Czesław Miłosz (ur. 30 czerwca 1911 w Szetejniach[1], zm. 14 sierpnia 2004 w Krakowie) – polski prawnik oraz dyplomata, poeta, prozaik, eseista, historyk literatury, tłumacz; w latach 1951–1989 na emigracji, do 1960 we Francji, następnie w Stanach Zjednoczonych; w Polsce do 1980 obłożony cenzurą; laureat Neustadt International Prize for Literature (1978) oraz Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980); profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley oraz Uniwersytetu Harvarda; w 1993 powrócił do kraju, członek Polskiej Akademii Umiejętności, Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, kawaler Orderu Orła Białego; pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce; brat Andrzeja Miłosza.
Przed II wojną światową Miłosz – obok Józefa Łobodowskiego – był poetą katastroficznym, uderzającym w ton wizyjny stylizacją na głos starotestamentowych proroków. Od innych twórców formacji Żagary odróżniał go kult klasycystycznych rygorów. Po wojnie jego poezja stała się bardziej intelektualna; wiązała się z ambicjami odbudowania trwałych wartości europejskiej kultury, sumienia oraz wiary. Literaturę pojmował wówczas jako drogę do ocalenia po klęsce poczucia człowieczeństwa. W latach 70. zaczęła w niej dominować tematyka religijna oraz kontemplacyjna. Jego książki zostały przetłumaczone na 44 języki[2].
Życiorys
Dzieciństwo oraz młodość
Czesław Miłosz był pierworodnym synem Aleksandra Miłosza oraz Weroniki Miłoszowej z Kunatów. Urodził się na ziemiach zabranych, na Auksztocie, w Szetejniach, dziedzicznym majątku matki położonym nad Niewiażą, niedaleko Kiejdan, w ówczesnej guberni kowieńskiej, w powiecie kowieńskim, w parafii Opitołoki, gdzie stał się ochrzczony w kościele Przemienienia Pańskiego w Świętobrości. Rodzina Miłoszów, pieczętująca się herbem Lubicz, cieszyła się starym szlacheckim pochodzeniem.
Wielkie Księstwo Litewskie, na którego dawnych terenach Miłosz się wychował, wraz ze swą wielokulturową oraz tolerancyjną atmosferą, wywarło decydujący wpływ na twórczość poety, a on sam wielokrotnie odwoływał się do wspomnień z dzieciństwa (Dolina Issy). Inspirację stanowiło dla niego zarówno spokojne życie na wsi, jak oraz szalone podróże z ojcem. Ogromny wpływ na poetę wywarły także wydarzenia historyczne, których był świadkiem: rewolucja październikowa oraz wojna polsko-bolszewicka. W tym samym czasie, 19 września 1917 urodził się jego młodszy brat, Andrzej Miłosz, późniejszy reżyser dokumentalista, publicysta oraz tłumacz.
Miłosz studiował na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, najpierw polonistykę na Wydziale Humanistycznym, po krótkim czasie przeniósł się na Wydział Nauk Społecznych, by studiować prawo. Zadebiutował w 1930 na łamach uniwersyteckiego pisma "Alma Mater Vilnensis" wierszami Kompozycja oraz Podróż. Był członkiem grupy poetów Żagary oraz współtwórcą pisma o tej samej nazwie. Pracował w Polskim Radiu Wilno. Został zwolniony po oskarżeniach o wspieranie dążeń Litwinów do przejęcia Wilna oraz działalność na rzecz kultury białoruskiej.
II wojna światowa
Po rozpoczętej 1 września 1939 niemieckiej agresji na Polskę, Miłosz udał się na południe kraju. Gdy 17 września na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow wojska Armii Czerwonej rozpoczęły inwazję na wschodniej granicy Rzeczypospolitej, poeta znajdował się już w Rumunii. Wojska ZSRR zajęły Wilno a potem przekazały je Litwinom. Miłosz powrócił do rodzinnego miasta, przyjmując obywatelstwo litewskie. Jednak już 14 czerwca 1940 150 tys. żołnierzy ZSRR wkroczyło na teren Litwy oraz rozpoczęła się sowiecka okupacja. Poetą bardzo wstrząsnęły te wydarzenia, co miało odzwierciedlenie w jego poezji. Opuścił Wilno oraz przeniósł się do okupowanej przez Niemców Warszawy, gdzie pracował jako woźny w Bibliotece Uniwersyteckiej. Uczestniczył w podziemnym życiu literackim, pod pseudonimem Jan Syruć opublikował w 1940 r. tom Wiersze. Po upadku 2 października 1944 r. powstania warszawskiego wyjechał do Krakowa, w którym pozostał do końca 1945 roku.
Okres powojenny
Po II wojnie światowej aktywnie wspierał system stalinowski w Polsce. Podjął m.in. pracę w dyplomacji komunistycznego rządu Polski w Stanach Zjednoczonych oraz Paryżu, jako attaché kulturalny. W 1951 roku poprosił o azyl polityczny we Francji, kiedy w trakcie pobytu w Paryżu zdecydował się nieoczekiwanie pojechać do redaktora "Kultury", Jerzego Giedroycia, prosząc o ukrycie, oraz zabezpieczenie jego rzeczy do czasu, kiedy otrzyma azyl polityczny. Obawiano się bowiem porwania, albo innej formy sabotażu ze strony polskich komunistów. Miłosz mieszkał przez pewien czas w Maisons-Laffitte, co doprowadziło do jego wieloletniej współpracy z tym pismem. Było to jednak powodem skandalu w całej polskiej emigracji – przeciwko przyjęciu byłego komunisty protestowała nie tylko redakcja "Wiadomości" Mieczysława Grydzewskiego, ale nawet mieszkający w Maisons-Laffitte Józef Czapski, grożąc, że zerwie współpracę z "Kulturą". Już dwa lata później Instytut Literacki Giedroycia wydał "Zniewolony umysł" – książkę skierowaną do polskiej emigracji, mającą wyrazić mechanizm myślenia człowieka w demokracjach ludowych. Józef Mackiewicz nazwał ją w londyńskich "Wiadomościach" "wielkim odpompatycznieniem myśli emigracyjnej", jak podaje Witold Gombrowicz[3]. W następnych latach Instytut Literacki wydał przeważajaca ilość dzieł Miłosza, a sam Jerzy Giedroyc nominował go do otrzymania Nagrody Nobla.
W 1960 r. Miłosz przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych, gdzie wykładał literaturę słowiańską na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, oraz na Harvardzie. Za granicą tworzył z reguły poezję, bardzo różnorodną, choć największe uznanie zyskały jego wiersze polityczne (m.in. Który skrzywdziłeś). W PRL oficjalnie uznany za zdrajcę oraz renegata, stał się uroczyście potępiony przez Związek Literatów Polskich oraz poniektórych autorów (Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego[4], Kazimierza Brandysa[5], Jarosława Iwaszkiewicza oraz Antoniego Słonimskiego). Do 1980 istniał zapis cenzorski, nie tylko zakazujący publikacji jego utworów, ale nawet wymieniania jego nazwiska (w sytuacjach koniecznych używano np. eufemizmu autor "Ocalenia"; pod nazwiskiem publikowano dokonane przezeń tłumaczenia, m.in. w antologii Poeci języka angielskiego [1969-1974]). Książki Miłosza były drukowane w podziemiu, przemycane z zagranicy, a dla nielicznych dostępne w działach prohibitów bibliotek uniwersyteckich. Miłosza odrzucała także cząstka polskiej emigracji, zarzucającej mu początkowe poparcie dla przemian w Polsce oraz "bolszewizm".
W 1978 roku Miłosz otrzymał Międzynarodową Nagrodę Literacką Neustadt zwaną "Małym Noblem".
Stosunek władz oraz środowiska emigracyjnego do Miłosza zaczął się zmieniać po 1980 r., kiedy poeta otrzymał literacką nagrodę Nobla za całokształt twórczości. Rok później przyjechał do kraju, gdzie jego utwory zostały już oficjalnie wydane (choć cząstka z nich ocenzurowano, a cząstka mogła się nadal ukazywać tylko w wydaniach podziemnych). Stały się one natchnieniem dla rozwijającej opozycji politycznej. W 1981 r., w czasie pobytu w kraju otrzymał doktorat honoris causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (promotorka: I. Sławińska)[6], a w 1989 r. Uniwersytetu Jagiellońskiego.
W 1990 Miłosz stał się członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich (otrzymał legitymację nr 1).
Miłosz był też autorem przekładów na język polski:
Przekładał także polską poezję na język angielski.
W 1993 r. poeta definitywnie przeprowadził się do Polski, gdzie jako miejsce pobytu wybrał Kraków, jak twierdził "najbardziej zbliżony do Wilna". W uznaniu zasług dla kultury polskiej w 1993 roku otrzymał Honorowe Obywatelstwo Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa[7]. W czerwcu 1996 r. za książkę Legendy współczesności uhonorowany stał się Nagrodą Krakowska Książka Miesiąca. Dwa lata później za tom Piesek przydrożny otrzymał Nagrodę Nike.
W 1994 r. Czesław Miłosz stał się odznaczony Orderem Orła Białego[8].
W 1996 Polskie Radio przyznało mu nagrodę Diamentowy Mikrofon[9].
Miłosz zmarł 14 sierpnia 2004 w Krakowie, przeżywszy 93 lata. Został pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce.
Poezja Miłosza
Wiersze Czesława Miłosza są intelektualne, a metafory jakich używa – sugestywne. Jego twórczość z lat 30., przed II wojną światową jest przesycona katastrofizmem. Dominuje w niej rozmach, metaforyczność, rytmiczność, wizje apokalipsy.
Wiersze pisane podczas wojny nie posiadają już w sobie tyle patosu. Są wydatnie mniej ozdobne. Poeta stawia na komunikatywność wiersza – na zrozumiałość zawartych w nim treści filozoficznych oraz intelektualnych. Część z tych wierszy poświęca Miłosz okupowanej Warszawie (Miasto, Błądząc), w której spędził prawie cały okres wojny. W twórczości Miłosza przypadającej na okres wojny da się także zauważyć świadome odchodzenie od tematyki wojennej. Znajdziemy wiersze opisujące zwykłe piękno świata, który – mogłoby się wydawać – wcale nie zaznał wojny. Tak jest w wierszach Piosenka pasterska, czy Świat – poema naiwne z 1943 r.
Po wojnie poeta podjął tematykę bardziej filozoficzną. Szczególnie upodobał sobie formę traktatu. W wydanym w tomie Światło dzienne Traktacie moralnym piętnuje zanik wartości, krytykuje niedobór moralności oraz wskazuje na to, co jego zdaniem, należałoby zmienić w ludzkiej mentalności. W 1957 r. napisał Traktat poetycki pokazujący polską historię, kulturę oraz mentalność ludzi z czasów Młodej Polski. W tomie Druga przestrzeń (2002 r.) znalazł się Traktat teologiczny, w którym Miłosz rozważa problem tajemnicy wiary.
nieoczekiwanie wielu poezji Czesław Miłosz napisał także eseje, najważniejszy z nich to Zniewolony umysł - do dziś uważana za wybitną próbę naukowej analizy działania propagandy komunistycznej. (inne eseje to Rodzinna Europa, Ziemia Ulro, Ogród nauk), powieści (Dolina Issy) oraz dziennik (Rok myśliwego).
Miłosz po zerwaniu swoich związków z komunistycznymi władzami wyrażał w swej twórczości niechęć oraz krytykę w stosunku do PRL, wielokrotnie piętnował polski nacjonalizm, krytykował tradycyjny polski katolicyzm – określając go ciemnogrodem.
Dzieła
- Kompozycja (1930)
- Podróż (1930)
- Poemat o czasie zastygłym (1933)
- Trzy zimy (1936)
- Obrachunki
- Wiersze (1940)
- Równina (1941)
- Pieśń niepodległa (1942)
- ' 'Do polityka(1945)
- Ocalenie (1945)
- Traktat moralny (1947)
- Zniewolony umysł (1953)
- Zdobycie władzy (1953)
- Światło dzienne (1953)
- Dolina Issy (1955)
- Traktat poetycki (1957)
- Rodzinna Europa (1958)
- Kontynenty (1958)
- Człowiek wśród skorpionów (1961)
- Król Popiel oraz inne wiersze (1961)
- Gucio zaczarowany (1965)
- Widzenia nad zatoką San Francisco (1969)
- Miasto bez imienia (1969)
- Prywatne obowiązki (1972)
- Gdzie wschodzi słońce oraz kędy zapada (1974)
- Ziemia Ulro (1977)
- Ogród nauk (1979)
- Hymn o perle (1982)
- Nieobjęta ziemia (1984)
- Kroniki (1987)
- Dalsze okolice (1991)
- Zaczynając od moich ulic (1985)
- Metafizyczna pauza (1989)
- Poszukiwanie ojczyzny (1991)
- Rok myśliwego (1991)
- Na brzegu rzeki (1994)
- Szukanie ojczyzny (1992)
- Historia literatury polskiej (1993)
- Legendy nowoczesności (1996)
- Życie na wyspach (1997)
- Piesek przydrożny (1997)
- Abecadło Miłosza (1997)
- Inne abecadło (1998)
- Zaraz po wojnie. Korespondencja z pisarzami 1945-1950 (1998)
- Wyprawa w dwudziestolecie (1999)
- To (2000) – tomik poetycki (Książka otrzymała laur Śląskiego Wawrzynu Literackiego za 2000 r.)
- Druga przestrzeń (2002)
- Orfeusz oraz Eurydyka (2002)
- O podróżach w czasie (2004)
- Spiżarnia literacka (2004)
- Wiersze ostatnie (2006)
- Bieg[10]
Bibliografia
- Książki Czesława Miłosza
- Abecadło Wydawnictwo Literackie, styczeń 2002 ISBN 83-08-03172-2
- Dolina Issy (z komentarzem Marka Zalewskiego) Wydawnictwo Literackie, kwiecień 2002 ISBN 83-08-03231-1
- Gdzie słońce wschodzi oraz kędy zapada Słowo/Obraz Terytoria, sierpień 2004 ISBN 83-89405-04-0
- Prywatne obowiązki Wydawnictwo Literackie, październik 2001 ISBN 83-08-03135-8
- Przygody młodego umysłu. Publicystyka oraz proza 1931-1939 Znak, grudzień 2003 ISBN 83-240-0340-1
- Rodzinna Europa Wydawnictwo Literackie, maj 2001 ISBN 83-08-03115-3
- Rok myśliwego Znak, styczeń 2001 ISBN 83-240-0032-1
- Spiżarnia literacka Wydawnictwo Literackie, maj 2004 ISBN 83-08-03602-3
- Świadectwo poezji. Sześć wykładów o dotkliwości naszego wieku Wydawnictwo Literackie, październik 2004 ISBN 83-08-03604-X
- Świat. Poema naiwne Wydawnictwo Literackie, sierpień 1999 ISBN 83-08-02867-5
- Szukanie ojczyzny Znak, grudzień 2001 ISBN 83-240-0093-3
- To Znak, 2001 ISBN 83-240-0003-8
- Wiersze – tom 4. Czesław Miłosz Znak, lipiec 2004 ISBN 83-240-0420-3
Dyskografia Miłosza
Miłosz czyta Mickiewicza. Miłosz czyta Miłosza, 1996
Rok Czesława Miłosza
W 2010 Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2011 Rokiem Czesława Miłosza[11]. Na program obchodów 100. rocznicy urodzin pisarza złożyły się nowe wydania książkowe, konferencje, dyskusje oraz wystawy, organizowane w Polsce oraz za granicą – od Krasnojarska przez Wilno, Krasnogrudę, Kraków, Paryż po Nowy Jork oraz San Francisco. Jego najważniejszym punktem był II. Festiwal Miłosza, który odbył się w Krakowie w dniach od 9 do 15 maja 2011[12].
Sprawdź też
Linki zewnętrzne
Oficjalne
Biografie, wspomnienia, fotografie
Artykuły polemiczne
Przypisy
- ↑ Tomasz Jędrzejewski, Strony rodzinne Czesława Miłosza. 7 spacerów, Warszawa 2011.
- ↑ Justyna Sobolewska: Czytanie Polski (pol.). Polityka. [dostęp 2011-09-06].
- ↑ Dziennik 1953-1956, Warszawa 1986, str.33
- ↑ Zob. wiersz Gałczyńskiego pt. "Poemat dla zdrajcy".
- ↑ Zob. Kazimierz Brandys, opowiadanie "Nim będzie zapomniany", Nowa Kultura, 1955.
- ↑ Doktorzy Honoris Causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. kul.pl. [dostęp 23 lutego 2011].
- ↑ Honorowe Obywatelstwo Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa. [dostęp 18 lutego 2011].
- ↑ M.P. z 1994 r. Nr 35, poz. 291
- ↑ Diamentowy Mikrofon dla Miłosza. „Antena”. 1996 nr 31. S. 33. [dostęp 2011-03-03].
- ↑ WorldCat.org: Wiersze ostatnie (Book, 2006). [dostęp 2011-11-06].
- ↑ Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 października 2010 r. w sprawie ustanowienia roku 2011 Rokiem Czesława Miłosza (M.P. z 2010 r. Nr 74, poz. 929).
- ↑ Oficjalna strona Rok Miłosza – Miłosz 365. [dostęp 2011-11-07].
