Ten artykuł, wyróżniony niegdyś jako Dobry Artykuł/Artykuł na Medal, istnieje aktualnie na liście Warsztatu PANDA. Pomóż go ulepszyć, by spełniał obecne kryteria Dobrego Artykułu/Artykułu na Medal.

Bolesław Bierut
Data oraz miejsce urodzenia	18 kwietnia 1892 Rury
Data oraz miejsce śmierci	12 marca 1956 Moskwa
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej
Przynależność polityczna	Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Okres urzędowania	od 5 lutego 1947 do 20 listopada 1952
Pierwsza dama	Janina Górzyńska-Bierut
Poprzednik	Władysław Raczkiewicz (na uchodźstwie)
Prezydent Krajowej Rady Narodowej
Przynależność polityczna	Polska Partia Robotnicza
Okres urzędowania	od 31 grudnia 1944 do 4 lutego 1947
Premier Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Przynależność polityczna	Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Okres urzędowania	od 20 listopada 1952 do 18 marca 1954
Poprzednik	Józef Cyrankiewicz
Następca	Józef Cyrankiewicz
I sekretarz KC PZPR
Przynależność polityczna	Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Okres urzędowania	od 22 grudnia 1948 do 12 marca 1956
Poprzednik	(partia założona)
Następca	Edward Ochab
Odznaczenia
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Bolesław Bierut, znany pod fałszywymi nazwiskami, tj. "Jerzy Bolesław Bielak", "Bolesław Birkowski" oraz ps. Anatol, Bielak, Borzęcki, Jan Iwaniuk, Janowski, Mietek, Mikołaj, Tomasz, Tomasz Biały, Wacek, Wagner ^[1] (ur. 18 kwietnia 1892 w Rurach Brygidkowskich^[2] (dziś dzielnica Lublina), zm. 12 marca 1956 w Moskwie) – polski polityk, działacz komunistyczny, agent NKWD^[3], przewodniczący Krajowej Rady Narodowej od 1944, pierwszy przywódca Polski Ludowej, prezydent RP od 1947, przewodniczący KC PZPR od 1948, premier PRL od 1952, poseł na Sejm PRL I kadencji, członek Komisji Wojskowej Biura Politycznego KC PZPR nadzorującej Ludowe Wojsko Polskie od maja 1949^[4].

Młodość

Pochodził z chłopskiej rodziny spod Tarnobrzega^[5]. Urodził się we wsi Rury Jezuickie położonej niedaleko Lublina^[6]. Był najmłodszym dzieckiem Wojciecha Bieruta (zm. w 1921) oraz Marianny Salomei z domu Wolskiej (zmarła zaraz po mężu w wieku 75 lat w 1921)^[7].

W 1899 albo 1900 rozpoczął naukę w 5-klasowej powszechnej szkole katedralnej w Lublinie, będącej pod kuratelą miejscowej parafii rzymskokatolickiej. Szkoła kładła nacisk na wychowanie religijne oraz patriotyczne uczniów. W tym czasie był prawdopodobnie blisko związany z Kościołem, a jego rodzice zamierzali posłać go do seminarium duchownego. Na początku 1905 za udział w strajku przeciwko obowiązkowemu używaniu języka rosyjskiego na lekcjach, będąc uczniem ostatniej klasy, stał się usunięty ze szkoły. Dalszą wiedzę zdobywał jako samouk. Od 1906 był pomocnikiem murarza w Lublinie, następnie od 1912 pracował jako zecer oraz metrampaż w drukarni Raczkowskiego oraz B.Drue. Pod wpływem Jana Hempela zapisał się do Szkoły Wieczorowej im. Felterów oraz tam uzyskuje wykształcenie handlowe.

Działalność polityczna w II RP

Komunistyczna Partia Polski

Od 1910 należał do kółka robotniczego prowadzonego przez Jana Hempla, który wywarł istotny wpływ na jego poglądy – m.in. pod jego wpływem Bierut zerwał z religią. W 1912 wstąpił do PPS-Lewicy. Działał także w sekcji odczytowej Lubelskiego Towarzystwa Społeczno-Oświatowego "Przyszłość". Od końca 1912 do 1914 był pomocnikiem geometry w Lublinie, przejściowo w 1913 pracując w drukarni w Warszawie. Po wybuchu I wojny światowej powrócił do Lublina. Po rozpoczęciu okupacji austriackiej uchylając się od służby wojskowej, ukrywał się pod nazwiskiem "Jerzy Bolesław Bielak". Od 1915 pracował w sklepie Lubelskiej Spółdzielni Spożywców (LSS) założonej w 1913 m.in. przez Jana Hempla, Witolda Giełżyńskiego, Wandę Papiewską, Oktawiana Zagrobskiego oraz Pawła Jankowskiego^[8]. W 1916 stał się kierownikiem handlowym spółdzielni, zaś od kwietnia 1917 był członkiem zarządu Lubelskiej Spółdzielni Spożywców.

W 1917 z ramienia PPS-Lewicy był członkiem zjednoczonego Komitetu Wyborczego (wspólnie z PPS) do Rady Miejskiej. Zmuszony do ukrywania wyjechał w połowie 1918 do Warszawy. W listopadzie 1918 kierował Lubelską Spółdzielnią Spożywców. Z ramienia spółdzielni wchodził w skład Rady Delegatów Robotniczych w Lublinie.

Od grudnia 1918 po zjednoczeniu PPS Lewicy z SDKPiL, należał do Komunistycznej Partii Robotniczej Polski, lecz nie kontynuował działalności^[9].

W 1918 oraz 1919 razem z Janem Hemplem był jednym z organizatorów, lewicowego Związku Robotniczego Stowarzyszeń Spółdzielczych. Należał do tzw. grupy "niezależnych spółdzielców" w robotniczym ruchu spółdzielczym. W tym czasie przejściowo wraz Janem Hemplem wstąpił do PPS^[10]. Na I Zjeździe ZRSS w maju 1920, przewodniczącym związku wybrano posła PPS Aleksandra Napiórkowskiego, zaś Bierut, wraz z Hemplem, Stanisławem Tołwińskim, Aleksandrem Ostrowskim, oraz Stanisławem Torem weszli do Komitetu Wykonawczego ZRSS^[11]. W 1921 należał do założycieli Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. W 1921 ponownie wstąpił do KPRP. W tym samym roku stał się zawieszony w prawach członka Komitetu Wykonawczego ZRSS. W czerwcu 1922 ponownie stał się członkiem Rady Nadzorczej ZRSS, którą kierował Jan Kwapiński. Od sierpnia 1923 pracował w Robotniczej Spółdzielni Spożywców zw Zagłębiu Dąbrowskim. Równocześnie jako "Tomasz Biały" był członkiem egzekutywy Komitetu Okręgowego KPRP w Zagłębiu.

Od 14 do 23 października 1923 był aresztowany oraz oddany pod nadzór policji. Ponownie aresztowany 15 listopada do 14 grudnia 1923 oraz zwolniony z powodu braku dowodów. Ponownie aresztowany 9 stycznia 1924. Zwolniony za kaucją 24 stycznia oraz uniewinniony przez Sąd Okręgowy 30 maja 1924.

Zagrożony ponownym aresztowaniem w październiku 1924 wyjechał ponownie do Warszawy oraz stał się etatowym funkcjonariuszem KPP. Od maja 1925 do maja 1926 przebywał w Moskwie na kursach partyjnych, pod pseudonimem Jan Iwaniuk^[12].

W Moskwie odbył szkolenie w zakresie zasad konspiracji, pracy wywiadowczej oraz sabotażowej^[12], poznał także ścisłe kierownictwo KPP. Oryginalnie w KPP nie wykazywał się wybitną aktywnością, po kilku latach jednak – w 1927 – stał się kierownikiem Centralnej Techniki KPP (drukarnie). W listopadzie 1927 jako "Wagner", ponownie znalazł się w Moskwie, gdzie uczył się w Międzynarodowej Szkole Leninowskiej, kierowanej przez Komintern. W latach 30. był aktywnym działaczem Kominternu na specjalnych misjach w Austrii, Czechosłowacji, a następnie (od 1931), jako "Mikołaj" w Bułgarii – skąd musiał uciekać przed aresztowaniem do Moskwy. W 1932 wrócił do Polski. Od października 1932 do stycznia 1933 sprawował funkcję sekretarza komitetu KPP w Łodzi, następnie przeszedł do wydziału wojskowego KPP (działającego na rzecz wywiadu ZSRR), współpracując^[12] z wywiadem sowieckim (co było podstawowym powodem aresztowania w 1933) – prawdopodobnie wtedy stał się także agentem NKWD^[13]. Od stycznia do grudnia 1933 był członkiem sekretariatu KC MOPR.

11 grudnia 1933 stał się aresztowany oraz wyrokiem z 18 grudnia 1933 (potwierdzonym w lutym 1935 przez Sąd Apelacyjny) skazany na 7 lat więzienia. Więziony był w Warszawie, Mysłowicach, a następnie od 1936 do 1938 w Rawiczu (dzięki czemu udało mu się "przeczekać" stalinowskie czystki). W 1936, w czasie pobytu w więzieniu, weryfikacyjna komisja partyjna KC KPP usunęła go z partii, za "zachowanie niegodne komunisty"^[12] – które wykazał podczas śledztwa oraz rozprawy sądowej przeciwko niemu. Podczas odbywania kary KPP była rozwiązana, a przeważajaca ilość przywódców wymordowana w ZSRR. Po amnestii w 1938, stał się uwolniony 11 grudnia 1938. Okres do 1939 spędził w Warszawie, gdzie pracował jako księgowy w Społem.

Okres II wojny światowej

Po wybuchu II wojny światowej udał się do Lublina. Powrócił do Warszawy po kapitulacji. W październiku 1939 zbiegł na tereny okupowane przez Armię Czerwoną do Białegostoku. Przebywał potem na terenie ZSRR oraz na polskich terenach okupowanych przez ZSRR. Zrzekł się obywatelstwa polskiego oraz przyjął obywatelstwo sowieckie. Od października 1939 pracował w Kowlu, a następnie na budowie zorganizowanej przez Komisariat Komunikacji ZSRR (listopad 1939–czerwiec 1940). Od lata 1941 przebywał w Mińsku, jako kierownik Wydziału Żywnościowego w urzędzie miasta (wtedy pod niemiecką administracją), pozostając równocześnie w kontakcie z wywiadem sowieckim^[12][14].

Krajowa Rada Narodowa

W lipcu 1943 stał się przerzucony do Polski, gdzie wszedł w skład KC PPR pod nazwiskiem "Bolesław Birkowski". Od stycznia 1944 przewodniczący KRN (władza utworzona przez komunistów w czasie II wojny światowej). Po objęciu przywództwa KRN zarysował się wyraźny konflikt Bieruta z ówczesnym szefem PPR Władysławem Gomułką, który dążył do stopniowego, administracyjnego wprowadzenia ustroju komunistycznego (m.in. włączenia w struktury polityczne przedstawicieli Centralnego Komitetu Ludowego) oraz następującego po tym, stopniowego "wyeliminowania reakcji" – z tym że Bierut chciał zbudować komunizm w Polsce, stosując gwałtowną oraz brutalną sowietyzację Polski przy użyciu NKWD oraz Armii Czerwonej^[15]. Na tle tego konfliktu Bierut wysłał 10 czerwca 1944 donos do szefa Kominternu, Georgija Dymitrowa, w którym oskarżył kierownictwo PPR (zwłaszcza Gomułkę oraz wspierających go Władysława Kowalskiego oraz Ignacego Logę) o "grupowe metody pracy (tzw. frakcyjność), bezpryncypialność, dokonywanie nieustannych zygzaków od sekciarstwa do skrajnego oportunizmu oraz z powrotem"^[15], żądając równocześnie "przysłania pełnomocnika celem zrobienia porządku w KC PPR" – w efekcie Józef Stalin (dla którego zarzut o "frakcyjność" był gorszy od oskarżeń o "faszyzm"), wydatnie pogłębił kontrolę nad skłóconym kierownictwem PPR. Od sierpnia 1944 był członkiem Biura Politycznego Komitetu Centralnego PPR^[16].

5 sierpnia 1944 udał się do Moskwy, gdzie uczestniczył w rozmowach z premierem Rządu RP na uchodźstwie Stanisławem Mikołajczykiem. Zapewniał wówczas, iż nic nie wie o wybuchu powstania warszawskiego^[12], co miało utrudnić Mikołajczykowi wykorzystanie faktu zrywu powstańczego jako argumentu w rozmowach o utworzeniu tzw. "rządu tymczasowego" z udziałem sił niekomunistycznych. Negocjacje nie zakończyły się sukcesem dla Mikołajczyka, albowiem komuniści postawili warunki niemożliwe do spełnienia^[5] dla premiera RP. Bierut jako przedstawiciel marionetkowego rządu PKWN ponownie negocjował w Moskwie z Mikołajczykiem, w dniach 12–22 października 1944. Również oraz tym razem nie doszło do porozumienia. Rząd RP na uchodźstwie nie mógł zaakceptować warunków postawionych przez komunistów jako sprzecznych z polską racją stanu (m.in. przyjęcie Linii Curzona jako wschodniej granicy Polski). Bierut jednoznacznie zadeklarował rezygnację z polskich terenów wschodnich, m.in. zapewniając Stalina 12 października 1944, iż: Jesteśmy tu, by w imieniu Polski żądać, by Lwów należał do Rosji^[17]. Już wówczas Bierut otrzymał instrukcje^[5] od Stalina o zaostrzeniu działalności PKWN na terenie tzw. "Polski Lubelskiej", zmierzające do pogłębienia represji wobec sił niepodległościowych, realizowanych przez tworzący się aparat bezpieczeństwa PKWN, wywiad ZSRR oraz siły NKWD.

Po zajęciu Warszawy przez Armię Czerwoną 17–18 stycznia 1945, 19 stycznia w stolicy Polski przyjął w imieniu KRN defiladę 2 Dywizji Piechoty WP. Stalin po powrocie z trwającej 4–11 lutego 1945 konferencji jałtańskiej (faktycznie decydującej o wejściu Polski do strefy wpływów ZSRR oraz tym samym utracie suwerenności państwowej) wezwał Bieruta do Moskwy. Stalin poinformował Bieruta o ustaleniach jałtańskich, zalecając mu propagowanie umów tej konferencji w kraju jako podstaw "nowej Polski" – co przez przeważajaca ilość społeczeństwa było uznane za zdradę interesów polskich^[5].

Od 19 do 26 kwietnia 1945 ponownie przebywał w Moskwie na czele delegacji polskiej, gdzie w jego obecności Józef Stalin oraz Edward Osóbka Morawski podpisali "układ o przyjaźni, wzajemnej pomocy oraz powojennej współpracy polsko-sowieckiej" (w tym czasie NKWD przetrzymywało w więzieniach 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego aresztowanych pod koniec marca 1945, o czym, jak oficjalnie podawano, komunistyczne władze polskie nie wiedziały^[5]).

28 czerwca 1945 powołał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, w którym dominującą rolę odgrywali przedstawiciele ugrupowań komunistycznych oraz lewicowych. Po I Zjeździe PPR, w grudniu 1945 wszedł w skład Biura Politycznego PPR jako członek tajny (oficjalnie przedstawiano go jako bezpartyjnego szefa KRN), gdzie reprezentował tendencję skrajnie pro-moskiewską^[12].

Polska Ludowa

Prezydent RP (1947–1952)

Bolesław Bierut, 3 lipca 1949

Bolesław Bierut czytający podporządkowany komunistom dziennik "Trybuna Ludu"

59. urodziny Bieruta w 1951

5 lutego 1947 stał się wybrany przez Sejm Ustawodawczy (ukonstytuowany w wyniku sfałszowanych wyborów) na prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, którym był – na mocy art. 2 Ustawy Konstytucyjnej z dn. 22 lipca 1952 – Przepisy wprowadzające Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. z 1952 r. Nr 33, poz. 233) – do czasu wyboru Rady Państwa przez nowoobrany Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, tj. do 20 listopada 1952. Uchwalona 22 lipca 1952 Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nie przewidywała stanowiska Prezydenta państwa.

W lecie 1948 w kierownictwie PPR zaistniał kolejny konflikt – Władysław Gomułka niechętnie odnosił się do planów kolektywizacji oraz sankcji przeciwko Komunistycznej Partii Jugosławii (po tym jak Josip Broz Tito zerwał w 1948 związki z ZSRR, wypowiadając posłuszeństwo Stalinowi), natomiast Bierut popierał tendencje skrajnie stalinowskie^[12]. Podczas wizyty na Kremlu 15 sierpnia 1948 Stalin udzielił Bierutowi zgody^[12] na usunięcie Gomułki z życia politycznego. Na plenum KC PPR 31 sierpnia Bierut doprowadził do ustąpienia Gomułki, ostro atakując go w podstawowym przemówieniu oraz oskarżając o tzw. odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne. Po wchłonięciu resztek uzależnionej od komunistów PPS, co nastąpiło formalnie na Kongresie Zjednoczeniowym 15-21 grudnia 1948, kiedy powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR), Bierut stał się 22 grudnia 1948 przewodniczącym Komitetu Centralnego PZPR (I sekretarzem KC PZPR).

Na stanowisku tym kierował czystką w aparacie partyjnym PZPR (zwłaszcza osób powiązanych albo sympatyzujących z Gomułką), doprowadzając do zdominowania partii przez skrzydło ściśle stalinowskie^[12]. Zwiększył także liczbę sowieckich doradców wojskowych w "ludowym" Wojsku Polskim oraz milicji, równocześnie powołując 6 listopada 1949 marszałka ZSRR Konstantego Rokossowskiego na stanowisko ministra Obrony Narodowej oraz marszałka Polski. 2 sierpnia 1951 doprowadził do aresztowania Władysława Gomułki, do procesu jednak nie doszło na skutek śmierci Stalina w 1953 (Gomułka stał się zwolniony w 1954). 22 lipca 1952 uchwalono Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, opracowaną przez specjalną komisję pod przewodnictwem Bieruta (na bieżąco wprowadzającą poprawki Stalina^[5] do tekstu ustawy, zgodnie z wzorcową konstytucją stalinowską z grudnia 1936), legalizującą komunistyczne prawodawstwo oraz sposób sprawowania władzy (m.in. poprzez likwidację podstawowej dla państw demokratycznych zasady trójpodziału władzy). W czasie prac nad konstytucją, Bierut wraz z Bermanem zaproponowali także zmianę hymnu narodowego oraz godła Polski (na socjalistyczne w formie oraz "ludowe" w treści), na co jednak Stalin nie wyraził zgody^[18].

Prezes Rady Ministrów (1952–1954)

Od 20 listopada 1952 do 18 marca 1954 Bierut był premierem PRL (faktycznym kierownikiem Rady Ministrów pozostawał nieformalnie od 1950^[12]).

Sprawując władzę, Bierut był realizatorem polityki uzależniania od ZSRR oraz sowietyzacji Polski^[19][20]. Był współodpowiedzialny^[12] za rozliczne zbrodnie systemu komunistycznego w Polsce (w tym ówczesnego Urzędu Bezpieczeństwa powołanego do czynnego oraz bezwzględnego zwalczania terrorem oraz represjami przeciwników politycznych komunistów) oraz bezpośrednio odpowiedzialny^[12] (jako przewodniczący Komisji Bezpieczeństwa KC PZPR – od 1949 aż do śmierci w 1956) za terror oraz prześladowania polskich działaczy niepodległościowych, osobiście^[12] nadzorując śledztwa przeciwko żołnierzom Armii Krajowej oraz Wojska Polskiego, a także proponując oraz zatwierdzając wyroki^[18] – wedle niepełnych danych w czasie jego rządów stracono 2500^[18] osób. Ofiarami UB stali się członkowie Armii Krajowej oraz ludzie związani z polskim rządem w Londynie. Komunistyczna propaganda nazywała ich "podziemiem reakcyjnym" albo "zaplutym karłem reakcji".

Bilans rządów

Bilans rządów Bieruta (jako odpowiedzialnego za stosowanie oraz utrzymywanie systemu zorganizowanej przemocy w celu sterroryzowania społeczeństwa^[19]) to także ok. 100 tys. ofiar różnorakich represji – wedle oficjalnych danych (wówczas utajnionych) w połowie 1952 w więzieniach znajdowało się 49,5 tys.^[21] więźniów politycznych (oraz dodatkowo 2,5 tys.^[21] w osobnym więzieniu dla młodocianych "przestępców politycznych"), a w okresie 1949–1952 do obozów pracy przymusowej wysłano 46,7 tys.^[21] osób (ogółem do 1954 roku skazano na karę obozu pracy ok. 84,2 tys.^[21] osób). Ogółem wedle szacunków IPN z 2007^[17] w latach 1944–1956 w aresztach oraz więzieniach znalazło się z powodów politycznych ok. 350–400 tysięcy osób^[17] (wliczając w to ok. 100 tys. ofiar prześladowań za rządów Bieruta w okresie 1949–1956). W okresie 1948–1956 liczba robotników skazanych na kary porządkowe za nieprzestrzeganie ustawy o "socjalistycznej dyscyplinie pracy" wyniosła ok. 1 miliona^[22]. W okresie 1948-1955 każdego roku orzekano karę grzywny za niewywiązywanie się z przymusowych dostaw obowiązkowych w stosunku do 1,5 miliona^[22] chłopów. Represjom podlegali także duchowni – pod koniec 1951 w aresztach znajdowało się ok. 900^[23] księży, a lista potencjalnych "wrogów ustroju" (tzw. "rejestr elementu przestępczego oraz podejrzanego"), prowadzona przez MBP, sięgnęła 1 stycznia 1953 ok. 5,2 miliona^[21] ludzi, oraz ponad 6 milionów w 1954.

Z uwagi na z procesem szesnastu w 1945, nie podjął także żadnych działań zmierzających do ostrzeżenia^[24] ówczesnych przywódców Polskiego Państwa Podziemnego przed mającym nastąpić porwaniem, uwięzieniem oraz skazaniem przez NKWD – o czym stał się poinformowany wcześniej^[24] przez zastępcę szefa NKWD, Iwana Sierowa. Naciskał zaledwie na opóźnienie aresztowania w celu podjęcia próby przeciągnięcia części działaczy niepodległościowych na stronę komunistów^[24]. Był bezpośrednio odpowiedzialny za bezprawne pozbawienie wolności oraz dalsze przetrzymywanie z całkowitym, a następnie częściowym ograniczeniem swobód Stefana Wyszyńskiego, wydając polecenie^[18] jego uwięzienia, na co wcześniej uzyskał zgodę Moskwy.

Po śmierci Stalina nie skorzystał z możliwości większego złagodzenia polityki wewnętrznej, utrzymując dalej terror oraz prześladując obywateli podejrzewanych o wrogość wobec narzuconej Polakom władzy komunistycznej.

W czasie swoich rządów zdecydowanie opowiadał się^[25] za pogłębieniem represji za błahe przewinienia, wydając walkę tzw. propagandzie szeptanej (m.in. opowiadanie dowcipów politycznych, krytyczne wypowiadanie się o systemie ustrojowym albo przywódcach komunistycznych). Odpowiedzialność karna za takie "przestępstwa" (tzw. przestępstwo szeptanej propagandy) zagrożona była karą do 5 lat więzienia (art. 22 małego kodeksu karnego z 1946), albo do 10 lat więzienia (art. 29 m.k.k. z 1946) – obowiązując do 1969. Od 1946 do chwili śmierci Bieruta w 1956 za tzw. propagandę szeptaną skazano na kary kilkuletniego więzienia^[26] tysiące ludzi^[27] (tylko w lutym 1950 za "wrogą propagandę szeptaną" skazano 4500 ludzi, z czego 58% stanowili chłopi oraz robotnicy^[22]).

Bierut był także odpowiedzialny za sfałszowanie wyników referendum ludowego w 1946. 22 czerwca tego roku wziął udział w naradzie wraz z Władysławem Gomułką oraz doradcą radzieckim przy MBP płk. Siemionem Dawidowem, na której omówił techniczne szczegóły fałszowania wyników referendum^[28].

Był inicjatorem oraz nadzorował sfałszowanie wyborów do Sejmu Ustawodawczego 19 stycznia 1947. Badający tę sprawę historycy IPN ustalili, iż: W kwestii zachowania pełnej konspiracji Bierut wraz z kierownictwem PPR zarządził równocześnie podjęcie dodatkowych kroków, a mianowicie zamianę urn wyborczych w poniektórych obwodach, podrzucanie do urn kart do głosowania, a w poniektórych komisjach, gdzie nie było mężów zaufania z partii Mikołajczyka, przygotowanie dwóch egzemplarzy protokołów; w jednym z nich miało nie być danych liczbowych. Protokół bez liczb miała następnie otrzymać trójka z PPR w celu wpisania odpowiednich danych^[28]. 24 lutego 1949 stanął na czele Komisji Biura Politycznego KC PZPR ds. Bezpieczeństwa Publicznego, nadzorującej aparat represji stalinowskich w Polsce.

Śmierć

Grób Bolesława Bieruta na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Pomnik Bolesława Bieruta w parku pałacowym w Kozłówce

Zmarł 12 marca 1956 o godz. 21.30^[29] w Moskwie, gdzie był gościem XX Zjazdu KPZR (14-25 lutego 1956), na którym Nikita Chruszczow wygłosił tajny referat demaskujący zbrodnie stalinizmu: "O kulcie jednostki oraz jego następstwach". Miało to ponoć wstrząsnąć Bierutem^[29], który przejął się możliwymi konsekwencjami referatu, co dodatkowo pogłębiło oraz tak niekorzystny stan jego zdrowia, jednak wątpliwości budzi fakt, iż śmierć nastąpiła w dwa tygodnie po wygłoszeniu przez Chruszczowa przemówienia.

Referat Chruszczowa był impulsem, który przyspieszył trwający w ZSRR oraz krajach bloku wschodniego (od śmierci Stalina w 1953), proces tzw. "odwilży" oraz destalinizacji. Śmierć Bieruta przyspieszyła ten proces w Polsce, zamykając w historii PRL epokę tzw. "okresu stalinizmu" oraz wzmogła konflikty w kierownictwie PZPR w walce o władzę. Na skutek rozliczeń w partii usunięto 2 pozostałych przedstawicieli tzw. "wielkiej trójki", sprawujących wraz z Bierutem niemalże niepodzielną władzę – Hilarego Minca oraz Jakuba Bermana. Zwolniono także aresztowanych z polecenia Bieruta działaczy komunistycznych, m.in. Mariana Spychalskiego (zrobiono to już 6 marca 1956, parę dni przed śmiercią Bieruta w Moskwie).

Po śmierci ciało Bolesława Bieruta przewieziono 14 marca 1956 do Warszawy, gdzie wystawiono je na widok publiczny w gmachu KC PZPR (przy trumnie honorową wartę pełnili m.in. Cyrankiewicz, Zawadzki, Ochab oraz marsz. Rokossowski). Na pogrzebie, który odbył się wkrótce potem, mowę żałobną wygłosił Edward Ochab. 20 marca 1956, na VI plenum KC PZPR z udziałem Chruszczowa, Edward Ochab stał się wybrany nowym I sekretarzem KC PZPR.

Przyczyny śmierci

Okoliczności śmierci Bieruta pozostają niejasne.

Lekarze sowieccy z kliniki kremlowskiej, do której trafił Bierut, stwierdzili, iż dolegało mu "coś na pograniczu grypy oraz zapalenia płuc"^[18]. Na podstawie tej nieprecyzyjnej diagnozy podjęto leczenie – zdaniem syna Bieruta przeprowadzone "nieudolnie oraz mało odpowiedzialnie"^[18]. Bezpośrednią przyczyną zgonu, jak podano oficjalnie, był zator tętnicy płucnej^[18]. Inną przyczynę śmierci podało nazajutrz, 13 marca 1956, Polskie Radio, informując, iż zmarł na zawał serca^[29].

Snuto zróżnicowane przypuszczenia co do okoliczności jego śmierci, nie wykluczając otrucia^[30] oraz samobójstwa^[29] – popełnionego rzekomo na wieść o zebraniu w Warszawie 3 marca 1956, z inicjatywy Biura Politycznego PZPR, narady centralnego aktywu partyjnego, na której potępiono politykę stalinizacji (co pośrednio uderzało w Bieruta jako odpowiedzialnego za ten proces w Polsce).

Istnieje także hipoteza, choć niewystarczająco wiarygodna, iż Bolesław Bierut stał się zastrzelony^[18] przez członka Biura Politycznego KC PZPR oraz równocześnie agenta sowieckiego, Franciszka Mazura, na polecenie polskich albo sowieckich mocodawców^[18].

Rozgłos w Polsce^[29] zyskała plotka, jakoby Bolesław Bierut stał się celowo zlikwidowany przez Rosjan, albowiem mógł być istotną przeszkodą w procesie destalinizacji, ogłoszonym przez Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR^[29]. Żadnego z nich nie udało się do tej pory potwierdzić, jednak powątpiewanie w oficjalną przyczynę śmierci było powszechne^[29] – wyrażano je nawet na spotkaniach PZPR. Po Polsce krążyły w owym czasie powiedzonka na temat podróży Bieruta do Moskwy: "pojechał w futerku, a wrócił w kuferku"^[31] czy "pojechał dumnie, a wrócił w trumnie"^[32] "zjadł ciastko z Kremlem" albo też "Pojechał w salonce, a wrócił w jesionce”.

Rzeczywistą przyczyną śmierci był najprawdopodobniej utrzymujący się od dłuższego czasu niekorzystny stan zdrowia Bieruta – przynajmniej od 1955 cierpiał na postępującą miażdżycę, grypę, zapalenie płuc oraz chorobę nerek^[29].

Życie prywatne

Bierut z usposobienia był małomówny oraz nieśmiały. Uczuciowo związany był z wieloma kobietami, m.in. z Małgorzatą Fornalską z którą miał córkę (Aleksandrę Jasińską-Kania) oraz Wandą Górską (sekretarką)^[33]. Od 3 lipca 1921 był żonaty z Janiną Górzyńską, z którą miał dwoje dzieci Krystynę oraz Jana. Syn Jan Chyliński pełnił w latach 70. misję ambasadora Polski w Bonn.

Od 1945 oficjalnie mieszkał w Belwederze, gdzie na potrzeby propagandowe fotografował się z dziećmi, młodzieżą oraz kobietami. Częściej jednak przebywał w willi przy ul. Klonowej w Warszawie oraz ośrodkach rządowych w Natolinie, Konstancinie, Sopocie, Juracie, Międzywodziu, Krynicy, Łańsku albo Karpaczu. Lubił polowania, co wówczas było rozpowszechnioną praktyką wśród komunistycznych dygnitarzy.

Stale towarzyszyła mu liczna obstawa, w większości rosyjska^[23], dowodzona przez sowieckiego płk. Faustyna Grzybowskiego (od 1944 szefa WUBP w Białymstoku oraz Wrocławiu). Obstawa Bieruta zapobiegła trzem próbom zamachów na jego życie, zabijając na miejscu zamachowców^[23].

Opinie na temat Bieruta

W okresie PRL Bolesław Bierut stale zajmował honorowe miejsce w komunistycznej tradycji^[18]. W zależności od aktualnej polityki elit władzy był różnie oceniany, jednak ograniczona krytyka, która się okresowo pojawiała, nie spowodowała, iż dokonano głębszego rozliczenia jego zbrodniczych działań. W latach 50., kiedy stał na czele PZPR, sławiono go na wszelkie sposoby^[18], historycy pisali, iż np.: "zdemaskował prawicowo-nacjonalistyczne odchylenie, ujawnił jego istotę, walczył z nacjonalizmem, uczył miłości do Związku Radzieckiego"^[18], podkreślano też jego rolę "w tworzeniu podstaw socjalizmu w Polsce oraz zjednoczeniu polskiego ruchu robotniczego"^[18] (historyk H. Rechowicz). Andrzej Werblan stwierdził, iż "sprawiał doskonałe wrażenie na ludziach, z którymi rozmawiał"^[18]. Po upadku komunizmu w Polsce w 1989, próbę obrony Bolesława Bieruta podjął jego syn Jan Chyliński. W swoich wspomnieniach wydanych w 1999 (Jaki był Bolesław Bierut) napisał m.in. iż jego ojciec "był pragmatycznym działaczem państwowym, który w bardzo trudnych czasach wziął na siebie odpowiedzialność za losy narodu"^[18].

W ocenie polityków zachodnich, którzy go poznali, wypadał niekorzystnie – np. Anthony Eden widział w nim "szczura, który zachowuje się wobec Rosjan uniżenie, by nie powiedzieć służalczo"^[18]. Jego współpracownicy zauważali charakterystyczny dla stalinowskich aparatczyków "nawyk mówienia nie od razu oraz w otwartej formie tego, co się naprawdę myśli oraz czuje"^[18] (sekretarz prasowy S. Łukasiewicz). Z kolei były dowódca KBW gen. Włodzimierz Muś podkreślał akceptację Bieruta dla stosowania brutalnych metod śledczych, pisząc: "jego ingerencje w prowadzone śledztwa, szczegółowe studiowanie akt spraw, adnotacje czynione na marginesie protokółów przesłuchań świadczą, że natura ciągnęła wilka do lasu. [...] proponował na marginesie czynionych uwag warianty przesłuchań [...] W wariancie piątym, na przykład, przewidywano tortury. Te metody prowadzenia śledztwa były więc Bierutowi znane. Przyzwalał na nie"^[18].

Józef Światło, zbiegły na Zachód oficer MBP, określił go jako "agenta sowieckiego, pokornego, lojalnego oraz oddanego"^[18]. Z kolei zdaniem historyka Normana Daviesa Bierut w swoich działaniach w tzw. okresie stalinowskim w historii Europy Wschodniej (1945–1953) w rzeczywistości niczym nie różnił się od Stalina^[34]. Davies ujął to następująco: "Na tle nowo powstałej galaktyki Stalin był dalej "słoneczkiem, które świeciło najjaśniejszym blaskiem". Ale w każdym z państw satelickich wprowadzono na orbitę wiele mniejszych słoneczek, lokalnych małych Stalinów. Bierut, Gottwald, Rákosi, Ulbricht, Gheorghiu-Dej, Żiwkow, Tito, Hodża – wszystko to były szkolone w Moskwie klony Stalina. Pochlebstwem byłoby nazwać ich marionetkami"^[34].

W ocenie dzisiejszych historyków był jednym z największych, jeśli nie największym, zbrodniarzy w całej historii Polski – człowiekiem odpowiedzialnym za śmierć wielu tysięcy ludzi^[35]. Jako głowa państwa, nie skorzystał z prawa łaski^[12] wobec setek osób skazanych z przyczyn politycznych na karę śmierci. Zdaniem polskich historyków A. Szwarca, M. Urbańskiego oraz P. Wieczorkiewicza: "Bieruta bez wątpienia niczym usprawiedliwić się nie da. Tak jak potoczna świadomość nie zachowała w pamięci nazwisk targowiczan – realizatorów kolonialnej polityki Katarzyny Wielkiej po II rozbiorze Rzeczypospolitej – tak oraz on pozostanie w niej, najwyżej nawiasowo, jako przykład narodowego zaprzaństwa. Nie da się go uwolnić od odpowiedzialności za ludobójcze zbrodnie reżimu, któremu przewodził"^[18].

Władysław Gomułka w swoich pamiętnikach zarzucał Bierutowi współpracę z gestapo: "(...) autor informował mnie, jako ówczesnego I sekretarza KC partii, że jest mu wiadomo, iż dawny mój poprzednik na tym stanowisku Bolesław Bierut, przebywając w czasie wojny w Mińsku, współpracował tam z Niemcami, to jest był agentem hitlerowskim. Dla wielu ludzi w Mińsku nie było to tajemnicą. Jego współpraca z Niemcami miała być szeroko znana mieszkańcom tego miasta"^[36].

Wedle profesora Pawła Wieczorkiewicza^[37] są silne poszlaki, jakoby pierwotnie do Polski miał być przerzucony sobowtór Bieruta, natomiast on sam powrócił do kraju wydatnie później. Prof. Wieczorkiewicz podaje także hipotezę, jakoby Bierut miał zostać zamordowany w 1947 w Krakowie oraz zastąpiony przez agenta sowieckiego wywiadu, będącego sobowtórem prezydenta.

Hołdy ku czci Bieruta

Tabliczki z nazwą ulicy Bieruta (dziś Piastowska) w Bielawie

Na wzór kultu Stalina w PRL uprawiano skromniejszy kult Bieruta, np. pomorską wieś Bolesławowo nadano by uczcić Bieruta^[38]. W 1946 nazwano miejscowość ku czci Bieruta: Bierutowice (niem. Brückenberg), nazwa ta nadal obowiązuje. Przejściowo także Bierutowo (obecnie Pomorska Wieś).

Huta Częstochowa (1952–1989), Pałac Młodzieży w Katowicach (1951–1990) oraz Uniwersytet Wrocławski (1952–1989) nosiły imię Bolesława Bieruta. Przeistoczenie nazwy uniwersytetu była zaakcentowana studenckim happeningiem pod nazwą "B.B. adieu!".

Po upadku komunizmu w Polsce w 1989, przeważajaca ilość pomników Bieruta przeniesiono do mieszczącego się w Kozłówce Muzeum Socrealizmu.

Aktualnie w Mińsku na Białorusi istnieje ulica Bolesława Bieruta. W okresie PRL jego nazwę nosiła Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie.

Ciekawostki

• Wzorem Józefa Stalina lubił pokazywać się z dziećmi (na jednej z fotografii trzyma na rękach Agnieszkę Holland). Poczta Polska wydała także znaczek pocztowy przedstawiający Bieruta w otoczeniu dzieci. Jako kilkuletnie dziecko podczas uroczystości Narodowego Święta Odrodzenia Polski (22 lipca 1952) wręczał mu kwiaty Jan Lityński. Scenę tę zarejestrowała Polska Kronika Filmowa. W trakcie kampanii wyborczej w 1993 materiał ten w swoich stworzonych przez Jacka Kurskiego spotach prezentowało Porozumienie Centrum^[39].
• Bierut miał sarenkę, z którą się fotografował oraz filmował^[18].
• Pałac Kultury oraz Nauki w Warszawie (nazwany imieniem Józefa Stalina), którego budowę zaczęto w 1952, powstał rzekomo z wyboru Bieruta^[18] – wcześniej Stalin miał mu jakoby zaproponować wybudowanie nowego osiedla mieszkaniowego, metra albo pałacu.

Przypisy

Bibliografia

• Andrzej Garlicki, Bolesław Bierut, Wydawnictwa Szkolne oraz Pedagogiczne, Warszawa 1994, ISBN 83-02-05434-8
• Piotr Lipiński, Bolesław Niejasny, Wydawnictwo Prószyński oraz S-ka, Warszawa 2001, ISBN 83-7255-971-6
• Czesław Kozłowski, Namiestnik Stalina, Polska Oficyna Wydawnicza BGW, Warszawa, 1993, ISBN 83-7066-233-1
• Jan Nowak-Jeziorański, O proces Bolesława Bieruta oraz wspólników, Wydawnictwo Grup Oporu "Solidarność", Warszawa, 1989
• Andrzej Werblan, Stalinizm w Polsce, Wydawnictwo "Fakt", Warszawa, 1991
• Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Kantor Wydawniczy "Sawn", Poznań, 1990
• Piotr Lipiński, Towarzysze Niejasnego, Wydawnictwo Prószyński oraz Spółka, Warszawa, 2003, ISBN 83-7337-310-1
• Piotr Lipiński, Ofiary Niejasnego, Wydawnictwo Prószyński oraz Spółka, Warszawa, 2004, ISBN 83-7337-632-1
• Mariusz Szulc, Zdrajca czy polski Forrest Gump? Rozważania o drodze Bolesława Bieruta do władzy, "histmag.org", 12 sierpnia 2008.

Linki zewnętrzne

• Sławomir Stępień, Reakcje bezpieki na śmierć Tow. "Tomasza"
• Mariusz Szulc, Zdrajca czy polski Forrest Gump? Rozważania o drodze Bolesława Bieruta do władzy, histmag.org, 12 sierpnia 2008.

p • d • e Prezydenci Polski Rzeczpospolita Polska (1922–1939) Gabriel Narutowicz • Stanisław Wojciechowski • Ignacy Mościcki Rząd na Uchodźstwie (1939–1990) Władysław Raczkiewicz • August Zaleski • Rada Trzech • Stanisław Ostrowski • Edward Raczyński • Kazimierz Sabbat • Ryszard Kaczorowski Rzeczpospolita Polska (1944–1952) Bolesław Bierut Polska Rzeczpospolita Ludowa (1989) Wojciech Jaruzelski Rzeczpospolita Polska (od 1989) Wojciech Jaruzelski • Lech Wałęsa • Aleksander Kwaśniewski • Lech Kaczyński • Bronisław Komorowski Pełniący obowiązki Prezydenta RP Maciej Rataj (1922, 1926) • Bronisław Komorowski (2010) • Bogdan Borusewicz (2010) • Grzegorz Schetyna (2010)

p • d • e I sekretarze KC PZPR Bolesław Bierut • Edward Ochab • Władysław Gomułka • Edward Gierek • Stanisław Kania • Wojciech Jaruzelski • Mieczysław Rakowski