Czas zaprzeszły, Plusquamperfectum – czas stosowany dla podkreślenia uprzedniości czasowej danego zdarzenia.

Język polski

Poprawna, choć sporadycznie używana konstrukcja w języku polskim. Wg Jana Miodka "kategoria gramatyczna praktycznie już dziś martwa, wykorzystywana od czasu do czasu w celach stylizacyjnych"^[1]. Tworzona jest przez dodanie do czasu przeszłego słowa "być" do podstaci "-ł" danego czasownika. Np. "Obawiałem się tego tak dawno, w 1963 roku, jużem w to był wszedł oraz powypisywałem książki, które dzisiaj okazują się bardzo czytelne" (za Stanisławem Lemem) - najpierw jużem był wszedł, następnie powypisywałem^[1].

Jednym z przykładów pozostałości czasu zaprzeszłego jest czasownik powinien był, a jego odmiana wygląda następująco:

Liczba	Osoba	Czasownik
liczba pojedyncza	1. (ja)	powinienem był / powinnam była
	2. (ty)	powinieneś był / powinnaś była
	3. (on, ona, ono)	powinien był / powinna była / winno było
liczba mnoga	1. (my)	powinniśmy byli/ powinnyśmy były
	2. (wy)	powinniście byli / powinnyście były
	3. (oni, one)	powinni byli / one powinny były

Język słowacki

Czas zaprzeszły w języku słowackim jest popularnie użytkowany^{potrzebne źródło}. Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego byť w czasie przeszłym oraz imiesłowu przeszłego zakończonego na -l:

- ja som bol(-a/o) zavolal(-a/o)
- ty si bol(-a/o) zavolal(-a/o)
- on(-a/o) bol(-a/o) zavolal(-a/o)

- my sme boli zavolali
- vy ste boli zavolali
- oni/one boli zavolali

Czas zaprzeszły czasownika byť zastępowany jest formami czasownikiem bývať:

- ja som bol(-a/o) býval(-a/o)
- ty si bol(-a/o) býval(-a/o)
- on(-a/o) bol(-a/o) býval(-a/o)

- my sme boli bývali
- vy ste boli bývali
- oni/one boli bývali

Język angielski

Czas zaprzeszły w języku angielskim (Past Perfect) jest czasem złożonym oraz składa się z czasownika posiłkowego have w czasie Past Simple oraz trzeciej formy czasownika głównego. Odmiana czasownika to do w czasie Past Perfect:

  -I had done
  -You had done
  -He/She/It had done

  -We had done
  -You had done
  -They had done

W stronie biernej zaś dodaje się po "had" trzecią formę wyrazu be czyli been, np. :

  It had been done by me.

W podobnej funkcji jest też w języku angielskim czas Past Perfect Continuous, tworzony za pomocą czasownika posiłkowego have w czasie Past Simple, trzeciej formy czasownika be (tj. been) oraz gerundium czasownika głównego (z końcówką -ing), np.:

  I had been doing

Past Perfect Continuous różni się od Past Perfect wyrażanym aspektem czasownika.

Formę przeczącą tworzy się przez dodanie wyrazu not po wyrazie had^[2].

Język niemiecki

Czas zaprzeszły w języku niemieckim (Plusquamperfekt) jest czasem złożonym oraz składa się z czasownika posiłkowego haben albo sein w czasie Imperfekt oraz trzeciej formy czasownika głównego na końcu zdania^[3]. Odmiana czasowników machen oraz gehen w czasie Plusquamperfekt:

  ich hatte gemacht                          ich war gegangen
  du hattest gemacht                         du warst gegangen
  er/sie/es hatte gemacht                    er/sie/es war gegangen

  wir hatten gemacht                         wir waren gegangen
  ihr hattet gemacht                         ihr wart gegangen
  sie/Sie hatten gemacht                     sie/Sie waren gegangen

Formę przeczącą tworzy się przez dodanie nicht przed imiesłowem biernym czasownika.

Język niderlandzki

Czas zaprzeszły w języku niderlandzkim składa się z czasownika posiłkowego hebben albo zijn w czasie imperfectum oraz trzeciej formy czasownika głównego. Odmiana czasowników maken oraz gaan w czasie zaprzeszłym^[4]:

  ik had gemaakt                             ik was gegaan
  jij had gemaakt                            jij was gegaan
  hij had gemaakt                            hij was gegaan

  wij hadden gemaakt                         wij waren gegaan
  jullie hadden gemaakt                      jullie waren gegaan
  zij hadden gemaakt                         zij waren gegaan

Język francuski

W języku francuskim czas zaprzeszły (plus-que-parfait) trybu oznajmującego (indicatif) składa się z czasownika posiłkowego avoir albo être w czasie imparfait oraz imiesłowu przeszłego (participe passé) czasownika głównego. Wybór czasownika posiłkowego zależy od czasownika, który jest odmieniany. Formy imiesłowu przy użyciu czasownika être zgadzają się z liczbą oraz rodzajem. Odmiana czasowników faire (robić) oraz aller (iść) w czasie zaprzeszłym trybu oznajmującego^[5]:

  j'avais fait                               j'étais allé (allée)
  tu avais fait                              tu étais allé (allée)
  il avait fait                              il était allé (elle était allée)

  nous avions fait                           nous étions allés (allées)
  vous aviez fait                            vous étiez allés (allées)
  ils avaient fait                           ils étaient allés (elles étaient allées)

nieoczekiwanie tego istnieje także czas zaprzeszły trybu łączącego (subjonctif), składający się z czasownika posiłkowego avoir albo être w czasie imparfait trybu łączącego oraz imiesłowu przeszłego czasownika głównego, niemniej jednak jest to czas zanikający, aktualnie używany praktycznie tylko oraz jedynie w literaturze. Odmiana czasowników faire oraz aller w czasie zaprzeszłym trybu łączącego:

  j'eusse fait                                je fusse allé (allée)
  tu eusses fait                              tu fusses allé (allée)
  il eût fait                                 il fût allé (elle fût allée)

  nous eussions fait                          nous fussions allés (allées)
  vous eussiez fait                           vous fussiez allés (allées)
  ils eussent fait                            ils fussent allés (elles fussent allées)

Język hiszpański

Czas zaprzeszły w języku hiszpańskim (nazywany preterito pluscuamperfecto) składa się z czasownika posiłkowego haber w czasie preterito imperfecto oraz imiesłowu biernego czasownika głównego^[6].

Odmiana czasownika hacer ("robić") w czasie preterito pluscuamperfecto (w odmianie castellano):

yo había hecho
tu habías hecho
el, ella, ello había hecho

nosotros, nosotras habíamos hecho
vosotros, vosotras habíais hecho
ellos, ellas habían hecho

Kiedyś istniał w podobnej funkcji także czas preterito anterior, tworzony za pomocą haber w czasie preterito indefinido oraz imiesłowu biernego czasownika głównego. Preterito pluscuamperfecto oraz preterito anterior różniły się wyrażanym aspektem czasownika.

Język fiński

Czas zaprzeszły w języku fińskim (plusquamperfekti) składa się z czasownika posiłkowego olla w czasie imperfekti oraz imiesłowu biernego czasownika głównego^[7].

Odmiana czasownika tehdä w czasie zaprzeszłym:

minä olin tehnyt
sinä olit tehnyt
hän oli tehnyt

me olimme tehneet
te olitte tehneet
he olivat tehneet

W stronie biernej spotykany bardzo rzadko.

Język włoski

W języku włoskim jest parę czasów zaprzeszłych. Czas zaprzeszły trapassato prossimo używany jest w połączeniu z czasem przeszłym dokonanym passato prossimo, czasem przeszłym dokonanym odległym passato remoto oraz czasem przeszłym niedokonanym imperfetto^[8]. Czas ten składa się z czasownika posiłkowego avere albo essere odmienianego w imperfetto oraz imiesłowu przymiotnikowego biernego participio passato. Wybór czasownika posiłkowego zależy od czasownika, który jest odmieniany. Formy imiesłowu przy użyciu czasownika essere zgadzają się z liczbą oraz rodzajem. Przykład:

 pagare (płacić)                        andare (iść)
 avevo pagato                           ero andato (andata)
 avevi pagato                           eri andato (andata)
 aveva pagato                           era andato (andata)
 avevamo pagato                         eravamo andati (andate)
 avavate pagato                         eravate andati (andate)
 avevano pagato                         erano andati (andate)

Czas ten, w momencie użycia go w konstrukcjach z trybem łączącym conguntivo, zmienia formy czasowników posiłkowych, które wtedy odmienane są w czasie conguntivo imperfetto. Przykład:

 pagare (płacić)                        andare (iść)
 avessi pagato                           fossi andato (andata)
 avessi pagato                           fossi andato (andata)
 avesse pagato                           fosse andato (andata)
 avessimo pagato                         fossimo andati (andate)
 aveste pagato                           foste andati (andate)
 avessero pagato                         fossero andati (andate)

Innym czasem zaprzeszłym jest bardzo sporadycznie używany (głównie w literaturze) czas trapassato remoto. Czas ten użyty bywa tylko z czasem passato remoto w konkretnych konstrukcjach czasowych (np. quando, (non) appena). Przykład:

 pagare (płacić)                       andare (iść)
 ebbi pagato                           fui andato (andata)
 avesti pagato                         fosti andato (andata)
 ebbe pagato                           fu andato (andata)
 avemmo pagato                         fummo andati (andate)
 aveste pagato                         foste andati (andate)
 ebbero pagato                         furono andati (andate)

Czasem czas trapassato prossimo może zostać użyty z czasem teraźniejszym. W takim zestawieniu pokreśla oddalenie czasowe czynności przeszłej od teraźniejszej.

Przypisy