Zimą Brda z trudem pokrywa się lodem z uwagi na bystry nurt
Most kolejowy na Brdzie w Rytlu
Brda – rzeka w północnej Polsce, lewy dopływ Wisły.
Charakterystyka
Długość rzeki wynosi 238 km, a powierzchnia dorzecza 4627 km². Dorzecze składa się z 43 dopływów[1], ale są one małe. Największy z nich to Kamionka (55 km). Rzeka jest spławna na odcinku 210 km. Udział zasilania podziemnego trzeba do najwyższych w Polsce oraz wynosi ok. 75% odpływu całkowitego.
Spadek Doliny Brdy jest na ogół wyrównany w całym biegu oraz wynosi średnio 0,6‰. Średni przepływ w środkowym biegu (Tuchola) wynosi 19,9 m³/s, w dolnym biegu (Smukała) 27,4 m³/s. W ciągu roku notuje się stosunkowo małe wahania przepływu rzeki, co wynika z kilku przyczyn[2]:
- dużej liczby jezior, przez które przepływa,
- większość obszaru dorzecza ma łatwo przepuszczalne gleby (sandry) oraz jest zalesiona,
- na obszarze dorzecza są nieduże opady atmosferyczne, średnio 545 mm, które z reguły nie wywołują powodzi.
Jakość wód rzeki w całym jej biegu jest dobra (I oraz II klasa, tylko na 10-km odcinku ujściowym III klasa), a wręcz trzeba ona do najczystszych rzek województwa kujawsko-pomorskiego. W rzece spotkać da się takie ryby, jak boleń, brzana, jaź, karaś, kleń, leszcz, lin, okoń, płoć, pstrąg potokowy, sandacz, szczupak oraz troć wędrowna.
Bieg rzeki
Brda płynie przez Równinę Charzykowską, Bory Tucholskie oraz Dolinę Brdy do Kotliny Toruńskiej, w województwie pomorskim oraz kujawsko-pomorskim. Na odcinku 28 km przepływa przez miasto Bydgoszcz, gdzie łączy się z Kanałem Bydgoskim oraz uchodzi do Wisły.
Na obszarze Tucholskiego Parku Krajobrazowego rzece towarzyszy Wielki Kanał Brdy.
Bieg górny – źródło
Rzeka wypływa na wysokości ok. 181 m n.p.m. z Jeziora Smołowego, wśród moren czołowych Pojezierza Bytowskiego na północny wschód od Miastka.
Bieg środkowy
Przepływa przez szereg jezior, m.in. Kamień, Orle, Siadło, Świeszyńskie, Głębokie, Szczytno Wielkie, Końskie, Charzykowskie, Karsińskie, Witoczno, Łąckie, Dybrzyk, Kosobudno. Szerokość koryta rzeki jest zmienna, pewne odcinki Doliny Brdy posiadają charakter wąskich oraz głębokich rynien o stromych zboczach, w poniektórych rzeka meandruje. Na odcinku od Woziwody do miejscowości Piła-Młyn Brda jest częścią rezerwatu "Dolina rzeki Brdy" w celu ochrony całego ekosystemu obejmującego krajobraz, roślinność oraz ostoje dzikich zwierząt.
Bieg dolny – ujście
W dolnym biegu Brda jest skanalizowana, włączona w system drogi wodnej łączącej Wisłę z Odrą poprzez Kanał Bydgoski, Noteć oraz Wartę. Powyżej oraz w obrębie Bydgoszczy rzeka jest zabudowana energetycznie kaskadą elektrowni Koronowo-Tryszczyn-Smukała. Na terenie miasta zlokalizowano na rzece stopnie piętrzące: Jaz Farny, Jaz Ulgowy, Międzywodzie, Śluza Miejska, Jaz Czersko Polskie, Śluza Czersko Polskie.
W rejonie Starego Miasta w Bydgoszczy, Brda oraz jej odnoga Młynówka opływają Wyspę Młyńską, która jest jedną z atrakcji turystycznych Bydgoszczy.
Ujście do Wisły na wysokości 28,8 m n.p.m. następuje w dzielnicy Bydgoszczy zwanej Brdyujściem.
Zalew Koronowski
-
W latach 1956-1962 na rzece założono Jezioro Koronowskie przez spiętrzenie wody zaporą w Pieczyskach, która zalała poza doliną Brdy odcinki ujściowe jej dopływów oraz rozliczne jeziora. Zbiornik ma powierzchnię 1 560 ha oraz pojemność 81 milionów m³. Ma kształt wydłużony o długości 36 km. Maksymalna głębokość dochodzi do 20 m. Długość linii brzegowej sięga 102 km.
Turystyka
Brda stanowi jeden z najpiękniejszych w kraju szlaków kajakowych. Rzeka jest dostępna dla ruchu kajakowego na długości 233 km, od miejscowości Świeszyno (Brda wpada tutaj do Jeziora Głębokiego) do Bydgoszczy, przy ujściu do Wisły. Urozmaicony, kręty bieg rzeki, lasy, jeziora, pierwotna przyroda, rozliczne boczne szlaki, od lat ściągają na Brdę turystów wodniaków.
Atrakcją środkowego biegu Brdy są przede wszystkim malownicze jeziora charakteryzujące się czystą wodą oraz urozmaiconymi, przeważnie zalesionymi brzegami. Nad jej brzegami rozlokowane zostały rozliczne ośrodki wypoczynkowe. Na terenie Borów Tucholskich, istnieje zapora w Mylofie, kierująca cząstka wód rzeki do Wielkiego Kanału Brdy - budowli hydrotechnicznej z połowy XIX wieku. Kanał ten, poprowadzony jest równolegle do Brdy, miejscami po akweduktach, ponad kilkoma jej dopływami.
W okolicy Tucholi Brda tworzy malowniczy przełom z licznymi bystrzami zwany Piekłem, stanowiący pomnik przyrody. Szlak kończy największe na całym szlaku Brdy, Jezioro Koronowskie o niezwykle urozmaiconej linii brzegowej, z kilkoma zatokami, otoczone prawie ze wszystkich stron lasami.
Przy Brdzie istnieje pięć stanic wodnych PTTK, które służą turystom do odbywania spływów rzeką.
Rzeka Brda jest także jedną z atrakcji turystycznych Bydgoszczy. W rzece odbijają swe wizerunki zabytki oraz rozliczne budynki współczesne (Wyspa Młyńska, Wenecja Bydgoska), leżą przystanie oraz bulwary, kursują tramwaje wodne. Przy ujściu rzeki do Wisły istnieje drugi w Polsce pod względem walorów sportowych (po poznańskiej Malcie) Tor Regatowy, na którym dzieją się krajowe oraz międzynarodowe zawody wioślarskie oraz kajakarskie.
Szlaki turystyczne
Wzdłuż Brdy przebiega szereg znakowanych pieszych szlaków turystycznych[3]:
Ważniejsze elektrownie zbudowane na Brdzie
Poniżej Zalewu Koronowskiego na Brdzie wybudowano parę zapór oraz elektrowni wodnych. Zbiornikami wyrównawczymi dla elektrowni są dwa mniejsze sztuczne zbiorniki: zalew Tryszczyn oraz zalew Smukała. Zapora w Smukale leży już w granicach administracyjnych Bydgoszczy.
Do ważniejszych elektrowni wodnych na Brdzie należą:
Większe miejscowości leżące nad Brdą
-
- Lipczynka, Chocina, Zbrzyca, Raciąska Struga, Czerska Struga, Bielska Struga, Prusina, Ruda (Stążka), Szumionka, Kręgiel, Struga (Kotomierzyca)
-
- Modra, Ruda (Kuźnia), Czerwonka (Czerwona Struga), Jarcewska Struga, Ostrowicka Struga (Struga Siedmiu Jezior), Hozjanna, Kicz, Kamionka, Sępolna (Sępolenka), Krówka, Flis
Brda w sieci międzynarodowych dróg wodnych
-
Brda na odcinku dolnym od ujścia Kanału Bydgoskiego do Wisły (14,4 km) jest elementem międzynarodowej drogi wodnej E70, ustalonej w 1996 r. w porozumieniu AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance)[4].
Przypisy
- ↑ Jacek Frączak: Ilustrowany Atlas Polski. Nasza Ojczyzna. Mapy, informacje, krajobrazy.. Warszawa: Reader's Digest Przegląd, 2005, s. 148. ISBN 83-8843-20-9.
- ↑ Winid Walenty: Kanał Bydgoski: Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, 1928, str. 8
- ↑ Bykowski Włodzimierz: Na szlakach Borów Tucholskich. Nowoczesny przewodnik rowerowy. Wydawnictwo Aperion. Bydgoszcz 2000. ISBN 83-911441-2-7
- ↑ nullwww.mi.gov.pl/files/0/105/Analizapotrzebinwestycyjnych1.pdf Analiza potrzeb inwestycyjnych w zakresie żeglugi śródladowej na rzece Odrze w latach 2007-2013. Akademia Morska w Szczecinie. Instytut Inżynierii Transportu. Zakład Żeglugi Sródladowej oraz Gospodarki Wodnej. Szczecin 2006, str. 25
Sprawdź też
Bibliografia
- Słownik Geograficzno-Krajoznawczy Polski – Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998
- Strona RZGW Gdańsk
Linki zewnętrzne
