Czas – skalarna (w klasycznym ujęciu) wielkość fizyczna określająca kolejność zdarzeń oraz odstępy pomiędzy zdarzeniami zachodzącymi w tym samym miejscu. Pojęcie to było także przedmiotem rozważań filozoficznych.
Czas bywa rozumiany jako:
- chwila, punkt czasowy
- odcinek czasu
- trwanie
- zbiór wszystkich punktów oraz okresów czasowych
- czwarta współrzędna czasoprzestrzeni w teorii względności
Koncepcje czasu
W fizyce klasycznej jest samodzielną wielkością niezależną od innych wielkości biegnącą w takim samym rytmie w całym Wszechświecie. W mechanice relatywistycznej czas stanowi czwartą współrzędną czasoprzestrzeni, jego upływ zaś zależy od obserwatora oraz jest różny dla wielorakich obserwatorów.
Jednym z tematów dyskusji filozofów oraz naukowców był m.in. spór o absolutny bądź względny charakter czasu.
Jak pisał Heidegger w swoim Sein und Zeit, czas nie "jest" obecny ani w podmiocie, ani też w przedmiocie; nie jest wewnątrz bytu, ani na jego zewnątrz oraz "jest" on "wcześniej" od wszelkiej subiektywności oraz obiektywności, albowiem stanowi warunek możliwości nawet dla owego "wcześniej". Jak więc czas w ogóle "jest"?
Wedle pitagorejczyka Parona czas jest czymś nieuporządkowanym, albowiem powoduje on utratę pamięci, zapominanie. W tym sensie czas jest bardziej przyczyną ginięcia, niż powstawania (Arystoteles "Fizyka" 222b). Dla samego filozofa czas był zaledwie ilością ruchu, odliczaniem poszczególnych momentów 'teraz' ze względu na 'wcześniej' oraz 'później'.
Św. Augustyn rozważa w XI księdze Confessiones zróżnicowane aspekty czasu. Wypowiada pogląd, że jest on bezcenny, nierozłączny ze zmianą (ruchem), stanowi pewien wymiar świata materialnego oraz wiąże się z przemijalnością. Teraźniejszość (to, co istnieje materialnie) jest dla niego czasem zauważanym (choć nieuchwytnym), przeszłość (to, co istniało) - pamiętanym, a przyszłość (to, co będzie istniało) - oczekiwanym; waha się jednak, czy te dwie ostatnie odmiany gdziekolwiek jeszcze (już) istnieją. Z całą pewnością stwierdza zaś, że czas stworzył Bóg, który istnieje poza nim.
Zdaniem Kanta (estetyka transcendentalna) czas oraz przestrzeń są apriorycznymi formami naszej zmysłowości. Posiadają one swoje źródło w podmiocie oraz stosują się do wszystkich zjawisk (tzn. zmysły dostarczają wrażeń już ukształtowanych czasoprzestrzennie). Czas (i przestrzeń) ukazują się nam w doświadczeniu jako realne, jednak podczas transcendentalnej analizy okazują się "być" idealne – stają się niczym, kiedy chcemy je rozważać niezależnie od doświadczenia.
Z kolei Bergson dokonuje istotnego rozróżnienia pomiędzy matematycznym, dyskretnym czasem (nauka) rozbitym na chwile oraz pojmowanym w sposób przestrzenny, a czasem "rzeczywistym", czystym dzianiem się, ciągłością, która dana nam jest w introspekcyjnym doświadczeniu.
W koncepcji Husserla strumień czasu oglądany w swym czystym przepływie staje się tożsamy z samą świadomością (transcendentalną oraz absolutną). Ostateczne źródło czasu stanowi tym samym świadomość, która uobecnia się sobie samej – będąc źródłem czasu jest źródłem wszelkiego istnienia nadając mu sens. "Ja jestem" = istnieje strumień świadomości, w nim Ja objawia się sobie samemu za pośrednictwem oraz pod postacią czasu.
Wedle Newtona istnieje tylko jeden, uniwersalny oraz wszechobejmujący czas – płynie on w jednostajnym tempie oraz nic nie wywiera na niego wpływu. Jest więc absolutny oraz obiektywnie jednakowy w całym wszechświecie. George Berkeley oponował, iż bez umysłu, który by postrzegał ruch, sama idea czasu staje się zwykłą iluzją. Również Leibniz sprzeciwiał się teorii Newtona utrzymując, że czas jest porządkiem następstwa zdarzeń zachodzących w świecie - bez świata (zdarzeń) nie bywa mowy o żadnym czasie.
Szczególna teoria względności Einsteina wprowadziła do fizyki nowe pojęcie czasu. Okazało się, że upływ czasu zależny jest od prędkości układu odniesienia, w którym się go mierzy. Jeżeli znajdujemy się na powierzchni Ziemi oraz mija nas przyjaciel w statku kosmicznym poruszającym się z prędkością zbliżoną do prędkości światła, wydaje nam się, że jego zegar chodzi wolniej od naszego (dylatacja czasu). W życiu codziennym różnice te są niemierzalne, jednak w przypadku układów poruszających z prędkościami zbliżonymi do prędkości światła różnica pomiaru jest już bardzo duża.
Ogólna teoria względności Einsteina uwzględnia związek czasu z polem grawitacyjnym. Czas nie płynie już odrębnie, lecz jest związany jako czwarty wymiar w pojęciu czasoprzestrzeni. Zgodnie z podstawowym założeniem ogólnej teorii względności, grawitacja powoduje zakrzywienie czasoprzestrzeni. Zegary zawarte w silniejszym polu grawitacyjnym chodzą wolniej, dlatego zegar leżący na powierzchni Ziemi chodzi wolniej, niż zegar umieszczony np. na szczycie wieży. Na co dzień różnice te są zaniedbywalnie małe, kiedy jednak potrzeba bardzo dokładnego wyznaczania czasu a z niego położenia, odchylenia te trzeba brać pod uwagę. Uwzględniono je dla przykładu w systemie GPS.
Jednostki czasu
Jednostka podstawowa czasu w SI oraz CGS
Podwielokrotności sekundy
-
Osobny artykuł: przedrostek SI.
Wywodzące się z systemu sześćdziesiątkowego
- minuta = 60 sekund
- kwadrans = 15 minut = 900 sekund
- godzina = 60 minut = 3600 sekund
Jednostki te są w powszechnym użyciu. Są jednym z niewielu reliktów sześćdziesiątkowego systemu liczbowego wywodzącego się z kultury sumeryjskiej.
Astronomiczne
- doba (dzień) = 24 godziny = 86400 sekund
- tydzień = 7 dni = 604800 sekund
- miesiąc = 28, 29, 30 albo 31 dni = 2419200/2505600/2592000/2678400 sekund
- kwartał = 3 miesiące = 7257600 (dla 28 dni)/7516800 (dla 29 dni)/7776000 (dla 30 dni)/8303040 (dla 31 dni) sekund
- rok = 12 miesięcy = 365 albo 366 dni = 31536000 (dla 365 dni)/31622400 (dla 366 dni) sekund
- dekada = 10 dni w odniesieniu do miesiąca albo 10 lat w odniesieniu do wieku
- wiek = 100 lat
- tysiąclecie (milenium) = 1000 lat
Historyczne
- era – dzieli historię ludzkości na okres przed umownym narodzeniem Chrystusa oraz po
Geochronologiczne
Kosmologiczne
W układzie naturalnym
Sprawdź też
Sprawdź hasło
czas w Wikisłowniku
Linki zewnętrzne
|
Czas |
|
| Jednostki czasu |
|
 |
|
| Wzorce czasu |
|
|
| Pojęcia powiązane |
|
|