Czasownik posiłkowy – część mowy, która ma właściwości składniowe oraz morfologiczne czasowników danego języka, jednak w przeciwieństwie do nich nie ma żadnego znaczenia własnego, a spełnia zaledwie funkcje gramatyczne (w szczególności służy do tworzenia form złożonych).
Wśród czasowników posiłkowych da się znaleźć czasowniki spełniające zaledwie taką rolę, jak także czasowniki, które w innych zastosowaniach są normalnymi czasownikami ze znaczeniem własnym.
Czasowniki posiłkowe w wybranych językach
Język polski
Czasownikiem posiłkowym jest czasownik "być" używany w czasie przyszłym niedokonanym - np. "będę jechał", "będziesz pić".
W dawnym języku polskim czas przeszły oraz zaprzeszły także tworzyło się za pomocą czasownika posiłkowego "być": "*widział jeśm", "*widzieli jeście" itd. (ad. -w rzeczywistości regularne, późniejsze formy to **myśmy widzieli byli, *jam widział był) Pozostałością po tym są ruchome końcówki: "żeśmy widzieli", "żebyśmy poszli", "wyście to zabrali?" oraz partykuły: że, by (co ciekawe, w zestawieniu z końcówkami koniugacyjnymi zachowują się nadal tak jakby same były czasownikiem).
Czasownikiem posiłkowym jest także czasownik "zostać" używany wraz z czasownikiem "być" do tworzenia form strony biernej - np. "jestem podglądany", "zostałem zrozumiany".
Czasowniki woleć oraz mieć w języku polskim, w przeciwieństwie od języków germańskich (w tym angielskiego oraz niemieckiego gdzie są czasownikami posiłkowymi) nie są posiłkowe (nie składają się na rozbudowanych form czasowych ani trybów), albowiem wcale nie zaistniała taka potrzeba. Natomiast nadal posiadają funkcję posiłkową służącą do budowy orzeczenia złożonego analogicznie do innych czasowników modalnych (analogicznie jak np. w angielskim). Ta funkcja nie jest wyraźnie widoczna w języku polskim, albowiem formalnie pełnią rolę czasownika głównego oraz to jego dotyczy czynność opisana w zdaniu, ale w domyśle wyrażają zamysł albo zamiar wykonania czynności następnej, dlatego da się by ją nazwać funkcją premodalną. Dla przykładu Chcę spać, Masz iść jak też Moglibyście milczeć, Powinien przybyć, Muszę jechać ale też Idę jeść.
Język angielski
Za rozbudowany system czasów języka angielskiego odpowiadają trzy czasowniki posiłkowe - be, have oraz do.
Czasownik do, jest używany do tworzenia negacji (I saw him → I didn't see him, Alice has a cat → Alice doesn't have a cat), pytań (You saw him. → Did you see him?) oraz do wzmocnienia znaczenia czasownika głównego w trybie rozkazującym oraz w zdaniu oznajmującym w czasach Present Simple oraz Past Simple: (Do be quiet!, I do read newspapers!, I did know that!).
Czasowniki be oraz have stosowane są do oznaczenia poniektórych aspektów czasownika. Czasownik be służy ponadto do tworzenia strony biernej.
Za posiłkowe da się uznać także czasowniki modalne shall/should, will/would can/could służące w tej funkcji do tworzenia konstrukcji warunkowych oraz oznaczania poniektórych aspektów czasownika.
Język niemiecki
W języku niemieckim są trzy czasowniki posiłkowe: haben, sein oraz werden. Pierwsze dwa stosowane są do tworzenia złożonych czasów przeszłych oraz poniektórych form właściwego trybu łączącego (Konjunktiv). Czasownik posiłkowy werden służy natomiast do tworzenia form strony biernej, czasów przyszłych oraz form opisowych trybu łączącego (Konditionalis).
Język japoński
Klasa czasowników w języku japońskim jest właściwie zamknięta - zapożyczenia bardzo sporadycznie stają się właściwymi czasownikami (jednym z takich nielicznych przykładów jest czasownik サボる - 'bojkotować pracę' wywodzący się od wyrazu 'sabotage'). Istnieje za to duża grupa rzeczowników mogących spełniać funkcje czasownikowe po dołączeniu czasownika posiłkowego する (suru).
Np.
- ściągać (plik) - ダウンロードする (daunoroodo suru)
- ćwiczyć - 練習する (れんしゅうする renshuu suru)
Sprawdź też