Czeczenia (czecz. Нохчийчоь/Noxçiyçö, ros. Чечня, Czecznia), Republika Czeczeńska (czecz. Нохчийн Республика / Noxçiyn Respublika; ros. Чеченская Республика, Czeczenskaja Riespublika) – autonomiczna republika, ze stolicą w mieście Grozny, wchodząca w skład Federacji Rosyjskiej. Jest leżąca na północnym Kaukazie, graniczy z rosyjskimi Dagestanem na wschodzie, Inguszetią na zachodzie oraz Krajem Stawropolskim na północy oraz z Gruzją na południu.
Mimo ogłoszenia niepodległości w 1991, aktualnie żadne państwo świata nie uznaje niepodległości Czeczenii. W 1991 niepodległość Czeczenii uznała Gruzja. Prezydentem Gruzji był wtedy Zwiad Gamsachurdia, późniejsi prezydenci zachowywali się tak, jakby tej decyzji nie było (zgodnie z prawem międzynarodowym nie da się cofnąć raz podjętej decyzji o uznaniu kraju). Niepodległość Czeczenii uznawał też Afganistan pod rządami talibów. Opinia publiczna na świecie jest podzielona; cząstka obserwatorów uważa, że Czeczeni bronią niepodległości kraju przed Rosją, inni zaś uważają, że nadrzędnym jest prawo Federacji Rosyjskiej do zachowania integralności swego terytorium.
23 marca 2003 w Czeczenii przeprowadzono referendum konstytucyjne. Jednym z najważniejszych postanowień nowej konstytucji republiki było pozostanie w Federacji Rosyjskiej. Wedle strony rosyjskiej w wyborach udział wzięło prawie 90% uprawnionych do głosowania oraz prawie 96% opowiedziało się za zaproponowaną przez władze rosyjskie konstytucją. Wedle wielu komentatorów dane te są nieprawdziwe. Również warunki, w jakich było przeprowadzone głosowanie, budziły zastrzeżenia. Wedle wielu obserwatorów Rady Europy referendum winno być przełożone na czas uspokojenia się sytuacji w regionie. Zastrzeżenia budziło także głosowanie samych żołnierzy, którzy na stałe stacjonowali (zdaniem zwolenników niepodległości jako okupanci) w republice oraz stanowili około 10% wyborców. Zdaniem władz rosyjskich zastrzeżenia te nie wpłynęły jednak na sam wynik referendum, twierdziły one, że sama ludność czeczeńska jest zmęczona przeciągającymi się działaniami wojskowymi oraz w zdecydowanej większości poparła uchwalenie konstytucji. Zwolennicy niepodległości nawoływali do bojkotu referendum, a jego wyniki uważają za sfałszowane (przynajmniej w kwestii podanej wysokiej frekwencji). Strona rosyjska zaprzecza tym oskarżeniom. Pewni ludzie politycy krajów Unii Europejskiej uznali referendum za „krok w dobrym kierunku”. Natomiast zdecydowanie krytycznie o referendum wypowiadały się organizacje praw człowieka, podzielając wymienione wyżej zastrzeżenia.
W czasie rozpadu ZSRR grupa przywódców czeczeńskich ogłosiła niepodległość republiki, która trwała od 1991 do 1994, pomimo braku oficjalnego uznania przez inne państwa. W 1992 Czeczenia (wraz z Tatarstanem) odmówiła podpisania układu stowarzyszeniowego z Federacją Rosyjską. Rosja nie uznała tej odmowy oraz w 1994 rozpoczęła wojnę mającą na celu opanowanie Czeczenii – konflikt w 1996 zakończył się zwycięstwem zwolenników niepodległości. Drugą próbę podporządkowania republiki Rosja podjęła w 1999, oraz po zajęciu całego terytorium przez wojska federalne ogłosiła w 2002 oficjalne zakończenie wojny. Wedle innych opinii, w tym separatystów, wojna trwa nadal. Obie wojny doprowadziły do wielkich zniszczeń oraz doszczętnie zrujnowały tę republikę. Aktualnie trwa odbudowa republiki ze zniszczeń wojennych – na razie całkowicie odbudowano Gudermes oraz Argun, trwa odbudowa Groznego.
Oficjalne uzasadnienie władz Federacji Rosyjskiej wojny z Czeczenią mówi o obronie integralności terytorialnej Rosji oraz walce z separatystycznymi, fundamentalistycznymi grupami muzułmańskimi.
Ludność
W 2008 Republikę zamieszkiwało 1,28 mln mieszkańców, w tym 67,9% Czeczenów, 16,9% Inguszów oraz 14,5% Rosjan oraz inne ludy kaukaskie. Straty wojenne oraz masowe przemieszczania się ludności sprawiły, że trudno było oszacować liczbę ludności zamieszkującej republikę w danym momencie, jak też inne ważne parametry demograficzne – podawano np. dane, że republika ma jedną z najmłodszych populacji w Federacji Rosyjskiej, o średnim wieku 22,5 lat, w tym mężczyźni zaledwie 21,5 lat. Były m.in. podawane opinie, że liczba ludności wydatnie się zmniejszyła, przy czym miała się wahać od 800 tys. do 1,5 mln ludzi (ok. 40% w miastach). Z drugiej strony wedle danych spisu ludności[1] Federacji Rosyjskiej z 2002 Czeczenię zamieszkiwało 1,1 mln ludzi, ze wskaźnikiem mężczyźni/kobiety 48,3% do 51,7%. Do Czeczenii powróciła przeważajaca ilość uchodźców z sąsiednich republik Federacji Rosyjskiej – Inguszetii oraz Dagestanu. Czeczeni posiadają bardzo wysoki wskaźnik przyrostu naturalnego.
Olbrzymia przeważajaca ilość Czeczenów to wyznawcy islamu sunnickiego. Jest ich około 93%.
Gospodarka – stan na 2003 rok
Po 1991, a zwłaszcza w czasie wojny gospodarka Czeczenii upadła, zaś jej produkt narodowy stanowi prawdopodobnie ułamek produktu sprzed rozpadu Związku Radzieckiego, co jest wynikiem zniszczenia ok. 80% potencjału ekonomicznego republiki. Odbudowano całkowicie zaledwie przemysł naftowy, mający znaczenie dla metropolii. Funkcjonują też prymitywne rolnictwo oraz hodowla, zaspokajające własne potrzeby chłopów oraz dające skromne nadwyżki na wymianę. Trwa powolna odbudowa przemysłu oraz usług.
Poziom bezrobocia sięga 73% (według zestawienia danych oficjalnych Goskomstatu[2] z danymi spisu 2002 o liczebności grup wiekowych od 15 do 64 lat poziom ten wynosi 48%), co jest jednym z najwyższych wskaźników w świecie oraz świadczy o zupełnym rozkładzie kraju oraz przejściu do gospodarki na poły „pierwotnej”. Ludność zajmuje się w dużej mierze przemytem, handlem wymiennym, a także żyje ze skąpych środków pomocowych. Wedle oficjalnych danych rządu rosyjskiego, od 2000 na odbudowę Czeczeni przeznaczono ok. 3 mld USD, ale faktycznie wydano 1/6 tej sumy – jej cząstka była prawdopodobnie zdefraudowana przez urzędników rozmaitych szczebli. W najcięższej sytuacji są osoby żyjące ze środków budżetowych, w tym emeryci. Na stopę życiową ma też wpływ zły stan infrastruktury gospodarczej oraz społecznej, m.in. braki w zaopatrzeniu w wodę oraz energię.
Notuje się też rozliczne przestępstwa finansowe, jak fałszowanie pieniędzy, z reguły dolarów – w Czeczenii jest najwyższy w Federacji stosunek operacji dolarowych do rublowych. Separatyści rozpoczęli też drukowanie nowej waluty, nahar, ale armia federalna zapobiegła jej upowszechnieniu.
Historia do 1990 r.
Wojny religijne z islamską Turcją w XV wieku. W XVIII wieku rozpoczęły się walki w obronie przed imperializmem Rosji.
Po trwających od czasów Piotra I wojnach oraz rozpoczętym w 1834 pod przywództwem bohatera narodowego, imama Szamila powstaniu, w 1859 Czeczenia była podbita przez Rosję oraz na specjalnych prawach weszła w skład imperium. Walki tamtego okresu były opisywane w literaturze przez Lwa Tołstoja. Brali w nich udział zesłańcy, m.in. Michał Lermontow, a także liczni zesłańcy polscy oraz Polacy służący w szeregach armii carskiej.
Po utworzeniu ZSRR obszar zamieszkany przez Czeczenów wszedł w skład Górskiej ASRR, w ramach której w 1923 założono Czeczeński Obwód Autonomiczny, który od 1924 wszedł bezpośrednio w skład Rosyjskiej FSRR. W 1934 Czeczeński OA połączono z Inguskim OA tworząc Czeczeńsko-Inguski Obwód Autonomiczny. W 1936 Obwód stał się jedną z autonomicznych republik ZSRR (Czeczeńsko-Inguska ASRR). Przeprowadzono tam przymusową kolektywizację oraz ateizację. Zdarzały się czystki oraz mordy na inteligencji. W czasie II wojny światowej oraz zajęciu części Kaukazu przez wojska niemieckie pewne grupy Czeczenów oraz Inguszów – w nadziei na wywalczenie niepodległości, podjęły współpracę z Niemcami, m.in. formując walczące u ich boku oddziały wojskowe oraz nasilając partyzantkę na zapleczu frontu, co później uczyniło w ramach stosowanej odpowiedzialności zbiorowej decyzją władz radzieckich, w tym Stalina likwidację w 1944 Czeczeńsko-Inguskiej ASRR oraz wysiedlenie Czeczenów z Inguszami z reguły do Kazachstanu oraz na Syberię. Powrót większości z nich (w trakcie wywózek umarło ok. 1/4 populacji) stał się możliwy cztery lata po śmierci Stalina w 1953. Decyzją Chruszczowa republikę reaktywowano w 1957.
Dzieje najnowsze
flaga niepodległej Czeczenii
godło niepodległej Czeczenii
flaga z godłem niepodległej Czeczenii
Pierwsza niezależność (1991-1994)
W czasie postępującego rozpadu ZSRR przywódca ruchu niepodległościowego, prezydent elekt, Dżochar Dudajew (wybrany na prezydenta 27 października 1991) wydał 1 listopada 1991 powstanie niepodległej Czeczenii. Rosja odpowiedziała wprowadzeniem stanu wyjątkowego w Czeczenii oraz Inguszetii (w miesiąc później Ingusze w referendum wypowiedzieli się za oddzieleniem się od Czeczenii). 12 marca 1992 czeczeński parlament uchwalił konstytucję niepodległej Czeczenii. Następnie Czeczenia odmówiła podpisania 31 marca 1992 układu federacyjnego, pozostając formalnie poza państwem rosyjskim. Natomiast Inguszetia już jako osobna republika powstała 4 czerwca 1992 przystąpiła do Federacji Rosyjskiej. Prowadzona przez Czeczenów polityka niepodległości sprowokowała rosyjskie (federalne) interwencje militarne począwszy już od listopada 1991, kiedy to na lotnisku w Groznym wylądował oddział komandosów, którego misja przywrócenia w Czeczenii rosyjskich porządków zakończyła się kompletnym fiaskiem. Moskwa podjęła też działania zakulisowe prowadzone przez służby specjalne, m.in. wspierając opozycję wobec prezydenta Dudajewa, w tym parę nieudanych prób zbrojnego przewrotu. 17 kwietnia 1993, po kolejnych konfliktach z parlamentem, Dudajew podjął decyzję o rozwiązaniu parlamentu oraz wprowadzeniu rządów prezydenckich. Ruch opozycyjny działał nadal, podejmując próby zbrojnego przejęcia władzy. Już w tamtym okresie miały miejsce na terenie sąsiednich terytoriów rosyjskich (Kraj Stawropolski oraz Krasnodarski) przypadki akcji terrorystycznych dokonywanych przez Czeczenów, jak np. porwania autobusów oraz samolotów. Czeczenia 16 stycznia 1994 przyjęła nazwę Czeczeńska Republika Iczkerii.
I wojna w Czeczenii (1994-1996)
-
11 grudnia 1994 do republiki wkroczyły wojska rosyjskie. Od lutego 1995, kiedy Rosjanie zdobyli Grozny, trwały walki partyzanckie. W sierpniu 1996, po przeprowadzeniu przez Czeczenów kontrofensywy, Grozny stał się odbity. 31 sierpnia 1996 w Chasawjurcie podpisano rozejm, kończący pierwszą wojnę czeczeńską. Na jego mocy m.in. problem statusu republiki stał się odłożony na 5 lat.
Druga niezależność (1996-1999)
W wyborach przeprowadzonych 27 stycznia 1997 – nadzorowanych przez międzynarodowych obserwatorów, ale kwestionowanych w Rosji ze względu na udział w nich mniej niż połowy uprawnionych do głosowania – prezydentem stał się wybrany Asłan Maschadow. 12 maja 1997 podpisano w Moskwie rosyjsko-czeczeński traktat pokojowy.
Jednak sytuacji wewnętrznej nie zmieniło krótkotrwałe mianowanie premierem uznanego przez Rosję za terrorystę Szamila Basajewa. Miały miejsce rozliczne porwania ludzi dla okupu, zwłaszcza cudzoziemców, łącznie z przypadkami ich zabijania w przypadku nieuzyskania wykupu – najbardziej znane jest zabójstwo w grudniu 1998 czterech Brytyjczyków oraz Nowozelandczyka. W maju 1998 porwano przedstawiciela prezydenta Rosji w Czeczenii Walentina Własowa, a w marcu 1999 rosyjskiego generała Konstantina Szpiguna. Zdarzenia takie dotknęły też obywateli polskich. W grudniu 1997 porwano pięciu Polaków (m.in. Marka Kurzyńca). Natomiast w sierpniu 1999 na terytorium sąsiedniego Dagestanu uprowadzono dwie Polki: prof. Zofię Fiszer-Malanowską oraz doc. Ewę Marchwińską-Wyrwał. To ostatnie porwanie przypisuje się grupie braci Achmadowów. Władze republiki wysuwały oskarżenia, że proceder ten jest inspirowany przez rosyjskie służby specjalne – o zabójstwo w 1996 sześciu lekarzy Czerwonego Krzyża obwiniono zamieszkałego w Moskwie Adama Denijewa jako agenta (lub pułkownika) FSB, a zabójstwem Brytyjczyków oraz Nowozelandczyka obciążono Arbi Barajewa jako kolaboranta oraz agenta FSB, pomimo tego, że do jego zabicia przez armię federalną w 2001 rzekomo nie był przez te władze niepokojony.
Pod protektoratem Szamila Basajewa oraz Zelimchana Jandarbijewa – zwolenników kontynuowania walki zbrojnej aż do wyparcia Rosjan z całego Kaukazu – w Czeczenii założono parę obozów szkoleniowych kształcących wojowników świętej wojny z całego Kaukazu. Spowodowali oni szereg zbrojnych incydentów oraz akcji terrorystycznych zwłaszcza w Dagestanie. Coraz większe wpływy w republice zdobywał radykalny islam. Ulegając naciskom jego zwolenników Maschadow wiosną 1999 wprowadził szariat w Czeczenii.
II wojna w Czeczenii (rozpoczęta w 1999)
-
Okres względnego spokoju stał się przerwany 7 sierpnia 1999, kiedy to do Dagestanu wkroczyły oddziały dowodzone przez Szamila Basajewa pod hasłem ustanowienia na Kaukazie islamskiego kalifatu oraz ogłoszenie się przez Basajewa kalifem Kaukazu oraz zamachy bombowe w Moskwie oraz Wołgodońsku w sierpniu oraz wrześniu tego roku, o które władze rosyjskie obwiniły czeczeńskich separatystów. Wydarzenia te strona rosyjska podała jako powód kolejnej interwencji militarnej. Z kolei pod adresem rosyjskich służb specjalnych wysuwane są zarzuty prowokacji. Maschadow potępił zarówno zamachy, jak oraz wejście Basajewa do Dagestanu. Wskutek przeprowadzonego 23 marca 2003 referendum konstytucyjnego Czeczenia 2 kwietnia 2003 stała się częścią Federacji Rosyjskiej. Strona rosyjska wielokrotnie ogłaszała koniec drugiej wojny czeczeńskiej, po raz ostatni 16 kwietnia 2009, jednak w rzeczywistości operacje wojskowe prowadzono także po tej dacie.
Prawa człowieka oraz zbrodnie wojenne
Zdaniem obserwatorów, łamanie praw człowieka oraz zbrodnie wojenne popełniane przez obie strony konfliktu były na porządku dziennym, stając się integralną częścią konfliktu. Są one dokumentowane przez organizacje pozarządowe: Moskiewskie Centrum Praw Człowieka "Karta" czy Międzynarodową Helsińską Fundację Praw Człowieka.
Wedle oficjalnych danych po stronie rosyjskiej w konflikcie zginęło ok. 5 tys. żołnierzy armii federalnej oraz wojsk MSW. Wedle sieci zrzeszającej matki zabitych żołnierzy, prawdziwa liczba sięga 11 do 12 tys. osób.
Dane o ofiarach po stronie czeczeńskiej, niewątpliwie znaczne, są trudne do ustalenia – znany polski publicysta, znawca z pobytów na miejscu problemów republik postradzieckich, Wojciech Jagielski, podał we wrześniu 2004, że potrafią one sięgać liczby od 100 do 200 tysięcy osób. Również cytowany przez prasę jako wyraziciel opinii separatystów elektroniczny KavkazCenter (rezydujący na wielorakich serwerach) podaje sprzeczne oraz zróżnicowane dane jak np. że straty ludności cywilnej (bez uściślenia, ale prawdopodobnie od początku II wojny) wahają się od 40 do 55 tysięcy (na październik 2003).
Istniejące w czasie konfliktu rosyjskie tzw. obozy filtracyjne, porównywane były w wielorakich opiniach do obozów koncentracyjnych. Z wielorakich źródeł, także rosyjskich, pochodziły informacje o zbrodniach armii rosyjskiej przeciwko ludności cywilnej – wymieniano gwałty, mordy, uprowadzenia, handel organami ludzkimi, handel zwłokami, tortury, okaleczanie ludzi, zaczystki. Również stronę czeczeńską obwiniano o dokonywanie rozmiarami podobnych do rosyjskich masowych zbrodni, jak np. mordowanie jeńców czy ludności rosyjskiej zamieszkującej tereny republiki.
Podział administracyjny
W skład Czeczenii wchodzą 3 miasta o znaczeniu republikańskim oraz 15 rejonów[3].
Rejony (w nawiasie podano ośrodek administracyjny):
- rejon naurski (Naurskaja)
- rejon szełkowski (Szełkowskaja)
- rejon nadtierieczny (Nadtieriecznoje)
- rejon grozneński (Staraja Sunża)
- rejon gudermeski (Gudermes)
- rejon sunżeński (Siernowodskaja)
- rejon aczchoj-martanowski (Aczchoj-Martan)
- rejon urus-martanowski (Urus-Martan)
- rejon szaliński (Szali)
- rejon kurczałojewski (Kurczałoj)
- rejon itum-kaliński (Itum-Kali)
- rejon szatojski (Szatoj)
- rejon wiedieński (Wiedieno)
- rejon nożaj-jurtowski (Nożaj-Jurt)
- rejon szarojski (Szaroj)
Miasta o znaczeniu republikańskim:
Tablice rejestracyjne
Tablice pojazdów zarejestrowanych w Czeczenii posiadają aktualnie oznaczenie 95 w prawym górnym rogu nad flagą Rosji oraz literami RUS. Poprzednio używano liczby 20.
Przypisy
Sprawdź też
Linki zewnętrzne
.svg&filetimestamp=20071102220625)
DivisionMap.png&filetimestamp=20060115144819)
