przeciwstawiają się organizacje opozycyjne. Wśród organizacji opozycyjnych najsilniej działa Białoruski Front Ludowy. Odmienne opozycyjne wobec rządów Łukaszenki siły to: Żubr, Karta'97, Zjednoczona Partia Obywatelska, Białoruski Kongres Sił Demokratycznych, Białoruska Socjaldemokratyczna Partia (Hramada), Młody Front. Organizacje opozycyjne z reguły domagają się respektowania praw człowieka, wolności słowa oraz możliwości używania w życiu publicznym języka białoruskiego, mimo że oficjalnie ma być używany na równi z rosyjskim (art. 17 Konstytucji Białorusi) a też „każdy ma prawo używania języka ojczystego, wybierania języka komunikacji” (art. 50)^[11].

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Białorusi.

Miński

Homelski

Rosja

Polska

Miasto Mińsk

Grodzieński

Brzeski

Litwa

Mohylewski

Witebski

Łotwa

Ukraina

Białoruś w roku 1960 jeszcze za czasów Białoruskiej SRR podzielona była na jedno miasto wydzielone Mińsk (biał. Мінск, Minsk albo Менск, Miensk) oraz obwody (biał. вобласць, wobłasć), które dzielą się rejony (biał. раён, rajon). Ten podział administracyjny obowiązuje do dziś. Aktualnie istnieje jedno miasto wydzielone (Mińsk, który jest równocześnie stolicą obwodu mińskiego^[12] oraz de facto tworzy oddzielny obwód) oraz 6 obwodów, które dzielą się na 118 rejonów. Z kolei miasto wydzielone Mińsk jest podzielone na 9 rejonów miejskich (dzielnic).

• Obwód brzeski
• Obwód grodzieński
• Obwód homelski
• Obwód miński
• Miasto Mińsk
• Obwód mohylewski
• Obwód witebski

Kultura

Starobiałoruska literatura zaczęła się rozwijać już w XI w., z reguły w dziełach religijnych. W XVI w. Franciszek Skaryna przetłumaczył Biblię na język starobiałoruski. Okres nowożytnej literatury białoruskiej zaczął kształtować się dopiero pod koniec XIX w., a ważnym pisarzem tego okresu był Janka Kupała. Jedną z najstarszych białoruskich gazet jest Nasza Niwa, która była po raz pierwszy opublikowana w Wilnie w 1906 r. Po tym jak Białoruś była włączona do Związku Radzieckiego, rząd radziecki przejął kontrolę nad kulturą. Wolny rozwój literatury następował zaledwie na terytorium Polski, aż do okupacji sowieckiej w 1939 roku. Ostatnie poważne ożywienie białoruskiej literatury nastąpiło w 1960 r. z powieści opublikowanych przez Wasyla Bykaua oraz Uładzimira Karatkiewicza.

Kultura białoruska nie może się swobodnie rozwijać w granicach kraju. Prezydent skutecznie dusi w zarodku wszelkie ogniska wolnomyślicieli, w których rozwinąć może się działalność opozycyjna, m.in. zamknięto Uniwersytet Humanistyczny oraz inne szkoły, gdzie językiem wykładowym był białoruski.

Media są w większości upaństwowione oraz propagują kulturę zgodną z linią rządu. To w Polsce najprężniej działają organizacje antyreżimowe. W Białymstoku istnieje rozgłośnia radiowa, która nadaje audycje dostępne na Białorusi. Nieopodal (w Gródku) co roku z inicjatywy BAS-u na uroczysku Boryk przebiega się Festiwal Muzyki Młodej Białorusi „Basowiszcza”, gdzie młodzi muzycy wprost ze sceny posiadają możliwość wykrzyczenia gniewu oraz haseł nawołujących do walki z reżimem.

Znanym przedstawicielem muzyki białoruskiej jest zespół N.R.M. (dobrze znany także w Polsce: rozliczne koncerty, współpraca z Pidżamą Porno), równie dużą popularnością cieszą się takie grupy jak: Gods Tower, Rasta, St.Mir, Indiga, Ściana, BN, Krama, Żyhimont Vaza, Ulis, IQ 48, Neuro Dubel oraz inni. Znanym „zakazanym” wykonawcą jest też Źmicier Wajciuszkiewicz.

Tradycyjny strój białoruski pochodzi z Rusi kijowskiej. Z uwagi na zimny klimat, ubrania uszyte są zwykle z lnu albo wełny. Zostały tak zaprojektowane, aby utrzymać ciepło ciała. Ozdobione są wzorcami ludowymi, kształtującymi się wielokrotnie pod wpływem sąsiednich kultur; polskiej, litewskiej, łotewskiej, rosyjskiej oraz innych europejskich. Każdy region Białorusi opracował specyficzne wzorce projektowe. Wzorzec używany na pierwszych białoruskich strojach zdobi białoruską flagę, przyjętą w referendum w 1995 r.

Białoruska kuchnia składa się z reguły z warzyw, mięsa (zwłaszcza wieprzowiny) oraz pieczywa. Pokarmy są zwykle albo gotowane albo powoli duszone. Typowy Białorusin spożywa bardzo lekkie śniadanie oraz dwa posiłki, obiad jest największym posiłkiem dnia. Popularnym napojem na Białorusi jest kwas chlebowy. Kwas chlebowy bywa także dodany do krojonych warzyw, tak aby stworzyć zimną zupę o nazwie Okroszka.

Białoruś ma cztery obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO:

• Południk Struvego (wraz z 9 krajami)
• Puszcza Białowieska (wraz z Polską)
• Zespół zamkowy w Mirze
• Zespół zamkowy w Nieświeżu

Gospodarka

Pod względem rozwoju gospodarczego, Białoruś uważana była za jedną z lepiej rozwiniętych republik radzieckich. Po rozpadzie ZSRR gospodarka białoruska przeżyła okres silnej recesji. W roku 1996 regres stał się powstrzymany oraz zaczął się wzrost gospodarczy. W latach 2000–2003 gospodarka Białorusi rozwijała się w tempie 4,7–6,8% rocznie. Podstawowym czynnikiem wzrostu PKB Białorusi była stymulująca rozwój polityka rządowa, wspierana kredytami bankowymi. Pomimo wzrostu udokumentowanego przez oficjalne statystyki gospodarkę białoruską nadal cechuje niedobór reform rynkowych, bariery biurokratyczne, wysokie koszty świadczeń socjalnych ponoszone przez białoruskie przedsiębiorstwa oraz utrzymywanie systemu administracyjno-nakazowego.

Sektor państwowy wypracowuje 80% PKB. Gospodarka oparta jest na rolnictwie oraz przemyśle oraz pozostaje w dużej zależności ekonomicznej od Rosji. Dochód narodowy wynosi 79,13 mld USD, 7700 USD na 1 mieszkańca (2005); inflacja: 40,9% (2011)^[13]. Wzrost PKB: 6,4% (2010). Stopa bezrobocia: 1% (oficjalne dane 2010). Wg portalu Karta'97 realne bezrobocie wyniosło 30% (2009). Rezerwy walutowe Białorusi aktualnie topnieją oraz wyniosły: 5,03 mld USD (2011). Zadłużenie zagraniczne: 8,5 mld USD (2010). Struktura zatrudnienia: przemysł (41,9%), usługi (40,2%), rolnictwo (18,9%). Handel zagraniczny: eksportuje się gł. maszyny (45%), artykuły konsumpcyjne (17,8%), natomiast importuje się maszyny (31,1%), artykuły konsumpcyjne (13,7%). Głównymi partnerami handlowymi są kraje byłego ZSRR. Obroty handlowe z zagranicą – eksport: 15,9 mld USD (2005) z czego do Rosji 5,7 mld $. Import: 11,09 mld USD (2003).

Wedle raportu OECD na 2003 rok Białoruś jako jedyny, obok Uzbekistanu, kraj byłego ZSRR uzyskał PKB większe niż w 1991 roku, tuż przed rozpadem.

Przemysł

Rozwinięty jest przemysł: elektromaszynowy (produkcja obrabiarek), środków transportu (produkcja samochodów ciężarowych MAZ, BiełAZ, ciągników, rowerów), chemiczny (produkcja nawozów potasowych, włókien syntetycznych), petrochemiczny (rafinerie ropy naftowej), elektroniczny (telewizory, radioodbiorniki, shemy integralne), włókienniczy (lniarski, wełniany), spożywczy (mięsny, mleczarski), drzewny (produkcja mebli), papierniczy, materiałów budowlanych, szklarski (słynna w świecie produkcja kryształów oraz porcelany), skórzany. Liczne zakłady rzemieślnicze (garncarskie, wikliniarskie). Eksploatacja węgla kamiennego, ropy naftowej, fosforytów, soli kamiennej oraz potasowej, rud metali, torfu, łupków bitumicznych oraz surowców budowlanych (wapieni, margli, gliny, piasków). Energia elektryczna (31,4 TWh, w 1995, co daje 3045 kWh na 1 mieszkańca) produkowana jest z reguły w elektrowniach cieplnych, a największe: Berezowska (900 MW), Łukomlska (2400), Nowopolocka. Liczne elektrownie opalane przeważnie gazem. Komunikacja jest dobrze rozwinięta, największą rolę odgrywa transport kolejowy (5,5 tys. km linii kolejowej), gł. linia kolejowa Brześć – Mińsk – Orsza, fragment magistrali Berlin – Warszawa – Moskwa, oraz samochodowy (52 tys. dróg w tym 36,5 tys. asfaltowych). Liczne żeglowne rzeki (największe Dniepr, Prypeć, Niemen, Dźwina Zachodnia) oraz kanał rzeczny Dniepr–Bug. Międzynarodowy port lotniczy w Mińsku. Rozwinięty jest transport rurociągowy (2906 km) przesyłający ropę naftową oraz gaz ziemny, m.in. do Polski, Niemiec, Czech oraz Słowacji. Przemysł jest rozwinięty lecz bardzo kosztowny ze względu na przestarzałość technologiczną, w większości poradziecką.

Rolnictwo

Ziemie uprawne zajmują 9,11 mln ha, czyli około 44% powierzchni kraju. Uprawia się z reguły zboża (jęczmień, żyto, pszenicę, pszenżyto), ziemniaki, buraki cukrowe, warzywa oraz len, hoduje bydło, trzodę chlewną oraz drób. Największy areał upraw stanowią zboża (42,3%) oraz rośliny pastewne (41,8%), uprawy ziemniaków zajmują 8,5% obszaru upraw. Przeważajaca ilość produkcji (ponad 60%) przypada na gospodarstwa państwowe oraz duże gospodarstwa farmerskie. Z około 2500 państwowych oraz kolektywnych gospodarstw istniejących na początku lat dziewięćdziesiątych w ciągu ostatnich 15 lat zreorganizowano albo przekształcono w różnego rodzaju spółki oraz przedsiębiorstwa rolne, zaledwie parę procent ogólnej liczby tych podmiotów. Indywidualne gospodarstwa rolne, w posiadaniu których istnieje zaledwie kilkanaście procent obszarów uprawnych, dostarcza blisko 40% produkcji sektora. Ustawodawstwo nie sprzyja indywidualnym rolnikom, a pomoc ze strony państwa jest mniejsza niż dla kołchozów oraz sowchozów. Pomoc dla państwowych gospodarstw jest dwojakiego rodzaju: bezpośrednia – z dotacji budżetowych albo pośrednia – w postaci niskooprocentowanych kredytów bankowych. Rolnictwo stanowi istotne obciążenie dla finansów państwa.

Rozwinięte jest leśnictwo. Białoruś ma ogromne obszary leśne, zajmujące 38% powierzchni kraju. Największe zbiorowiska leśne stanowią puszcze: Grodzieńska, Nalibocka oraz Białowieska, rozciągające się wzdłuż granicy z Polską. Jakość pozyskiwanego drewna, zwłaszcza z drzew iglastych, jest wysoka. Leśnictwo zajmuje ważną pozycję w gospodarce. nieoczekiwanie drewna, lasy dostarczają owoców leśnych (jagody, jeżyny, borówki), grzybów, ziół oraz miodu. Bogaty jest też zwierzostan (łosie, dziki, bobry, żubry, jenoty). Rocznie pozyskuje się 690 ton dziczyzny oraz dużą ilość skór.

Wskutek wybuchu elektrowni jądrowej w Czarnobylu na Ukrainie w 1986 znaczne obszary rolne w południowo-wschodniej części kraju zostały silnie skażone oraz nie są wykorzystywane rolniczo.

Handel oraz usługi

Handel oraz usługi na Białorusi są wyłącznym sektorem, w którym przeważa własność prywatna (81,9%). Własność państwową stanowi tu tylko 15,8%, a własność inwestorów zagranicznych 2,3%. Ponad połowa podmiotów handlowych oraz usługowych na Białorusi zlokalizowana jest w stolicy kraju, Mińsku. Obroty handlu detalicznego w 2007 roku osiągnęły wartość 38,16 mld BYR oraz były wyższe o około 22% niż w roku poprzednim. Na koniec 2007 roku działało 36,1 tys. punktów handlu detalicznego. Łączna wartość usług w 2007 roku wyniosła blisko 9988,2 mld BYR.

Transport oraz komunikacja

 Osobny artykuł: Koleje Białoruskie.

Transport odgrywa ważną rolę w gospodarce Białorusi. Białoruś ma dobrze rozwiniętą infrastrukturę transportową, na którą składają się magistrale kolejowe oraz kołowe, wewnętrzne drogi wodne, a także ropo- oraz gazociągi. Białoruś leży na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych północ-południe oraz wschód-zachód, prowadzących z krajów Europy Zachodniej oraz Środkowej przez Rosję do Azji. Przez terytorium kraju transportuje się około 80% obrotu towarowego pomiędzy Europą a Rosją.

Podstawowym partnerem handlowym pozostaje Rosja, na którą przypada 32% eksportu oraz 66% importu. Wbrew powszechnym obawom, rozszerzenie Unii Europejskiej nie przyniosło negatywnych skutków w sferze handlu oraz współpracy gospodarczej Białorusi z państwami, które po 1 maja 2004 roku weszły w skład tego ugrupowania. Wysoka dynamika eksportu Białorusi do tych państw jest m.in. efektem przyjęcia przez nowych członków UE unijnej taryfy celnej oraz unijnego systemu preferencji, z którego jednak w 2007 roku Białoruś była wykluczona^[14].

Białoruś w rankingach

500 rubli białoruskich

1. Wskaźnik Rozwoju Społecznego 2010 (Wskaźnik Rozwoju Społecznego, HDI, Human Development Index), stosowany przez ONZ-owski Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (United Nations Development Programme, UNDP): Białoruś jest zaliczana do najwyższej kategorii krajów rozwijających się (wysoki HDI), ma wartość wskaźnika 0,732 (wzrost o 0,003) oraz 61. miejsce na 169. Polska znalazła się w grupie krajów rozwiniętych (bardzo wysoki HDI) o wskaźniku 0,795 (wzrost o 0,004) oraz zajmuje 41. lokatę^[15].

2. Wskaźnik Jakości Życia 2010 (Quality of Life Index, The Economist): 109. miejsce na 194^[16] (Polska 35).

3. Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2010 (Economic Freedom Index): w dorocznym raporcie amerykańskiej Heritage Foundation z 2010 (przygotowanym przy współudziale „Wall Street Journal”), Białoruś była zakwalifikowana do grupy państw o „represjonowanej gospodarce” oraz zajęła 155. miejsce (na 183), za Togo oraz Malediwami, tuż przed Lesotho oraz Gwineą Równikową^[17]

4. Indeks Percepcji Korupcji 2010 opublikowany przez Transparency International przyznaje Białorusi 2,5 pkt. w 10 stopniowej skali. Daje to Białorusi 127 miejsce na 178 krajów. Kwalifikuje to Białoruś do krajów wysoce skorumpowanych^[18].

Demografia

Piramida płci oraz wieku ludności Białorusi

Przeistoczenie populacji Białorusi w latach 1992–2003

 Osobny artykuł: Demografia Białorusi.

Skład etniczny:^[19]

• Białorusini – 83,7%
• Rosjanie – 8,3%
• Polacy – 3,1%
• Ukraińcy – 1,7%
• Żydzi – 0,1%

Białoruś ma dwa oficjalne języki urzędowe – białoruski oraz rosyjski. Wedle spisu 2009 tak Białorusini jak oraz mniejszości narodowe w domu mówią najczęściej po rosyjsku. Tak z 9,5 mln populacji Białorusi tylko 2,2 mln mówi w domu po białorusku, natomiast po rosyjsku trzy razy więcej – 6,7 mln^[19]. Polacy wedle statystyk oficjalnych są jedyną grupą etniczną na Białorusi w większości mówiącą w domu po białorusku.

Białoruś ma gęstość zaludnienia ok. 50 osób na kilometr kwadratowy (127 mil na ha); 71,7% całkowitej populacji jest skoncentrowane na obszarach miejskich. W Mińsku, stolicy kraju oraz największym mieście, mieszka 1 814 tys. osób. W Homlu mieszka 481 tys. osób, a samo miasto jest drugim co do wielkości miastem Białorusi. Odmienne duże miasta to Mohylew (365,1 tys.), Witebsk (342,4 tys.), Grodno (314,8 tys.) oraz Brześć (298,3 tys.).

Podobnie jak w wielu innych krajach europejskich, Białoruś ma negatywny wskaźnik wzrostu liczby ludności oraz ujemny przyrost naturalny. W 2007 r. 69,7% populacji było w wieku od 14 do 64; 16% było poniżej 14, 14,6% populacji jest w wieku 65 lat albo więcej, średnia wieku to 37.

Miasta

 Osobny artykuł: Miasta Białorusi.

Najludniejsze miasta Białorusi (powyżej 100 tysięcy mieszkańców w 2012 roku):

Miasto	Liczba ludności	Powierzchnia (km²)	Region
Mińsk	1 877 604 ▲	307,9 km²	Mińsk
Homel	489 392 ▲	113 km²	Homelski
Mohylew	361 779 ▲	110,5 km²	Mohylewski
Witebsk	354 563 ▲	96 km²	Witebski
Grodno	339 406 ▲	142,1 km²	Grodzieński
Brześć	318 709 ▲	145,2 km²	Brzeski
Bobrujsk	215 694 ▲	66 km²	Mohylewski
Baranowicze	169 777 ▲	50,2 km²	Brzeski
Borysów	148 360 ▲	46 km²	Miński
Pińsk	131 708 ▲	50,5 km²	Brzeski
Orsza	117 553 ▲	38,9 km²	Witebski
Mozyrz	110 299 ▲	36,7 km²	Homelski
Soligorsk	103 950 ▲	9,2 km²	Miński

Mniejszość polska

 Osobne artykuły: Polacy na Białorusi i Związek Polaków na Białorusi.

Wedle statystyk oficjalnych liczba Polaków na Białorusi szybko zmniejsza się: spis narodowy 1989 naliczył 418 tys. Polaków, spis 1999 – 396 tys., spis 2009 już tylko 295 tys.^[19]

Mniejszość polska w poszczególnych obwodach wedle spisu 1999.

• miasto Mińsk – 17 tys. (1,0%)
• Brzeski – 27 tys. (1,8%)
• Witebski – 21 tys. (1,5%)
• Homelski – 4 tys. (0,3%)
• Grodzieński – 294 tys. (24,8%)
• Miński – 30 tys. (1,9%)
• Mohylewski – 3 tys. (0,2%)

Podstawowym skupiskiem Polaków na Białorusi jest obwód grodzieński, gdzie żyje 75% białoruskich Polaków. Liczba osób narodowości polskiej jest sporna, statystyki kościelne oraz własne środowisk polskich podają liczbę od 0,5 do 1,5 miliona^{potrzebne źródło}.

Religie oraz wyznania

 Osobny artykuł: Religia na Białorusi.

Wyznania:^[21]

• prawosławni – 49,82%

 Osobny artykuł: Egzarchat Białoruski Patriarchatu Moskiewskiego.

• katolicy – 13,19%

 Osobny artykuł: Kościół rzymskokatolicki na Białorusi.

 Osobny artykuł: Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-białoruskiego.

• protestanci – 1,39%
  • zielonoświątkowcy – 1,15%
  • pozostali – 0,24%

 Osobny artykuł: Miński Kościół Reformowany.

• judaizm – 1%
• Świadkowie Jehowy – 0,05%

 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy na Białorusi.

• pozostali – z reguły ateiści

Statystyki demograficzne

Białoruś ma dodatnie saldo migracji.

Sprawdź też

Portal:
Białoruś

• Związek Białorusi oraz Rosji
• Prezydenci Rady Białoruskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie
• Reprezentacja Białorusi w piłce nożnej
• Biełaruś (biał. Беларусь) – miesięcznik

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Prezydent Białorusi
• Strona oficjalna Ambasady Republiki Białoruś w RP
• E-Gov w Białorusi
• www.bialorus.pl
• konstytucja Białorusi (wersja z 1994 roku – przed poprawkami Łukaszenki)
• Dom Polski w Mohylewie – Polacy w Mohylewie (Białoruś)
• Gazetteer
• Białoruś w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego oraz innych krajów słowiańskich, Tom I (Aa – Dereneczna) z 1880 r.

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze[1] Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo[2] ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo. ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Wspólnota Niepodległych Państw (WNP) Armenia • Azerbejdżan • Białoruś • Kazachstan • Kirgistan • Mołdawia • Rosja • Tadżykistan • Turkmenistan1 • Ukraina2 • Uzbekistan 1 Turkmenistan jest członkiem stowarzyszonym od 26 sierpnia 2005 roku. 2 Ukraina dotychczas nie ratyfikowała Statutu WNP. p • d • e Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza Białoruś • Kazachstan • Kirgistan • Rosja • Tadżykistan • Uzbekistan obserwatorzy: Armenia • Mołdawia • Ukraina p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie (OBWE) Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Białoruś • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czechy • Czarnogóra • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Gruzja • Grecja • Holandia • Hiszpania • Irlandia • Islandia • Kanada • Kazachstan • Kirgistan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Tadżykistan • Turcja • Turkmenistan • Ukraina • Uzbekistan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Inicjatywa Środkowoeuropejska Albania • Austria • Białoruś • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Czarnogóra • Chorwacja • Czechy • Macedonia • Mołdawia • Polska • Rumunia • Serbia • Słowacja • Słowenia • Ukraina • Węgry • Włochy