Bośnia oraz Hercegowina (BiH, bośniacki oraz chorwacki: Bosna oraz Hercegovina, serbski: Босна и Херцеговина, Bosna oraz Hercegovina) – państwo w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach, powstałe po rozpadzie Jugosławii. Graniczy od północy oraz południowego zachodu z Chorwacją, a z Serbią oraz Czarnogórą od wschodu. Składa się z dwóch organizmów: Bośniacko-Chorwackiej Federacji Bośni oraz Hercegowiny oraz Republiki Serbskiej.
Geografia
-
Położenie geograficzne
Bośnia oraz Hercegowina leżąca jest w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego. Ma bardzo ograniczony dostęp do morza, wybrzeże ma zaledwie 17 km długości. Łączna długość granic wynosi 1459 km. Państwo to graniczy z:
Chorwacją (922 km)
Serbią (295 km)
Czarnogórą (225 km).
Warunki naturalne
Bośnia oraz Hercegowina jest krajem górzystym. Przeważajaca ilość terytorium stanowią Góry Dynarskie, tylko w północno-wschodniej części tego kraju istnieje niewielka cząstka Kotliny Panońskiej. Blisko 90% jej obszaru istnieje powyżej 200 m n.p.m. Liczne pasma górskie obejmujące Plješvicę, Grmeč (1604 m n.p.m.), Klekovaca, Vitorog, Cincar oraz Radušę biegną z północnego zachodu na południowy wschód. Góry Dynarskie zbudowane są przeważnie z wapieni, dolomitów, łupków oraz piaskowców. Są to góry młode powstałe w orogenezie alpejskiej.
Klimat
Bośnia oraz Hercegowina leży w strefie klimatu przejściowego pomiędzy klimatem kontynentalnym a śródziemnomorskim. W zimie temperatury są bardzo małe oraz są częste wiatry, powodujące sztormy. Z kolei lata są upalne, przy czym z reguły na południu kraju są wyższe temperatury.
Miasta
Większe miasta: Sarajewo (stolica), Banja Luka, Zenica, Tuzla, Mostar. Pozostałe miasta w osobnym artykule miasta Bośni oraz Hercegowiny.
Jedyny kurort morski Bośni oraz Hercegowiny nosi nazwę Neum.
Wody
Do największych rzek Bośni oraz Hercegowiny należą: Sawa, Neretwa oraz Drina. Przeważajaca ilość rzek ma swoje zlewisko w Morzu Czarnym, tylko nieliczne uchodzą do Adriatyku. Na terenie kraju jest parę dużych jezior, które zostały sztucznie utworzone przez człowieka.
Obszary chronione
W Bośni oraz Hercegowinie założono 2 parki narodowe: Park Narodowy Kozara oraz Park Narodowy Sutjeska.
Krainy historyczne
Na państwo składają się dwie historyczne krainy: Bośnia, która zajmuje ok. 80% powierzchni kraju oraz Hercegowina, która zawiera w sobie ok. 20% powierzchni. Granice pomiędzy tymi dwiema krainami nie są ściśle określone.
Ustrój polityczny
-
Bośnia oraz Hercegowina jest republiką federacyjną, wedle konstytucji z 1995 r. składającą się z Federacji Muzułmańsko-Chorwackiej oraz Republiki Serbskiej. Funkcje głowy państwa pełni 3-osobowe Prezydium Republiki, złożone z przedstawicieli trzech głównych grup etnicznych: muzułmańskiej, chorwackiej oraz serbskiej, wybieranym w wyborach powszechnych na kadencję 4-letnią. Na jego czele stoi przewodniczący, zmieniający się rotacyjnie co 8 miesięcy. Władza ustawodawcza trzeba do dwuizbowego parlamentu – Skupsztiny, złożonego z Izby Narodowych Reprezentantów (42 posłów) oraz Izby Narodów (15 posłów). Prezydium Republiki mianuje rząd centralny, którego kierownictwo trzeba do 2 współpremierów. Federacja Muzułmańsko-Chorwacka oraz Republika Serbska posiadają własne parlamenty oraz rządy.
Do głównych partii politycznych Bośni oraz Hercegowiny należą: Chorwacka Demokratyczna Unia Bośni oraz Hercegowiny, Muzułmańska Bośniacka Organizacja, Partia Akcji Demokratycznej, Serbska Partia Demokratyczna oraz Koalicja Socjalistyczna.
Podział administracyjny
-
Bośnia oraz Hercegowina składa się z dwóch głównych części składowych, którymi są Federacja Bośni oraz Hercegowiny oraz Republika Serbska. Na wspólnym terenie obu tych części leży Dystrykt Brczko, pozostający pod kontrolą międzynarodową.
Od pewnego czasu skonfliktowani politycy Bośni oraz Hercegowiny grożą proklamowaniem niepodległości Republiki Serbskiej albo jej oderwaniu w celu przyłączenia jej do Serbii. Inni z nich wskazują na niekorzystną dla kraju dynamikę polityczną w wyniku jej zaistnienia albo rzekome zbrodnie popełnione przeciwko Bośniakom w imieniu Wielkiej Serbii czy utworzenia Republiki Serbskiej (ludobójstwo) oraz działają na rzecz zlikwidowania tego tworu administracyjnego. 12 października 2008 wypowiedź Miroslava Lajčáka, Wysokiego Przedstawiciela dla Bośni oraz Hercegowiny, w Sarajewie, już po wyborach samorządowych w tym kraju, wskazała zdecydowanie, że Republika Serbska ani nie zaniknie, ani nie oderwie się od Bośni oraz Hercegowiny[1].
Historia
-
Osobny artykuł: Rozpad Jugosławii.
Bośnia oraz Hercegowina uzyskała niepodległość w referendum 1992, ale Serbowie zbojkotowali wyniki głosowania oraz utworzyli własne państwo – Republikę Serbską ze stolicą w Banja Luce[2]. W kraju odbywały się Zimowe Igrzyska Olimpijskie w 1984 r. na terenie miasta Sarajewo. W tym czasie Bośnia oraz Hercegowina wchodziła w skład Jugosławii.
Demografia
Boszniacy
Chorwaci
Serbowie
Bośnię oraz Hercegowinę zamieszkuje aktualnie 4 550 000 mieszkańców[3]. Główne skupiska ludności leżą w dolinach rzek oraz kotlinach śródgórskich. Do najważniejszych grup etnicznych zamieszkujących kraj należą: Boszniacy – 48%, Serbowie – 37% oraz Chorwaci – 14%. Trwająca trzy lata wojna domowa doprowadziła do ogromnych strat ludnościowych oraz gruntownych zmian etnicznych w strukturze etnicznej kraju[4]. Przyrost naturalny wynosi 0,5‰, a średnia długość życia dla mężczyzn: 74 lata, a kobiet: 82 lata. średnia gęstość zaludnienia to 76 osób na km². W miastach mieszka 44% ludności[5].
Miasta
-
Najludniejsze miasta Bośni oraz Hercegowiny (powyżej 100 tysięcy mieszkańców w 2012 roku):
Religie
-
-
Gospodarka
Największe znaczenie w gospodarce Bośni oraz Hercegowiny mają: leśnictwo, górnictwo oraz energetyka. Na terenie Bośni oraz Hercegowiny leżą eksploatowane złoża: rudy żelaza, węgla brunatnego, soli kamiennej, rud cynku oraz ołowiu oraz azbestu. Komunikacja jest słabo rozwinięta, a największe znaczenie ma kolej.
PKB na 1 mieszkańca: 7624 USD (2008)
Kultura
Radio oraz telewizja
W Bośni oraz Hercegowinie są w większości kontrolowane przez 3 partie: Partię Akcji Demokratycznej, Chorwacką Wspólnotę Demokratyczną w Bośni oraz Hercegowinie oraz Serbską Partię Demokratyczną. Działalność radia oraz telewizji nadzorują 2 instytucje: Serbskie Radio oraz Telewizja (SRT), w której 1997 nastąpił rozłam programowy pomiędzy studiem w Pale oraz studiem w Banja Luce, oraz Radio-Televizija Bosne-Hercegovine (RTV). Radio (działające od 1945) nadaje 4 programy w językach: serbskim, chorwackim oraz bośniackim, telewizja (założona 1969) – 2 programy, w tych samych językach. Ponadto, zgodnie z duchem porozumienia z Dayton, w Bośni oraz Hercegowinie działa parę lokalnych, niezależnych stacji radiowych oraz telewizyjnych: kompanie telewizyjne Hajat (Sarajewo) oraz Zetel (Zenica) oraz utworzone 1996 wraz ze stacjami RTV w Mostarze oraz Tuzli – TVIN-TV International Network. W Bośni oraz Hercegowinie działa też Chorwackie Radio Herceg-Bosna z siedzibą w Mostarze oraz Serbskie Radio Banja Luka, założone w 1997 jako niezależne radio powstałe w wyniku rozłamu w SRT.
Prasa
Przeważajaca ilość gazet w Bośni oraz Hercegowinie przestała się ukazywać w czasie wojny od 1992 do 1995. Zaledwie poranny sarajewski dziennik "Oslobodjenje", założony w 1943, jest wydawany nieprzerwanie. W 1998 osiągnął nakład 56 tysięcy egzemplarzy. Ponadto ukazują się: dziennik "Vecernje novine", założony w 1964, w nakładzie 15 tysięcy egzemplarzy,"Glas srpski", rządowy dziennik Republiki Serbskiej, nakład 1900 egzemplarzy oraz niezależny chorwacki dziennik "Horyzont", założony w 1996, ukazujący się w Mostarze. Wśród czasopism najważniejszym jest ilustrowany tygodnik "Svijet", wychodzący w Sarajewie oraz "Zadrugar", tygodnik dla rolników, założony w 1945.
Sprawdź też
Przypisy
Linki zewnętrzne
|
Państwa Europy |
|
|
|
 |
|
Państwo nieuznawane
na arenie międzynarodowej |
|
|
| Terytoria zależne |
|
|
| Państwo sui generis/terytorium sporne |
|
|
- ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo.
- ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.
|
|
|
Członkostwo w organizacjach międzynarodowych |
|
|
Rada Europy |
|
| Państwa członkowskie |
|

 |
|
| Kandydaci |
|
|
| Obserwatorzy |
|
|
|
Organizacja Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie (OBWE) |
|
|
|
|
|
|
|