Bogatynia (niem. Reichenau) – miasto w południowo-zachodniej Polsce, leżące na Łużycach Górnych, w woj. dolnośląskim, w powiecie zgorzeleckim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Bogatynia. Położone na Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim, nad potokiem Miedzianką, w polskiej części Łużyc Górnych.
Wedle danych z 31 grudnia 2009 roku miasto miało 18 688 mieszkańców[1].
Jest to jedna z najbogatszych gmin w Polsce[2], na jej terenie leżą Kopalnia Węgla Brunatnego Turów oraz Elektrownia Turów zatrudniające łącznie ok. 5,5 tysiąca osób[3][4].
Położenie
Wedle danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 59,88 km²[5].
Bogatynia leży w Kotlinie Turoszowskiej, która ograniczona jest od południa Granicznym Wierchem (616 m n.p.m., Góry Izerskie), a od północy wyniosłością Działoszyńską (ok. 340 m n.p.m.). Najniższym punktem, a równocześnie sztucznie utworzonym jest kopalnia odkrywkowa PGE KWB Turów, o wys. poniżej 100 m n.p.m.[6].
Miasto leżące jest nad potokiem Miedzianką. W Bogatyni do Miedzianki uchodzą potoki Jaśnicą oraz mniejszy Czerwienica. W południowej części miasta do Jaśnicy uchodzi także potok Wądolno.
Części miasta: Markocice, Strzegomice, Trzciniec, Turoszów, Turoszów-Wieś, Zatonie, Zatonie-Kolonia.
W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. jeleniogórskiego.
Historia
Zabudowa rejonu Elektrowni Turów
Bogatynia leżąca jest w Kotlinie Turoszowskiej. Założono ją w XII wieku jako osadę łużycką zwaną Richnow, później Reichenau (niem. Reichenau od reich – bogaty, die Aue – błonie, łąka. Pierwsze informacje o miejscowości pochodzą z 1262 roku[7]. Od początków do XVII wieku osada była pod rządami czeskimi.
Wieś średniowieczna rozwijała się ze względu na dogodną lokalizację na szlaku handlowym pomiędzy bogatymi miastami Dreznem oraz Świdnicą. W 1430 roku była doszczętnie zniszczona przez wojska husyckie[7].
Po pokoju praskim oraz umowie zawartej pomiędzy królem czeskim-cesarzem a Księciem saskim w 1635, Saksonia przejęła Łużyce wraz z Bogatynią[7][8]. W tym czasie osada była kondominium klasztoru cysterek z Marienthal oraz miasta Żytawy.
Pod patronatem klasztoru następował rozwój bogatyńskiego rzemiosła. W czasach nowożytnych wieś rozkwitała jako ośrodek tkactwa, zamożność osady wzrastała zagrażając ościennej konkurencji. W 1627 roku, mistrzowie tkaccy z sąsiedniej Żytawy, powołując się na szesnastowieczny przywilej, zniszczyli bogatyńskie warsztaty oraz zabrali surowiec potrzebny do prac[7]. W XVIII wieku Bogatynia dzięki tkactwu chałupniczemu była już bogatym ośrodkiem, czego dowodem były kunsztowne domy przysłupowo-zrębowe zrujnowane przez powódź sierpnia z 2010 roku[9].
Od połowy XIX wieku do końca II wojny światowej Reichenau-Bogatynia należała do Saksońskiego okręgu Zittau. Rozwinął się przemysł lekki oraz wydobycie węgla brunatnego, a miasto stało się ośrodkiem administracyjnym dla okolicznych gmin.
W 1856 roku Bogatynia otrzymała Saski Sąd Królewski . W 1884 otworzono kolej wąskotorową z Żytawy do Markocić przez Bogatynię, która po 1900 roku była przedłużona do Heřmanice u Frydlantu w Czechach. Linię tę zamknięto po 1945 roku.
W 1904 roku podział na Bogatynię klasztorną oraz żytawską stał się zniesiony oraz powstała saska gmina Reichenau.
W 1945 miasto przyłączono do Polski, a niemiecką ludność która pozostała w Bogatyni wysiedlono do Niemiec. Oryginalnie administracja polska używała nazwy Rychwałd (do 1947), ostatecznie jednak przyjęto formę Bogatynia. W 1973 Bogatynię połączono z Turoszowem.
Powódź w Bogatyni
7 sierpnia 2010 roku w godzinach rannych wystąpiło oberwanie chmury. W rejonie Bogatyni spadło wówczas około 160 mm wody, z tego 140 mm w ciągu dwóch godzin[10], z tym że średnia miesięczna dla tego rejonu wynosi 60 mm. Spływający ze słabo pokrytych lasem stoków Gór Izerskich potok Miedzianka wystąpił z koryta. Piotr Pawlas z Powiatowego Centrum Zarządzania Kryzysowego w Zgorzelcu, określił iż Miedzianka na godzinę 12 tego dnia była głęboka na 5,68 m, z tym że normalnie po opadach poziom wody w rzece nie przekraczał 1,5 m[11]. Płynąc ulicami miasta zdewastował je, zabierając dobytek wielu osób. Wezbrana rzeka niszczyła budynki (w tym zabytkowe-łużyckie) oraz mosty. Od naporu wody 12 budynków było całkowicie zniszczonych[12], a 600 było uszkodzonych[13]. Woda podmywała odcinki ulic oraz dróg, w tym drogę wojewódzką nr 352. Dojazd do Bogatyni był możliwy przez Niemcy albo Czechy[14].
W czasie powodzi w mieście ucierpiało 277 zabytkowych domów. Jedenaście z nich było zniszczonych całkowicie, a 36 częściowo – odpadły im ściany. Część domostw o kilkusetletniej historii była mocno podmyta, a ich konstrukcja była naruszona. Wszystkie wspomniane domy ujęte były w gminnej ewidencji zabytków albo rejestrze zabytków[15].
|
Kilkusetletnia historia regionu była zniszczona w parę chwil. Płakać się chce
|
powiedział Krzysztof Kurek przedstawiciel jeleniogórskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków[15].
Kilkadziesiąt z zalanych zabytków to najcenniejsze historycznie konstrukcje przysłupowe, zbudowane pomiędzy 2 poł. XVII a początkami XIX wieku[15], przeważajaca ilość z nich eksperci nadzoru budowlanego zakwalifikowali do rozbiórki[16].
Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, ustalił jednak po dokonanej samodzielnej kontroli, że do odbudowy nie nadają się co najwyżej 4 domy:
|
Nie pozwolimy rozebrać obiektów wpisanych do rejestru zabytków, które wedle naszej oceny potrafią zostać uratowane
|
- powiedział Wojciech Kapałczyński - kierownik delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków[16].
Burmistrz Bogatyni Andrzej Grzmielewicz poprosił o interwencję wojsko oraz straż pożarną z innych rejonów Polski. Na wezwanie samorządu pomocy miastu udzielało 1300 strażaków z województw: dolnośląskiego, opolskiego, wielkopolskiego, śląskiego oraz małopolskiego[17] oraz 900 żołnierzy, w tym ponad 850 z Wojsk Lądowych. Do walki ze skutkami powodzi skierowano żołnierzy z 23 Śląskiej Brygady Artylerii z Bolesławca, 1 Brzeskiej Brygady Saperów z Brzegu, 11 Lubuskiej Dywizji Kawalerii Pancernej z Żagania oraz Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych. Z lotniska we Wrocławiu oraz w Zgorzelcu operowały 4 śmigłowce ze składu 25 Brygady Kawalerii Powietrznej. W sumie wykonały one kilkadziesiąt godzin nalotu. Kolejne 4 maszyny znajdowały się w pogotowiu na lotnisku w Tomaszowie Mazowieckim[18]. Bogdan Klich który był w zalanym mieście zapewnił że wojsko będzie pomagać tak długo, jak będzie trzeba[19] Do Bogatyni dla niesienia pomocy otworzono most powietrzny; śmigłowce Mi-8 oraz 17 oraz W3W Sokół latały na zmianę[20].
Burmistrz Bogatyni oszacował, że aż 1000 mieszkańców jego gminy będzie potrzebowało nowego dachu nad głową, w związku z tym powstał plan budowy dla nich nowego osiedla stworzonego z domów modułowych[21].
Zabytki
Podstawowymi zabytkami Bogatyni są dawne drewniane domy przysłupowo-zrębowe zbudowane w stylu łużyckim oraz alzackim[22].
Lista zabytków chronionych prawem[23]:
- zabudowa miasta wybudowana od końca XVIII wieku do XIX wieku,
- zabudowa dawnej wsi Markocice,
- zespół kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP, wybudowany w latach 1863-68 (ul. Kurzańska 3), obejmujący: kościół, cmentarz, kaplica przedpogrzebowa, plebania, salka katechetyczna, ogrodzenie
- kościół ewangelicki, wybudowany w XVIII wieku, XIX,
- dawny zajazd przy pl. Obrońców Warszawy 3 wybudowany w 1828 roku,
- dom przy ul. Turowskiej 60 z XIX wieku,
- szachulcowy dom przy ul. Waryńskiego 17 wybudowany w 3. ćw. XIX/XX,
- dom przy ul. Wąskiej 14 z 1706 roku,
- drewniane domy przy ul. Nadrzecznej (4, 6, 9, 11, 14, 15, 16, 20, 22, 24, 30, 26)
- drewniane domy przy ul. Głównej (3, 4, 7, 8, 11, 12, 17, 23, 24, 25, 26, 27, 30, 33, 35, 36, 37, 41, 50, 53, 54, 58, 66)
- drewniane domy przy ul. Górskiej (2, 5, 6, 7)
- drewniane domy przy ul. Kolejowej (2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 15, 19, 25)
- dom przy ul. Kościuszki 1,
- dom przy ul. Kościuszki 2,
- dom przy ul. 1 Maja 3, wybudowany w XVIII wieku,
- dom przy ul. 1 Maja 5, wybudowany w XIX wieku,
- dom przy ul. 1 Maja 25, wybudowany w połowie XVIII wieku,
- dom ludowy "Sztacheta" w Markocicach
Oświata
W miejscowości funkcjonuje Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie, prowadzące wieloletnią współpracę z Gymnasium w niemieckim Herrnhut oraz dwie szkoły średnie: Zespół Szkół Zawodowych oraz Zespół Szkół Energetycznych oraz Ekonomicznych.
Kultura oraz sport
Od ponad 23 lat Bogatynia co roku gości wyłączny w swoim rodzaju ogólnopolski Turniej Łgarzy im. Koziołka Matołka, na którym zawodnicy starają przedstawić najbardziej absurdalne bądź najbardziej wiarygodne kłamstwo. Znajdują się tu także dwa kluby piłkarskie LKS Pogoń Markocice czyli klub, który w sezonie 2011/2012 jest w Klasie A w grupie Jelenia Góra II oraz MKS Granica która od sezonu 2011/2012 jest w IV lidze grupa dolnośląska. Od niedawna przebiega się trzydniowy festyn majowy zwany "Karbonaliami". W roku 2011 się nie odbył ze względu na sierpniową powódź w 2010 roku w Bogatyni.
Administracja
Bogatynia współpracuje z czeskim miastem Gródek nad Nysą oraz niemiecką Żytawą oraz wspólnie składają się na Związek Miast "Mały Trójkąt - Bogatynia - Hrádek nad Nisou - Zittau".
Na obszarze miasta założono 7 jednostek pomocniczych miasta, będących osiedlami (nr 1 – 7)[24][25][26].
Miasta partnerskie
Wspólnoty religijne
Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły oraz związki wyznaniowe:
Przypisy
- ↑ Ludność. Stan oraz struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Podstawowy Urząd Statystyczny, 2010-06-11. ISSN 1734-6118.
- ↑ Wskaźniki dochodów podatkowych dla poszczególnych gmin, powiatów oraz województw na 2011 r
- ↑ Pracownicy | Oddział KWB Turów
- ↑ Pracownicy | Oddział Elektrownia Turów
- ↑ Powierzchnia oraz ludność w przekroju terytorialnym w 2009 r.. Warszawa: Podstawowy Urząd Statystyczny, 2009-08-20. ISSN 1505-5507.
- ↑ Iwanek Marian, Orłowska Elżbieta, Bogatynia oraz okolice. Zarys dziejów, Oficyna Wydawnicza AFT, Jelenia Góra, 1994, ISBN 83-85711-05-8
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 www.e-Bogatynia.pl Niezależny Portal Internetowy - Bogatynia - historia miast
- ↑ ZBIGNIEW WÓJCIK – HISTORIA POWSZECHNA XVI – XVII WIEKU,Wydanie czwarte poprawione oraz uzupełnione,PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE, WARSZAWA 1991 r.
- ↑ nullwww.rp.pl/artyku/482396,520379_Liczenie_ruin__sprzatanie__i_wyburzanie.html rp.pl z dnia 10 sierpnia 2010 r.
- ↑ Przegląd Pożarniczy nr 9/2010, Miesięcznik Komendy Głównej PSP, ISSN 0137-8910 str. 25
- ↑ Bogatynia: Rzeka Miedzianka zalała miasto - Gazeta Wrocławska
- ↑ nullwww.gazetawroclawska.pl/aktualnosci/292244,bogatynia-inspektorzy-budowlani-oceniaja-stan-zniszczen,id,t.html gazetawrocławska.pl z dnia 9 sierpnia 2010 r.
- ↑ nullwww.rp.pl/artykul/482396,520379_Liczenie_ruin__sprzatanie__i_wyburzanie.html rp.pl z dnia 10 sierpnia 2010 r.
- ↑ nullwyborcza.pl/1,75248,8225569,Wielka_woda_odciela_Bogatynie_od_swiata__Dwie_ofiary.html wyborcza.pl z dnia 7 sierpnia 2010 r.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 nullwww.gazetawroclawska.pl/fakty24/293492,bogatynia-najcenniejsze-zabytkowe-domy-zniszczone,id,t.html gazetawrocławska.pl z dnia 12 sierpnia 2010 r.
- ↑ 16,0 16,1 Serwis tymczasowo niedostępny
- ↑ informacje udzielone przez rzecznika państwowej straży pożarnej Pawła Frontczaka dla TVP Info.
- ↑ nullwww.army.mil.pl/index.php/aktualnosci/312-umi-weszy-do-akcji z dnia 10 sierpnia 2010 r.
- ↑ nullpolskalokalna.pl/wiadomosci/dolnoslaskie/news/powodzianom-bedzie-nadal-pomagac-wojsko,1518222,218 z dnia 12 sierpnia 2010 r.
- ↑ nullwww.dzienniklodzki.pl/wiadomosci/292826,tomaszowscy-zolnierze-ratuja-powodzian-z-bogatyni,id,t.html dzienniklodzki.pl z dnia 10 sierpnia 2010 r.
- ↑ Bogatynia: Powstanie osiedle dla powodzian - Gazeta Wrocławska
- ↑ Bogatynia – turystyka, geografia, położenie miasta, środowisko naturalne
- ↑ Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo dolnośląskie (pol.). 2011-12-31.
- ↑ Osiedla. W: Biuletyn Informacji Publicznej [on-line]. Urząd Miasta oraz Gminy Bogatynia. [dostęp 2010-08-08].
- ↑ Uchwała Nr 99/91 Rady Gminy oraz Miasta Bogatynia z 22 marca 1991 r. z ws. utworzenia osiedli
- ↑ Uchwała Nr 78/95 Rady Gminy oraz Miasta Bogatynia z dnia 14 lutego 1995 roku ws. zmiany uchwały
Linki zewnętrzne
