Czechy (czes. Česko), Republika Czeska (czes. Česká republika) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Od północnego wschodu graniczy z Polską, od zachodu oraz północnego zachodu z Niemcami, od południa z Austrią, a od południowego wschodu ze Słowacją. Stolicą oraz największym miastem Czech jest Praga. Kraj składa się z trzech historycznych krain – Czech właściwych, Moraw oraz części Śląska Austriackiego[3]. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia.
W starożytności ziemie czeskie były zamieszkiwane przez celtyckie plemię Bojów, a następnie germańskich Markomanów. W VI wieku n.e. pojawiły się pierwsze plemiona słowiańskie. W IX w. Czechy zostały zjednoczone przez Przemyślidów. W roku 884 pierwszy historyczny władca Czech, książę Borzywoj I, przyjął chrześcijaństwo. W 1019 r. Brzetysław I zjednoczył Czechy oraz Morawy, a w 1085 r. Wratysław II stał się koronowany na króla. Wtedy też Czechy weszły w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Po wygaśnięciu dynastii Przemyślidów na pocz. XIV wieku władzę objęli Luksemburgowie. Za czasów Karola IV Czechy, a przede wszystkim Praga, są centrum cesarstwa niemieckiego przeżywając swój największy rozkwit. Po XV-wiecznych wystąpieniach husytów oraz wywołanych tym wojnach religijnych spadło znaczenie Czech, które od 1526 r. znalazły się pod władzą Habsburgów, uzależniając się stopniowo od Niemiec. Zależność ta była przypieczętowana po wojnie trzydziestoletniej przegranej przez protestanckie Czechy. W XIX w. kraj faktycznie stał się integralną częścią Cesarstwa Austriackiego. Odrodzenie świadomości narodowej następowało dopiero po Wiośnie Ludów. W 1918 r. obszar dzisiejszych Czech wszedł w skład nowo utworzonej Republiki Czechosłowackiej istniejącej do 1939 (podział pomiędzy III Rzeszę, Polskę, Węgry oraz marionetkową Słowację) oraz odrodzonej po 1945 r. jako państwo komunistyczne w strefie wpływów ZSRR. W 1989 r. upadł ustrój komunistyczny (aksamitna rewolucja), a w 1993 r. Czechosłowacja była podzielona na dwa państwa – Republikę Czeską oraz Słowację.
Czechy są wielopartyjną republiką parlamentarną z dwuizbowym parlamentem – Izbą Poselską oraz Senatem. Głową państwa jest prezydent wybierany przez parlament na pięcioletnią kadencję. Naczelny organ władzy wykonawczej stanowi rząd z czternastoma ministerstwami. Od 1999 r. Czechy są członkiem NATO, a od 2004 r. Unii Europejskiej. Należą także m.in. do Rady Europy, OECD oraz Grupy Wyszehradzkiej.
Historia
-
Osobny artykuł: Historia Czech.
Pierwsze ślady osadnictwa (plemiona celtyckie) pochodzą z epoki brązu. Około roku 400 p.n.e. na terytorium dzisiejszych Czech przybyło z terenów dzisiejszych Niemiec plemię Bojów (od których pochodzi łacińska nazwa kraju Bohemia). Około 100 roku p.n.e. obszar dzisiejszych Czech podbiło plemię Markomanów, które skutecznie przeciwstawiało się wojskom rzymskim. W VI wieku pojawiły się pierwsze plemiona słowiańskie.
W pierwszej połowie X wieku Kotlinę czeską opanowali Morawianie. W 890 roku plemienne państewka czeskie oderwały się od państwa morawskiego. Na przełomie IX oraz X wieku Czechy zostały zjednoczone przez Przemyślidów, dynastię rządzącą pierwotnie państewkiem plemiennym znajdującym się na terenie wokół Pragi (Praga była stolicą państwa Przemyślidów). Około roku 955 do Czech włączono Morawy. W roku 973 było założone biskupstwo praskie. Od XI wieku (okresowo już w X wieku) Czechy były lennem Rzeszy (Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego). Pierwszym królem Czech, dzięki poparciu cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Henryka IV stał się Wratysław II w roku 1085. W 1212 roku Przemysł I uzyskał dziedziczny tytuł królewski oraz uczynił z państwa czeskiego pełnoprawnego członka Rzeszy (dotąd tylko zależny lennik Rzeszy). Podczas panowania Przemysła Ottokara I (żył w latach 1197-1230) miał miejsce napływ niemieckich osadników, rozwój miast, handlu oraz przemysłu. Dzięki zwiększonym dochodom jego wnuk Przemysł Ottokar II rozszerzył swoje panowanie na obszar od Śląska poprzez Austrię po Słowenię. Doprowadziło to do konfliktu z Habsburgami, a sam Ottokar II zginął w bitwie na Morawskim Polu. Jego syn Wacław II podbił cząstka ziem polskich oraz koronę Polski, jednakże jego syn Wacław III stał się zamordowany w drodze do Polski na koronację, w wyniku czego główna linia dynastii wygasła.
Nastąpił okres destabilizacji państwa oraz konfliktów z Świętym Cesarstwem Rzymskim, zażegnane dopiero małżeństwem córki Wacława II Czeskiego, Elżbiety z Janem Luksemburskim, synem cesarza Henryka VII. Jego syn oraz następca Karol IV stał się wybrany na cesarza (1355) oraz walnie przyczynił się do rozkwitu Pragi, która będąc stolicą cesarstwa, stała się kulturalnym oraz intelektualnym jego centrum. Rozpoczęto budowę Katedry św. Wita oraz mostu Karola. W roku 1348 było zaprojektowane Nowe Miasto, po dziś dzień pozostające przykładem nowoczesnej urbanistyki. Karol założył także Uniwersytet w Pradze, pierwszy w Europie Środkowej.
Królestwo Czech odgrywało znaczącą rolę w regionie do czasu husyckich wojen religijnych w XV wieku. W okresie od 1526 r. znalazło się w strefie wpływów Habsburgów.
W XVI wieku katoliccy Habsburgowie coraz bardziej naciskali w dziedzinie wiary na wyznających husytyzm Czechów oraz doprowadzili do buntu Czeskich husytów (byli jednym z kościołów protestanckich) oraz wybuchu wojny trzydziestoletniej w 1618 roku. Konsekwencją klęski Czechów na Białej Górze w 1620 roku była przymusowa rekatolicyzacja kraju, likwidacja monarchii stanowej oraz zaprowadzenie sterowanego z Wiednia absolutyzmu. Chociaż Czechy były dalej formalnie niepodległym krajem, to faktycznie są częścią Państwa Habsburgów. Pogłębieniu ulegała także germanizacja ziem czeskich – tak pod względem językowym jak oraz kulturowym. W 1803 roku państwo czeskie przestało formalnie istnieć, stając się częścią Cesarstwa Austriackiego, a następnie w 1867 roku Austro-Węgier.
Dopiero działalność kilku językoznawców na przełomie XVIII oraz XIX wieku doprowadziły do odrodzenia języka czeskiego oraz powstania czeskiego ruchu narodowego, w którym główną rolę odgrywał Franciszek Palacký. Oryginalnie niemałą rolę w czeskim odrodzeniu narodowym nieświadomie odegrali Habsburgowie, którzy na uniwersytecie wiedeńskim pod koniec XVIII wieku otworzyli wydział języka czeskiego. Było to związane z niewielką ilością Niemców w państwie Habsburgów oraz chęcią zwiększenia ilości stale brakujących urzędników w rozrastającym się państwie. Urzędników czeskich wysyłano zwłaszcza na tereny zamieszkane przez Słowian (stąd licznie występujący urzędnicy czescy w Galicji w XIX wieku).
Po upadku monarchii austro-węgierskiej w roku 1918 powstało państwo Czechów oraz Słowaków – Czechosłowacja, czyli tzw. I republika (Słowacy jednak odgrywali w niej drugorzędną rolę). W 1938 roku na mocy układu monachijskiego Niemcy zaanektowały tereny Kraju Sudetów, a Słowacja zyskała większą autonomię. W tym samym czasie Polska, korzystając z osłabienia Czechosłowacji zaanektowała Zaolzie, natomiast Węgry uzyskały komitaty naddunajskie. Państwo zmieniło nazwę na Czecho-Słowację. Okres pomiędzy układem monachijskim oraz marcem 1939 jest nazywany tzw. II republiką (okres, w którym elity rządzące obrały wyraźnie skrajnie prawicowy kurs). W marcu 1939 Czechy znalazły się pod okupacją Trzeciej Rzeszy (Protektorat Czech oraz Moraw), zaś Słowacja ogłosiła niepodległość (od początku do końca swego istnienia była mocno zależna od Niemiec). Podczas niemieckiej okupacji w Protektoracie Czech oraz Moraw działał współpracujący z Niemcami czeski rząd, istniała czeska policja, czeskie szkolnictwo oraz bardzo skromne siły zbrojne (pilnujące pomiędzy innymi przejściowe obozy dla Romów). Natomiast w Londynie podczas wojny powstał czechosłowacki rząd na uchodźstwie oraz w szeregach wojsk alianckich walczyły jednostki czeskie.
W 1945 roku Czechosłowacja była odnowiona w granicach przed 1938 roku (poza Zakarpaciem, które było włączona do Ukraińskiej SRR). Po II wojnie światowej odrodzona Czechosłowacja nie była okupowana przez wojska radzieckie. Podczas wyborów w 1948 roku zwyciężyli komuniści oraz wprowadzili państwo w strefę wpływów Związku Radzieckiego. W 1968 roku w Czechosłowacji cząstka partii komunistycznej była skłonna podjąć próbę wprowadzenia pewnych zmian ustrojowych, co wywołało przeciwdziałanie konserwatywnej części komunistów czechosłowackich oraz interwencję zbrojną pozostałych krajów komunistycznych Układu Warszawskiego. W latach 1968-1991 na terenie Czechosłowacji stacjonowały wojska radzieckie.
W roku 1989 Czechosłowacja zmieniła ustrój podczas „aksamitnej rewolucji”. W roku 1991 wycofane zostały z kraju ostatnie jednostki radzieckie. 1 stycznia 1993 w sposób pokojowy podzielona była na dwa niezależne oraz suwerenne państwa: Czechy oraz Słowację. 9 czerwca 1993 Parlament Republiki Czeskiej wydał „Ustawę o bezprawności reżimu komunistycznego oraz oporze przeciw niemu” potępiającą komunistyczną przeszłość kraju. Mimo to partia komunistyczna nie była zdelegalizowana oraz nadal legalnie działa osiągając w wyborach wyniki pozwalające na wprowadzenie wielu posłów do parlamentu czeskiego.
Republika Czeska wstąpiła do NATO w 1999 roku, a do Unii Europejskiej była przyjęta w roku 2004.
Ustrój polityczny
-
Republika Czeska jest demokracją parlamentarną. Organem ustawodawczym jest dwuizbowy parlament. Niższa izba parlamentu – Izba Deputowanych (Poslanecká sněmovna) składa się z 200 parlamentarzystów wybieranych na czteroletnią kadencję. W skład izby wyższej – Senatu (Senát) wchodzi 81 senatorów wybieranych na okres 6 lat. Jedna trzecia senatorów jest wybierana co 2 lata.
Na czele państwa stoi prezydent, który jest wybierany przez parlament na pięcioletnią kadencję. Reprezentuje on państwo na arenie międzynarodowej. Prezydent podpisuje ustawy, powołuje oraz odwołuje premiera oraz członków rządu, ma prawo rozwiązać Izbę Deputowanych, powołuje sędziów oraz członków Rady Czeskiego Banku Narodowego (Česká národní banka).
Organem wykonawczym jest Rząd (Vláda). Nowo powołany rząd musi przedstawić swój program przed Izbą Deputowanych oraz uzyskać wotum zaufania.
Partie polityczne mające reprezentację w parlamencie krajowym albo Parlamencie Europejskim: Czeska Partia Socjaldemokratyczna (Česká strana sociálně demokratická, ČSSD), Europejscy Demokraci (Evropští demokraté, ED), Komunistyczna Partia Czech oraz Moraw (Komunistická strana Čech a Moravy, KSČM), Unia Chrześcijańskich Demokratów – Czechosłowacka Partia Ludowa (Křesťanská a demokratická unie – Československá strana lidová, KDU-ČSL), Obywatelska Partia Demokratyczna (Občanská demokratická strana, ODS), Unia kandydatów niezależnych (Sdružení nezávislých kandidátů, SNK), Partia Zielonych (Strana zelených, SZ), Unia Wolności - Unia Demokratyczna (Unie svobody – Demokratická unie, US-DEU), TOP 09.
Podział administracyjny
-
Republika Czeska jest podzielona na 13 krajów oraz miasto wydzielone Praga (która jest traktowana jako 14 kraj). Obecny podział administracyjny obowiązuje od 2000 roku.
Sądy oraz pewne urzędy są jednak nadal zorganizowane na podstawie podziału administracyjnego z 1960 na 7 krajów + Praga, podzielonych dalej na powiaty (okres), nazywanych okręgami terytorialnymi.
Gospodarka
Gospodarka Czech jest uważana za jedną z najstabilniejszych spośród wszystkich państw postsocjalistycznych. Od chwili podziału Czechosłowacji, w kraju wdrożono szereg reform gospodarczych oraz strukturalnych, wprowadzono program naprawy finansów państwa oraz przeprowadzono prywatyzację oraz restrukturyzację przedsiębiorstw państwowych.
W połowie 1999 roku doszło do recesji w gospodarce, która w następnych latach powoli ustępowała ożywieniu gospodarczemu, związanemu z reguły ze wzrostem eksportu do Niemiec oraz innych krajów Unii Europejskiej. W tym okresie znacząco wzrosła także ilość inwestycji krajowych oraz zagranicznych. Wprowadzone reformy doprowadziły do rozwoju gospodarki, stabilizacji cen oraz spadku bezrobocia. Podobnie jak pozostałe państwa ubiegające się o członkostwo w Unii Europejskiej, Czechy musiały przystosować swoje prawo do jej zaleceń, co dodatkowo ustabilizowało rozwój gospodarczypotrzebne źródło.
Z PKB w przeliczeniu na 1 mieszkańca 25 525 USD (2011) Republika Czeska osiąga poziom 2/3 PKB w wiodących krajach UE oraz może równać się z krajami takimi jak Portugalia, Grecja czy Słowenia.
Działania mające na celu dokończenie prywatyzacji sektora bankowego, telekomunikacyjnego oraz energetycznego ma przynieść dalsze zwiększenie inwestycji zagranicznych, co przy restrukturyzacji dużych przedsiębiorstw oraz usprawnieniu sektora bankowego może doprowadzić do dalszego wzrostu gospodarczego.
Głównymi ośrodkami przemysłu są: Praga, Brno, Ostrawa, Pilzno oraz Młoda Bolesław.
Główne produkty
Przemysłowe
- maszynowe
- elektrotechniczne oraz elektroniczne
- motoryzacyjne (zakłady Škoda w Mladá Boleslav, Hyundai-Kia oraz Toyota/PSA w Kolínie)
- zbrojeniowe
- materiały budowlane
- szkło
- przemysł chemiczny (m.in. nawozy sztuczne)
- przemysł odzieżowy
- żywnościowe
Produkcja w rolnictwie oraz hodowli
- pszenica
- żyto
- buraki cukrowe
- ziemniaki
- chmiel
- jęczmień
- tytoń
- kukurydza
- rzepak
- owoce (np. winogrono)
- warzywa
Przemysł wydobywczy
- węgiel brunatny oraz kamienny
- rudy żelaza
- gaz ziemny
- ropa naftowa
- rudy metali kolorowych
- rudy uranu
- rudy srebra
- rudy rtęci
- grafit
Turystyka
Turystyka jest bardzo ważną dziedziną czeskiej gospodarki przynoszącą pokaźne dochody, w 2001 roku, całkowity zysk z turystyki wyniósł 118,13 miliardów Koron czeskich, co stanowiło 5,5% PNB oraz 9,3% ogólnych dochodów z eksportu. Branża turystyczna daje zatrudnienie dla ponad 110 000 osób – czyli ponad 1% wszystkich mieszkańców Czech.
Czechy są krajem atrakcyjnym turystycznie. Corocznie Republika Czeska jest odwiedzana przez 25-30 milionówpotrzebne źródło osób, przeważajaca ilość z tej liczby przejeżdża przez kraj tranzytem. Wedle oficjalnych danych w 2005 roku Republikę Czeską odwiedziło ponad 6,3 mln turystów, w 2006 ponad 6,5 mln, natomiast w 2008 ok. 6,65 mln[5]. Najwięcej przyjezdnych pochodzi z Niemiec, Austrii, Polski, Słowacji, Węgier, Włoch oraz Francji. Magnesem przyciągającym miliony zagranicznych turystów jest przede wszystkim Praga, miasto pełne zabytków najwyższej światowej klasy. Praga, jako ośrodek turystyki międzynarodowej, zdystansowała już pobliskie metropolie – Budapeszt oraz Wiedeń. Wśród pozostałych miast najczęściej odwiedzane przez turystów są: Brno, Ołomuniec, Pilzno, Liberec, Czeskie Budziejowice oraz Ostrawa. Do dziś międzynarodową renomą cieszą się czeskie uzdrowiska – Karlowe Wary (Karlsbad) oraz Mariańskie Łaźnie (Marienbad). Wielu turystów odpoczywa w czeskich górach – Karkonoszach na granicy z Polską oraz w graniczących z Niemcami Rudawach (m.in. Czeska Szwajcaria) oraz w Szumawie.
Geografia
-
Osobny artykuł: Geografia Czech.
-
Sprawdź też: granice Czech.
Republika Czeska jest państwem w środkowej Europie, bez dostępu do morza. Graniczy od zachodu z Niemcami, od południa z Austrią, od wschodu ze Słowacją oraz od północy z Polską. Wybiegnięcia terytorium Czech w głąb innych państw sąsiednich (tzw. cyple albo worki, czes. výběžky): cypel aski, cypel szluknowski (też „cypel rumburski” albo worek szluknowski), cypel frydlancki, cypel broumowski, cypel jawornicki (też „cypel jesienicki”), cypel osobłoski oraz cypel brzecławski (też Trójkąt dyjski albo „cypel lanżhocki”).
Ukształtowanie terenu
Przeważajaca ilość terytorium Republiki Czeskiej zajmują tereny wyżynno-górskie Masywu Czeskiego. Jest on otoczony z trzech stron górami: Sudetami (Śnieżka 1602 m n.p.m.), Rudawami (Klínovec 1244 m n.p.m.), Lasem Czeskim (1042 m n.p.m.), Lasem Bawarskim oraz Szumawą. Środkowa cząstka Masywu Czeskiego jest zapadliskiem z doliną Łaby, zaś na południu leżą kotliny Trzebońska oraz Budziejowicka. Od Karpat Masyw Czeski oddzielony jest na wschodzie morawsko-śląskim pasem obniżeń.
Klimat
W Republice Czeskiej panuje klimat umiarkowany ciepły, ze średnią temperaturą w styczniu –1 do –3 °C, a w lipcu 18-19 °C. Średnia roczna suma opadów to 500–700 mm. Na terenach górskich panuje klimat ostry ze średnią temperaturą roczną ok. 4 °C oraz opadami rzędu 1200 mm.
Wody
Terytorium Czech trzeba do zlewisk trzech mórz:
Największe rzeki poszczególnych zlewisk to:
- w zlewisku Morza Północnego:
- w zlewisku Morza Czarnego:
- w zlewisku Morza Bałtyckiego:
- Odra
Na rzekach zlokalizowano wiele zbiorników retencyjnych, np.:
- Orlicki
- Lipieński
- Slapski
Czechy znane są z miejscowości uzdrowiskowych z wodami mineralnymi także z gorącymi źródłami (cieplicami) m.in. Karlowe Wary (73 °C), Mariańskie Łaźnie (29,6 °C).
| Ludność Czech (CSU, Praga) |
| Rok |
Ludność |
Zmiana % |
Rok |
Ludność |
Zmiana % |
| 1857 |
7 016 531 |
– |
1930 |
10 674 386 |
6,6% |
| 1869 |
7 617 230 |
8,6% |
1950 |
8 896 133 |
–16,7% |
| 1880 |
8 222 013 |
7,9% |
1961 |
9 571 531 |
7,6% |
| 1890 |
8 665 421 |
5,4% |
1970 |
9 807 697 |
2,5% |
| 1900 |
9 372 214 |
8,2% |
1980 |
10 291 927 |
4,9% |
| 1910 |
10 078 637 |
7,5% |
1991 |
10 302 215 |
0,1% |
| 1921 |
10 009 587 |
–0,7% |
2001 |
10 230 060 |
–0,7% |
|
|
Wykres ukazujący dynamikę zmian ludności Czech
od 1993 do 2003 roku (w tysiącach). |
Demografia
Skład etniczny ludności Republiki Czeskiej to: Czesi (63,7%) oraz Morawianie (4,9%), Słowacy (1,4%), Polacy, Niemcy, Ukraińcy, Ślązacy, Węgrzy, Romowie. Podczas ostatniego spisu w 2011 roku aż 26% obywateli nie umiało albo nie chciało podać swojej narodowości[6].
Przyrost naturalny wynosi +0,41% (szacunkowo w 2009). Średnia długość życia ulega wydłużeniu oraz wynosi 77 lat.
Przeważajaca ilość ludności (68%) deklaruje bezwyznaniowość[7], przynależność do danej denominacji religijnej deklaruje odpowiednio: katolicyzm (ok. 26,8%), protestantyzm (ok. 4,29%) – z reguły husyci, prawosławie (0,34%), islam (0,2%), Świadkowie Jehowy (0,15%), bahaizm (0,03%), judaizm (0,02%) oraz inne. Deklaracje wyznaniowe Czechów nie pokrywają się jednak z praktykami religijnymi. Wg kościelnych statystyk w nabożeństwach stale uczestniczy około 5% obywateli. W pozostałych wyznaniach bywa podobnie.
Jedynym krajem Czech, gdzie ludzie wierzący stanowią przeważajaca ilość jest Kraj zliński. Największy odsetek ludności wierzącej posiadają wśród miast Trzyniec oraz Uherský Brodpotrzebne źródło.
Ciekawostką jest, że najbardziej religijną grupą narodowościową w Czechach są Polacy – przynależność do kościoła albo związku wyznaniowego zadeklarowało 79,1% czeskich Polaków. 18,1% czeskich Polaków stanowią ewangelicy augsburskiego wyznaniapotrzebne źródło.
-
Miasta Czech
-
Osobny artykuł: Miasta Czech.
Kultura
Przypisy
Bibliografia
- Stephen Brook, 2003, Przewodnik National Geographic Praga oraz Czechy, National Geographic, ISBN 83-89019-50-7.
Sprawdź też
Linki zewnętrzne
Sprawdź hasło
Czechy w Wikisłowniku
|
Państwa Europy |
|
|
|
 |
|
Państwo nieuznawane
na arenie międzynarodowej |
|
|
| Terytoria zależne |
|
|
| Państwo sui generis/terytorium sporne |
|
|
- ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo.
- ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.
|
|
.svg&filetimestamp=20060522105525){kind=small}
.gif&filetimestamp=20080221190526){kind=small}
_-_coat_of_arms.gif&filetimestamp=20100319164150){kind=small}
