Ten artykuł dotyczy kraju skandynawskiego. Sprawdź też: alfabet fonetyczny „Dania”.

Kongeriget Danmark Królestwo Danii
Flaga Danii Herb Danii
Dewiza: (duń.) Guds hjælp, Folkets kærlighed, Danmarks styrke (Boża pomoc, miłość Narodu, siła Danii)
Hymn: Kong Kristian, Der er et yndigt land (Król Kristian, Jest taki piękny kraj)
Konstytucja	Konstytucja Danii
Język urzędowy	duński
Język używany	duński
Stolica	Kopenhaga
Ustrój polityczny	monarchia konstytucyjna
Typ państwa	demokracja parlamentarna
Głowa państwa	królowa Małgorzata II
Następca tronu	książę Fryderyk
Szef rządu	premier Helle Thorning-Schmidt
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	12. na świecie 43 098,31[1] (2 210 579 z Grenlandią oraz Wyspami Owczymi) km² 0,03%
Liczba ludności (2010)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	110. na świecie 5 540 241[2]▲ 128,4 osób/km²
PKB (2008)  • całkowite   • na osobę	209,5 mld USD[3]▲ 38 207 USD▲
Jednostka monetarna	1 korona duńska = 100 øre (DKK)
Secesja (1918):	Królestwo Islandii
Religia dominująca	luteranizm
Strefa czasowa	UTC +1 – zima UTC +2 – lato
Kod ISO 3166	DK
Domena internetowa	.dk
Kod samochodowy	DK
Kod samolotowy	OY
Kod telefoniczny	+45
Terytoria zależne	Wyspy Owcze
Terytoria autonomiczne	Grenlandia

Sprawdź w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Danii

Portal:
Dania

Dania – Królestwo Danii (duń. Kongeriget Danmark) – państwo leżące w Europie Północnej (Skandynawia), najmniejsze z państw nordyckich. W jej skład wchodzą też formalnie Grenlandia oraz Wyspy Owcze, które posiadając szeroką autonomię składają się na z kontynentalną Danią Wspólnotowe Królestwo Danii (Rigsfællesskabet). Dania graniczy od południa z Niemcami, zaś przez cieśninę Sund sąsiaduje ze Szwecją.

Polityka

Ustrój polityczny

Dania jest monarchią konstytucyjną – głową państwa jest królowa Małgorzata II. Władzę ustawodawczą sprawuje jednoizbowy parlament noszący nazwę Folketing (179 deputowanych) wybierany na 4-letnią kadencję.

Dania jest najstarszą europejską monarchią^[4][5][6] z zachowaną ciągłością dziedzicznej władzy monarszej. Aktualnie na tronie duńskim zasiada królowa Małgorzata II, córka Fryderyka IX oraz królowej Ingrid, z dynastii oldenburskiej, linii Sonderburg-Glücksburg, zamężna z księciem Henrykiem. Następcą tronu jest starszy syn królowej, książę Fryderyk. Dania jest monarchią konstytucyjną od 5 czerwca 1849 roku.

Dziedziczenie tronu

Wg Aktu o sukcesji z 27 marca 1953 r. tron po zmarłej monarchini zawiera w sobie syn albo córka, z pierwszeństwem syna przed córką oraz przy pierwszeństwie dzieci tej samej płci starszy wiekiem. Przy braku potomka tron przechodzi na brata albo siostrę. Brak możliwości zastosowania tych zasad prowadzi do objęcia tronu przez najbliższą pokrewieństwem linię boczną panującej dynastii. Tron dziedziczą tylko dzieci z legalnych związków małżeńskich. Związek małżeński króla musi zostać zaakceptowany przez Folketing, a małżeństwa zawarte przez pretendentów do tronu wymagają zgody królowej na forum Rady Państwowej. Przed wstąpieniem na tron monarcha albo monarchini musi złożyć przyrzeczenie na piśmie, że będzie przestrzegać postanowień konstytucji.

System partyjny

Obecny system partyjny Danii jest systemem wielopartyjnym. Liczba partii reprezentowanych w parlamencie kształtuje się zwykle w granicach 8-10. Wśród ugrupowań socjalistycznych dominuje „Partia Socjaldemokratyczna”. Odmienne lewicowe ugrupowania to m.in. Socjalistyczna Partia Ludowa oraz Partia Sprawiedliwości, „Związek Czerwono-Zielonych”. Rola łącznika pomiędzy centrum a prawicą przypada Partii Radykalno-Liberalnej. Innego rodzaju partią liberalną jest Duńska Partia Liberalna – "Venstre". Coraz większe poparcie wyborców uzyskuje nacjonalistyczna Duńska Partia Ludowa. Interesy niemieckiej mniejszości reprezentuje Partia Szlezwiku, o wyraźnie regionalnym zasięgu. Poza ww. są także inne partie, np. „Konserwatywna Partia Ludowa” czy "Liberalny Sojusz".

Historia systemu partyjnego

Do 1849 roku ustrój Danii był autokratyczny. Konstytucja tegoż samego roku przyznała swobody obywatelskie oraz obaliła strukturę dotychczasowych rządów, wprowadzając dwuizbowy parlament złożony z reprezentantów o określonym wieku (od 30. roku życia), wyłanianych w wyborach powszechnych. Pewna liczba ugrupowań ukazała się w świeżo założonym parlamencie, Rigsdagu. Skrystalizowały się one do trzech grup głównych: Venstre (Lewica), Hojre (Prawica) oraz Centrum.

1866 rok przyniósł nowelizację, w której izba wyższa (Landsting) złożona z przedstawicieli uprzywilejowanych właścicieli ziemskich zyskała pozycję dominującą. Stanowiło to czynnik zapalny walki politycznej, która oficjalnie dotycząca konfliktu bezpośrednio wybieranej izby, Folketingu, z mającym przewagę Landstingiem, była w rzeczywistości aspiracją Partii Lewicy (założonej oraz popieranej w większości przez rolników, ale po 1870 roku także robotników) dążącej do rozbicia monopolu władzy politycznej Partii Prawicy (składającej się z arystokracji, właścicieli ziemskich oraz wyższej klasy średniej).

W 1901, na skutek rosnącego niezadowolenia robotników, zrzeszających się w związki zawodowe, król Chrystian IX wezwał lewicę do utworzenia nowego gabinetu oraz od tego czasu akceptowano regułę, iż rząd powinien odzwierciedlać przeważajaca ilość w Folketingu. W 1905 roku nastąpił rozłam w Partii Lewicy. Jej odłam stał się partią centrową. Radykalni-Liberałowie pragnęli współpracować z Socjaldemokratami. 1913: Obie partie otrzymują przeważajaca ilość w Folketingu, Radykalno-Liberalny rząd kieruje Danią do czasu I wojny światowej. Nowa konstytucja przyjęta w 1915 roku zawierała warunek reprezentacji proporcjonalnej oraz prawo wyborcze dla wszystkich obywateli, zarówno mężczyzn jak oraz kobiet, od 25. roku życia (zmiana w 1978 na 18. rok życia). W kwestii zmiany wizerunku, dawna Partia Prawicy przybrała nazwę Konserwatywnej. Od tego czasu ona oraz Umiarkowani Liberałowie (niegdyś Partia Lewicy), Radykalni-Liberałowie oraz Socjaldemokraci stanowili centrum duńskiej polityki. Socjaldemokraci krótko rządzili w 1924 oraz w 1929 r., w stowarzyszeniu z radykałami.

Podczas okupacji hitlerowskiej (1940-45), powstał rząd koalicyjny, utworzony przez główne partie polityczne, jednak wzrastający powszechny opór duński w stosunku do nazistów, skłonił ich do przejęcia władzy wykonawczej. Partie faszystowskie wcale nie odnotowały nikłego nawet poparcia. Od wyzwolenia 1945 do 1957 roku, Danią kierował rząd mniejszościowy, ze zmiennym wpływem Socjaldemokratów z jednej strony oraz Umiarkowanych Liberałów oraz Konserwatystów z drugiej, w zależności, od tego, którą z dwu grup, poparła Partia Radykalno-Liberalna. W 1953 r., nowa konstytucja obaliła Landsting wprowadzając system jednoizbowy oraz powiększając liczbę deputowanych ze 151 do 179. Główne partie popierały działania ONZ oraz NATO, ponadto zacieśniając współpracę pomiędzy krajami skandynawskimi.

Ów okres, kiedy najbardziej wpływowe partie otrzymywały łącznie w kolejnych wyborach mniej albo więcej 90 procent mandatów, był dla pozostałych pasmem porażek. Ciesząca się dotychczas nieznacznym poparciem Partia Komunistyczna, w 1957 roku nie weszła do parlamentu. Wcześniej odłączyła się od niej Partia Socjalistyczno-Ludowa. Pewną rolę odegrała także Partia Jednolitego Opodatkowania, opierająca się na zasadach Henry’ego George'a, będąc w koalicji rządowej 1957-1960. Industrializacja oraz rozwój sektora państwowego uczyniły partyjne podziały bardziej skomplikowanymi. Agresywna walka, radykalnej Partii Socjalistyczno-Ludowej, o wyborców lewicy przyczyniła się do destabilizacji w zachowaniach wyborczych, które nastąpiły w roku 1973.

Trzy nowe partie otrzymały mandaty, Chrześcijańsko-Ludowa, Centrum Demokraci oraz Partia Postępu (na skutek rozłamu, jaki nastąpił w 1995, wywodzi się z niej populistyczna Duńska Partia Ludowa) z liderem Mogensem Glistrupem, ekspertem podatkowym. Partia Postępu, założona na początku 1973 roku, forsowała zniesienie podatku dochodowego oraz stopniową likwidację biurokracji państwowej. Socjaldemokraci, obecni u władzy, ponieśli znaczną porażkę w tych wyborach. Ich przewodniczący, Anker Jorgensen, zrezygnował ze stanowiska premiera. W środku grudnia, Poul Hartling stał się zaprzysiężony jako premier liberalno-demokratycznego gabinetu.

Gdy stało się jasne w grudniu 1974, że parlament nie akceptuje drastycznego antyinflacyjnego programu Hartlinga, wybory powszechne zostały zwołane ponownie oraz odbyły się w styczniu 1975. Liberałowie prawie podwoili swoją reprezentację w Folketingu. Jednakże, albowiem przeważajaca ilość nie socjalistycznych partii utraciła poparcie oraz dlatego, iż trzy z czterech lewicowych partii równocześnie zyskały parlamentarne mandaty, utracono stałą większość, zatem Hartling podał się do dymisji. Po kilku próbach, koalicja Hartlinga oraz Ankera Jorgensena, późniejszy sojusz Socjaldemokratów z pozostałymi socjalistami ukierunkowane partiami mniejszości w końcu odniosły sukces w tworzeniu nowego rządu. Jorgensen pozostał premierem dzięki wyborom w 1977, 1979 oraz 1981 roku. Jednakże we wrześniu 1982, rozbieżność zdań wobec planu Jorgensena, aby podnieść podatki, utworzyć nowe miejsca pracy, zwiększyć subwencje dla rolników oraz zmniejszyć deficyt budżetowy, była powodem rozwiązania rządu.

Koalicja czterech partii na czele z Poulem Schlüterem, pierwszym Konserwatywnym premierem od 1901 roku, przejęła wówczas władzę tworząc rząd mniejszościowy, a posiadając tylko 66 mandatów z 179. W 1984 roku parlament nie udzielił poparcia dla budżetu rządu Schlütera, który w konsekwencji domagał się nowych wyborów. Odbyły się one w styczniu 1984 oraz w rezultacie koalicja objęła 79 mandatów. Jednakże następne wybory wrześniowe 1987, przyniosły 70 mandatów koalicji. Wybory roku 1994, wyłoniły koalicję trzech silnych partii: Socjaldemokratów, Centrum Demokratów oraz Partii Radykalno-Liberalnej (otrzymali w sumie 76 mandatów). Liczba mandatów konserwatystów, głównej siły prawicowej, zmalała z 31 do 28, z tym że Partia Liberalna odczuła wzrost poparcia od 15,8% do 23,3% oraz tym samym stała się największą partią opozycyjną. Centrolewicowa koalicja przetrwała rozstanie z Centrum Demokratami, w 1996, którzy odrzucili propozycję Prezesa Rady Ministrów Poula Nyrupa Rasmussena, aby szukać poparcia dla budżetu po lewej stronie izby. Krucha koalicja dwóch partii przeżyła wiele kryzysów w roku 1997.

Wybory w 1998 odbyły się pod gwiazdą powrotu liberalno-konserwatywnego gabinetu. W lutym 1998, Socjaldemokraci odnotowali wzrost poparcia oraz Nyrup Rasmussen zwołał nagłe wybory. Ich wyniki były następujące: Partia Socjaldemokratyczna-35,9% (65 mandatów), Partia Radykalno-Liberalna-3,9% (7 mandatów), Partia Centrum Demokraci-4,3% (8 mandatów), Partia Chrześcijańsko-Ludowa-2,5% (4 mandaty), Partia Socjalistyczno-Ludowa-7,6% (13 mandatów), Czerwono-zielone przymierze-2,7% (5 mandatów), Liberałowie-23% (43 mandaty), Konserwatyści-8,9% (17 mandatów), Partia Postępu-2,4% (4 mandaty) oraz Duńska Partia Ludowa-7,4% (13 mandatów). Koalicja Socjaldemokratów oraz radykalnych-Liberałów pozostała nienaruszona (z Nyrupem Rasmussen jako premierem). Konserwatyści ponieśli em z Konserwatystami (9,1%, 16 mandatów) utworzyły rząd mniejszościowy, na którego czele stanął Anders Fogh Rasmussen. Dwie radykalne partie prawicowe: Duńska Partia Ludowa oraz Partia Postępu odniosły sukces przejmując głosy głównego nurtu prawicy. W marcu 2000, Nyrup Rasmussen dokonał zmiany członków gabinetu, a wprowadzając nowych ludzi starał się zapoczątkować pewne zmiany w odpowiedzi na oskarżenia Duńskiej Partii Ludowej. Krytykowała ona rząd za zbyt „miękką” politykę imigracyjną.

Sprawy imigracyjne były zagadnieniem najważniejszym w debatach poprzedzających wybory 20 listopada 2001. Socjaldemokraci Nyrupa Rasmussena zyskali mniej niż oczekiwali, bo tylko 29,1% głosów, a zatem 52 mandaty. Centroprawicowe partie osiągnęły najwyższe poparcie od 1926 roku. Partia Liberalna (31,3% głosów, 56 mandatów) spokrewniony z Poulem Nyrupem Rasmussenem). Ów gabinet musiał liczyć się ze zdaniem Duńskiej Partii Ludowej (12% oraz 22 mandatów), która udzieliła mu swego wsparcia. Pozostałe partie z reprezentacją w Folketing to: Partia Socjalistyczno-Ludowa (6,4%, 12 mandatów); Partia Radykalno-Liberalna (5,2%, 9 mandatów); Czerwono-zielone przymierze (2,4%, 4 mandaty); Partia Chrześcijańsko-Ludowa (2,3%, 4 mandaty); oraz bez wątpienia po dwóch reprezentantów Wysp Owczych oraz Grenlandii.

Obecny układ sił prezentuje się podobnie. W lutym 2005 oraz znowu w listopadzie 2007, Partia Liberalna (Venstre) wraz z koalicyjnym partnerem, Partią Konserwatywną, ponownie uzyskały przewagę. Od wyborów w 2001 roku Venstre była największą partią duńskiego parlamentu. Dziś władzę sprawują partie lewicowe skupione w Bloku Czerwonym.

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych

Dania z pokładu Międzynarodowej Stacji Kosmicznej.

Rezydencja ambasadora Danii w Warszawie

Dania jest państwem Unii Europejskiej, a także członkiem OECD, NATO, ONZ, Organizacji Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie, Rady Europy, Unii Nordyckiej oraz innych organizacji międzynarodowych.

Konstytucja Danii przewiduje wybitną procedurę wyrażania zgody na przekazanie przez władze Królestwa Danii wykonywania przysługujących im uprawnień organom międzynarodowym. Dla podjęcia decyzji w takiej sprawie wymagana jest kwalifikowana przeważajaca ilość 5/6, a w przypadku uzyskania poparcia zaledwie zwykłej większości członków Folketingu, natomiast na wniosek rządu rozstrzygnięcie następuje w drodze referendum.

Siły Zbrojne

 Osobny artykuł: Duńskie Siły Zbrojne.

Duńska Gwardia Królewska podczas ceremonii zmiany warty przed Pałacem Królewskim Amalienborg w Kopenhadze

Duńskie Siły Zbrojne (duń. Det Danske Forsvar) dzielą się na Armię Danii, Marynarkę Wojenną, Siły Powietrzne oraz Obronę Terytorialną. Podstawowym zadaniem wojska jest obrona terytorium Danii, Wysp Owczych oraz Grenlandii przed zewnętrzną agresją. Wojsko podlega Ministerstwu Obrony, a jego najwyższym dowódcą jest królowa Małgorzata II. Dania od 1949 roku jest członkiem NATO.

W Danii służba wojskowa jest obowiązkowa dla mężczyzn oraz wynosi w zależności od specjalizacji od 4 do 12 miesięcy. Duńskie Siły Zbrojne składały się w 2004 r. z 20 000 żołnierzy, w tym 6000 poborowych. Na wypadek wojny Dania jest w stanie zmobilizować ok. 125 000 żołnierzy.

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Danii.

Od 1 stycznia 2007 roku Dania podzielona jest na 5 regionów które z kolei dzielą się na 98 gmin.

Sprawdź też: podział administracyjny Danii do 2006.

Grenlandia oraz Wyspy Owcze wchodzą także w skład Królestwa Danii w ramach tzw. Rigsfællesskabet.

Kraj/Region autonomiczny	Liczba ludności	Powierzchnia (km²)	Gęstość zaludnienia
Dania	5 430 590	43 094	126
Wyspy Owcze	47 017	1399	34
Grenlandia	56 916	2 175 600	0,026

Historia

 Osobny artykuł: Historia Danii.

Kościół koło Villingerød w gminie Gribskov do 2006 Græsted-Gilleleje

Zamek Frederiksborg w Hillerød, historyczna siedziba królów Danii

Fragment starego miasta w Roskilde, dawnej siedzibie królów Danii

Pierwotnie obszar dzisiejszej Danii stał się zasiedlony przez plemiona germańskie: Cymbrów oraz Teutonów, a następnie Anglów, Jutów oraz Sasów. Te 3 plemiona w V oraz VI wieku po podbiciu części Wysp Brytyjskich (dzisiejsza Anglia) przemieściły się tam, a na ich miejsce napłynął północnogermański lud Duńczyków. W okresie VIII-IX wieku Duńczycy brali udział w morskich wyprawach na wybrzeża Wielkiej Brytanii, państwa Franków oraz wybrzeża Bałtyku. Postępowało jednoczenie kraju, a w IX wieku kraj stał się schrystianizowany. Duński król Kanut II Wielki władał państwem, które obejmowało obok Danii, także Anglię, Norwegię, południową Szwecję oraz cząstka Finlandii. W XII wieku Dania rozpoczęła ekspansję w rejonie Morza Bałtyckiego, zajmując m.in. Estonię, Holsztyn oraz Inflanty. W roku 1397 Dania utworzyła z Norwegią oraz Szwecją Unię Kalmarską, która przetrwała do 1523 roku, a następnie do roku 1814 istniała unia Danii z Norwegią. W 1448 r. tron objął Chrystian I z dynastii Oldenburgów. W latach 1534-1536 w Danii trwała wojna domowa, w wyniku której religią państwową stał się luteranizm. W drugiej połowie XVI wieku kraj zaangażowany był w wyniszczające wojny o panowanie na Bałtyku ze Szwecją oraz w ich wyniku utracił mocarstwową pozycję. W wojnie trzydziestoletniej (1618-1648) król Danii Chrystian IV wziął udział po stronie protestantów. Dania była wyłącznym państwem zachodniej Europy, które zaprotestowało przeciwko likwidacji Polski po trzecim rozbiorze w roku 1795. W okresie napoleońskim Duńczycy opowiedzieli się po stronie francuskiej. Po klęsce Napoleona, Dania była ostatecznie wyparta z Półwyspu Skandynawskiego oraz w roku 1814 musiała oddać Norwegię Szwecji. Jednak zachowała norweskie posiadłości: Islandię, Wyspy Owcze oraz Grenlandię. Od roku 1849 Dania stała się monarchią konstytucyjną. Po wojnie duńskiej w 1864 roku z Austrią oraz Prusami, Dania utraciła Szlezwik oraz Holsztyn, od tego momentu przestrzegała neutralności politycznej. Podczas pierwszej wojny światowej Dania pozostała neutralna, a w roku 1920 w wyniku plebiscytu północny Szlezwik powrócił do Danii. Mimo neutralności Dania była prawie bez oporu zajęta w 1940 r. przez hitlerowskie Niemcy. Przez parę lat mimo niemieckiej okupacji Dania zachowywała formalną suwerenność – funkcjonował parlament oraz rząd, ale od roku 1943 rządy bezpośrednie sprawowali już hitlerowcy. W trakcie drugiej wojny światowej w roku 1944 Islandia zerwała unię personalną z Danią, albowiem ogłosiła się republiką. Dania była wyzwolona 5 maja 1945 roku przez wojska brytyjskie. Od razu zaczęto odbudowywać kraj oraz Duńskie Siły Zbrojne

W roku 1949 Dania stała się członkiem NATO. Od 1953 roku w Królestwie Danii obowiązuje nowa konstytucja (Konstytucja Królestwa Danii z 5 czerwca 1953 r.). W roku 1960 weszła w skład Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, a w 1973 stała się członkiem EWG. W roku 1992 w referendum Duńczycy odrzucili traktat z Maastricht, jednak rok później stał się on ostatecznie ratyfikowany.

Geografia

 Osobne artykuły: Geografia Danii i Wyspy Danii.

Dania pod względem warunków naturalnych jest krajem przejściowym pomiędzy Europą Północną oraz Środkową. Geologicznie terytorium Danii związane jest z trzonem kontynentalnym Europy. Większa cząstka powierzchni kraju ukształtowana była w okresie ostatniego zlodowacenia. Granicę krajobrazową wyznacza zlodowacenie Würm, które ciągnie się przez cały Półwysep Jutlandzki w kierunku południkowym. Górnokredowe wapienie oraz kreda składają się na krajobraz północnej Jutlandii oraz wybrzeża typu klifowego na wyspach Møn oraz Zelandia.

Dania jest krajem nizinnym – najwyższym punktem jest wzgórze Yding Skovhøj (172,54 m n.p.m. razem z kurhanem nagrobnym na szczycie, bez kurhanu 170,77 m n.p.m.).

70% powierzchni Danii przypada na Półwysep Jutlandzki (Jutlandię, Jylland). Reszta kraju leżąca jest na 406 wyspach, z czego zamieszkanych jest 79. Największe oraz najważniejsze wyspy to Zelandia 7031 km² (Sjælland, na której istnieje stolica kraju, Kopenhaga), Fionia (Fyn) 2984 km², Lolland 1243 km², Bornholm 588,5 km², Falster 514,0 km², Morsø 363,3 km², Als 321,0 km², Langeland 284,0 km², Møn 237,5 km² oraz Rømø 128,9 km².

• Powierzchnia całkowita: 43 094 km²
• Powierzchnia lądowa: 42 394 km² (98,38%)
• Powierzchnia wodna: 700 km² (1,62%)
• Całkowita granica lądowa: 68 km z Niemcami
• Długość wybrzeża: 7314 km
• Najwyższy punkt naturalny: Møllehøj 170,86 m n.p.m.
• Najniższy punkt: Lammefjord 7 m p.p.m.

Największe miasta Danii to Kopenhaga (518,6 tys.), Århus (239,9 tys.), Odense, Ålborg oraz Esbjerg.

Roślinność

Pierwotną roślinność kraju stanowiły lasy bukowo-dębowo-jesionowe oraz wrzosowiska. Aktualnie znaczna ich przeważajaca ilość była zastąpiona przez grunty orne oraz łąki oraz pastwiska. Lasy stanowią niespełna 12% powierzchni Danii oraz składają się z reguły z sosen, jodeł, świerków oraz modrzewi, posadzonych przez człowieka.

Klimat

Na obszarze Danii panuje klimat umiarkowany ciepły typu morskiego. Zimy są krótkie oraz łagodne, zaś lata – nader chłodne, z dużą ilością opadów. Średnia temperatura w styczniu wynosi od -0,5 do +0,5 °C, a w lipcu od +16 do +17 °C. Najwyższa zanotowana na terenie Danii temperatura to +36,4 °C. Absolutne minimum termiczne to -31,2 °C.

Opady są z reguły w postaci deszczu (śnieg ukazuje się rzadko), zaś największe nasilenie opadów ma miejsce w lipcu oraz sierpniu. Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 650 mm, przy czym są w tym względzie spore różnice pomiędzy poszczególnymi częściami kraju, oraz tak na Zelandii jest to ok. 550 mm, a na Półwyspie Jutlandzkim – 800 mm.

Gospodarka

 Osobny artykuł: Gospodarka Danii.

Gospodarka Danii jest dobrze rozwinięta. PKB per capita w 2005 roku wynosiło nominalnie 50 tys. 965 dolarów (8. miejsce na świecie), a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 36 tys. 549 dolarów (7. miejsce na świecie), co jest wynikiem pod obydwoma względami porównywalnym do Szwajcarii. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 25 oraz jest najniższy na świecie obok wyniku pozostałych krajów skandynawskich. Podatki należą do najwyższych w UE oraz na świecie, stanowią one 49% PKB. Najwięcej zatrudnionych (blisko 70%) pracuje w szeroko rozumianej sferze usług. Na terenie kraju istnieje m.in. przemysł spożywczy, maszynowy, celulozowo – papierniczy, metalurgiczny oraz budownictwo.

Dużą rolę odgrywa wydobycie surowców energetycznych (ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla brunatnego, oraz torfu). Dania jest samowystarczalna energetycznie. Wydobycie ropy oraz gazu dwukrotnie przekracza potrzeby własne, a nadwyżka jest eksportowana^[7].

Znane firmy duńskie to Maersk, jedna z największych na świecie firm kontenerowych, Lego oraz Carlsberg.

Dania ma stosunkowo dobrze rozwiniętą sieć drogową. W 2006 ich łączna długość wynosiła 72 362 km a średnia gęstość 167,9 km/100 km². W 2007 istniało w tym kraju 2644 km linii kolejowych, ich średnia gęstość wyniosła 6,14 km/100 km².

Rolnictwo

Rolnictwo duńskie jest wysoko rozwinięte, nowoczesne o wysokim stopniu mechanizacji, cechuje się intensywnością oraz wysoką wydajnością (jedno z czołowych miejsc w świecie pod względem wydajności). Wytwarza się znaczną nadwyżkę żywności, trzykrotnie przewyższającą potrzeby kraju, która stanowi ważny towar eksportowy.

Dania ma jeden z największych w świecie odsetek gruntów ornych oraz sadów wynoszący 63% powierzchni kraju. Uprawa zawiera w sobie z reguły zboża (zwłaszcza pszenicę a także jęczmień, żyto oraz owies), buraki cukrowe, ziemniaki oraz warzywa. Średnie plony są na poziomie: pszenica – 52 q/ha, jęczmień – 40 q/ha, owies – 38 q/ha. Hodowane jest przede wszystkim bydło (zarówno typu mlecznego, jak oraz mięsnego) oraz trzoda chlewna, sporą rolę odgrywa hodowla drobiu. Dania jest światową potęgą w produkcji oraz eksporcie mleka, mięsa, masła oraz serów. Udział duńskiego mięsa w handlu międzynarodowym sięga ok. 15% (1. miejsce w świecie), w przypadku masła odsetek ten wynosi 17% (2. miejsce w świecie). Istotną rolę, dzięki warunkom naturalnym, odgrywa rybołówstwo morskie, ponad 2/3 połowów przeznacza się na eksport. Największymi portami rybackimi są: Esbjerg, Skagen oraz Thyborøn. Produkcja ogrodnicza koncentruje się wokół dużych miast, najwięcej szklarni istnieje na wyspach Fionii oraz Zelandii. Lasy pokrywają ok. 12% powierzchni kraju, a produkcja drewna zaspokaja 1/3 zapotrzebowania Danii.

Demografia

Demografia Danii

Populacja: 5 534 738 mieszkańców (I 2010)

Grupy etniczne:

• Duńczycy – 91,1%
• Niemcy – 1,0%
• Farerowie (z Wysp Owczych) – 0,3%
• inni – m.in. Szwedzi, Polacy, Bośniacy, Serbowie, Turcy, Kurdowie, Arabowie, Persowie, Hindusi, Chińczycy – 7,6%

wg obywatelstwa mieszkańców:

• Duńczycy – 94,03%
• Turcy – 0,525%
• Niemcy – 0,383%
• Polacy – 0,378%
• Irakijczycy – 0,307%
• Norwegowie – 0,273%
• Brytyjczycy – 0,259%
• Szwedzi – 0,232%
• Bośniacy, Serbowie oraz Chorwaci – 0,210%
• Afgańczycy – 0,166%

Religie:

• luteranizm: 77,46% (z czego tylko 2-3% stale praktykuje),
• katolicyzm: 0,64%,

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Kościoła katolickiego w Danii.

 Osobny artykuł: Kościół Starokatolicki w Szwecji oraz Danii.

• pozostali chrześcijanie (głównie zielonoświątkowcy, adwentyści, baptyści, a także prawosłani oraz Kościół Apostolski): 0,87%,

 Osobny artykuł: Prawosławie w Danii.

• islam: 3,02%,
• Świadkowie Jehowy: 0,27%,

 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Danii.

• judaizm: 0,13%,
• mormoni: 0,1%, inni: sikhizm, hinduizm, buddyzm oraz New Age,
• brak wyznania: 11,2 – 12,6%.

Przynależność do państwowego Kościoła luterańskiego jest oznaką nie tyle religijności, ile tożsamości narodowej. Duńczycy są jednym z najbardziej zsekularyzowanych narodów świata. Wiarę w Boga deklaruje mniej niż 1/3 Duńczyków (wg Eurobarometru 31% w 2005 roku). Powszechna jest obojętność religijna, agnostycyzm oraz w mniejszym stopniu ateizm.

Struktura wieku: (2006 r.)

0-14 lat: 18,7%

15-64 lat: 66,1%

65 oraz więcej lat: 15,2%

Średnia wieku: (2006 r.)

ogółem: 39,8 lat

średnia wieku mężczyzn: 38,9 lat

średnia wieku kobiet: 40,7 lat

Przeciętna długość życia: (2006 r.)

dla całej populacji: 77,79 lat

średnia długość życia mężczyzn: 75,49 lat

średnia długość życia kobiet: 80,22 lat

Poziom dzietności:

1,8 dziecka/kobietę

Języki Oficjalnym językiem Królestwa Danii jest język duński, który jest w wielu regionalnych dialektach. Języki mniejszości to turecki oraz niemiecki. Na terytoriach zależnych Danii używane są też języki farerski oraz grenlandzki. Najpowszechniej znanymi językami obcymi są angielski oraz niemiecki.

Miasta Danii

 Osobny artykuł: Miasta Danii.

Kopenhaga

Århus

Nazwa państwa

Nazwa państwa duńskiego ukazała się po raz pierwszy ok. roku 955 w formie ᛏᛅᚾᛰᛅᚱᚴᛅ, co oznacza "graniczny las Duńczyków" (więcej na ten temat w haśle kamienie runiczne w Jelling).

Oświata

 Osobne artykuły: Oświata w Danii i Uczelnie wyższe w Danii.

Obowiązek szkolny w Danii trwa dziewięć lat, zawiera w sobie cały okres nauki w szkole podstawowej oraz bywa realizowany na trzy zróżnicowane sposoby: w szkołach państwowych, prywatnych albo w formie domowego nauczania. Wybór pozostawia się rodzicom.

Literatura oraz filozofia

Najbardziej w Polsce znanym duńskim filozofem jest Søren Kierkegaard, który jest aktualnie uznawany za jednego z prekursorów egzystencjalizmu. Znacznie mniej znany jest żyjący współcześnie z Kirkegaardem Nikolaj Frederik Severin Grundtvig (nauczyciel, pisarz, polityk, a także filozof, który odegrał ogromną rolę w kształtowaniu duńskiej świadomości narodowej). W czasach najnowszych znaną postacią jest Knud Ejler Løgstrup, który sam uważał za kontynuatora dzieła Grundtviga. Najbardziej rozpoznawalnym duńskim pisarzem jest Hans Christian Andersen.

Sprawdź też

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Dania

Sprawdź wiadomość w serwisie Wikinews na temat najnowszych wiadomości z Danii

• Władcy Danii
• Premierzy Danii
• hymn państwowy, godło, flaga
• literatura duńska
• Skandynawia oraz kraje nordyckie
• Ambasada Danii w Polsce
• Duńskie Forum Biznesu (Danish Business Forum) w Warszawie

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona kraju
• Obywatel Danii – Informator dla nowych obywateli
• Dania – mapa

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze[1] Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo[2] ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo. ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.

p • d • e Monarchie na świecie Absolutne Arabia Saudyjska • Brunei • Watykan • Oman Konstytucyjne Andora • Antigua oraz Barbuda • Australia • Bahamy • Bahrajn • Barbados • Belgia • Belize • Bhutan • Dania • Grenada • Hiszpania • Holandia • Jamajka • Japonia • Jordania • Kambodża • Kanada • Katar • Kuwejt • Lesotho • Liechtenstein • Luksemburg • Malezja • Maroko • Monako • Norwegia • Nowa Zelandia • Papua-Nowa Gwinea • Saint Kitts oraz Nevis • Saint Lucia • Saint Vincent oraz Grenadyny • Suazi • Szwecja • Tajlandia • Tonga • Tuvalu • Wielka Brytania • Wyspy Salomona • Zjednoczone Emiraty Arabskie Elekcyjne Kambodża • Malezja • Watykan • Zjednoczone Emiraty Arabskie Plemienne Ghana Aszanti • Dagomba Uganda Ankole • Buganda • Bunyoro • Busoga • Rwenzururu • Toro Wallis oraz Futuna Alo • Sigave • Uvea Inne Maorysi (Nowa Zelandia) • (Zambia) • Jogjakarta (Indonezja) • Zululand (RPA) kursywą zaznaczone kraje należące do Commonwealth realm

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Unia Europejska Państwa członkowskie Austria (1995) • Belgia (1958) • Bułgaria (2007) • Cypr (2004) • Czechy (2004) • Dania (1973) • Estonia (2004) • Finlandia (1995) • Francja (1958) • Grecja (1981) • Hiszpania (1986) • Holandia (1958) • Irlandia (1973) • Litwa (2004) • Luksemburg (1958) • Łotwa (2004) • Malta (2004) • Niemcy (1958/1990) • Polska (2004) • Portugalia (1986) • Rumunia (2007) • Słowacja (2004) • Słowenia (2004) • Szwecja (1995) • Węgry (2004) • Wielka Brytania (1973) • Włochy (1958) Terytoria specjalne wchodzące w skład Unii na podst. art. 349 TFUE Athos (gr.) • Azory (port.) • Büsingen am Hochrhein (niem.) • Campione d'Italia (wł.) • Ceuta (hiszp.) • Gibraltar (bryt.) • Gujana Francuska (fr.) • Gwadelupa (fr.) • Livigno (wł.) • Helgoland (niem.) • Madera (port.) • Martynika (fr.) • Melilla (hiszp.) • Reunion (fr.) • Saint-Barthélemy * (fr.) • Saint-Martin * (fr.) • Wyspy Alandzkie (fiń.) • Wyspy Kanaryjskie (hiszp.) Oficjalni kandydaci Chorwacja • Czarnogóra • Islandia • Macedonia • Serbia • Turcja Państwa aplikujące Albania Terytoria, które wchodziły w skład EWG/UE Algieria (1958-1962 jako de iure cząstka Francji) • Grenlandia (1973-1985) • Saint-Pierre oraz Miquelon (1976-1985 jako departament zamorski Francji) * do 22 lutego 2007 wchodził w skład UE jako integralna cząstka Gwadelupy, ponownie jako cząstka Unii od 1 grudnia 2009 p • d • e Rada Europy Państwa członkowskie Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Gruzja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Białoruś Obserwatorzy Izrael • Japonia • Kanada • Meksyk • Stany Zjednoczone • Stolica Apostolska p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie (OBWE) Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Białoruś • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czechy • Czarnogóra • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Gruzja • Grecja • Holandia • Hiszpania • Irlandia • Islandia • Kanada • Kazachstan • Kirgistan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Tadżykistan • Turcja • Turkmenistan • Ukraina • Uzbekistan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Pakt Północnoatlantycki (NATO) Państwa członkowskie Albania • Belgia • Bułgaria • Chorwacja • Czechy • Dania • Estonia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Islandia • Kanada • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Bośnia oraz Hercegowina • Czarnogóra • Macedonia Potencjalni kandydaci Finlandia • Gruzja • Serbia • Szwecja p • d • e Rada Nordycka Państwa  Dania •  Finlandia •  Islandia •  Norwegia •  Szwecja Terytoria autonomiczne  Grenlandia •  Wyspy Alandzkie •  Wyspy Owcze p • d • e Rada Państw Morza Bałtyckiego Członkowie Dania • Estonia • Finlandia • Islandia • Litwa • Łotwa • Niemcy • Norwegia • Polska • Rosja • Szwecja Obserwatorzy Belgia • Francja • Hiszpania • Holandia • Komisja Europejska • Rumunia • Słowacja • Stany Zjednoczone • Ukraina • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Światowa Organizacja Handlu (WTO) Albania • Angola • Antigua oraz Barbuda • Arabia Saudyjska • Argentyna • Armenia • Australia • Bahrajn • Bangladesz • Barbados • Belize • Benin • Birma • Boliwia • Botswana • Brazylia • Brunei • Burkina Faso • Burundi • Chile • Chiny • Chorwacja • Czad • Demokratyczna Republika Konga • Dominika • Dominikana • Dżibuti • Egipt • Ekwador • Fidżi • Filipiny • Gabon • Gambia • Ghana • Grenada • Gruzja • Gujana • Gwatemala • Gwinea • Gwinea Bissau • Haiti • Honduras • Hongkong • Indie • Indonezja • Islandia • Izrael • Jamajka • Japonia • Jordania • Kambodża • Kamerun • Kanada • Katar • Kenia • Kirgistan • Kolumbia • Kongo • Korea Południowa • Kostaryka • Kuba • Kuwejt • Lesotho • Liechtenstein • Macedonia • Madagaskar • Makau • Malawi • Malediwy • Malezja • Mali • Maroko • Mauretania • Mauritius • Meksyk • Mołdawia • Mongolia • Mozambik • Namibia • Nepal • Niger • Nigeria • Nikaragua • Norwegia • Nowa Zelandia • Oman • Pakistan • Panama • Papua-Nowa Gwinea • Paragwaj • Peru • Republika Południowej Afryki • Republika Środkowoafrykańska • Republika Zielonego Przylądka • Rwanda • Saint Kitts oraz Nevis • Saint Lucia • Saint Vincent oraz Grenadyny • Salwador • Senegal • Sierra Leone • Singapur • Sri Lanka • Stany Zjednoczone • Suazi • Surinam • Szwajcaria • Tanzania • Tajlandia • Tajwan • Togo • Tonga • Trynidad oraz Tobago • Tunezja • Turcja • Uganda • Ukraina • Urugwaj • Wenezuela • Wietnam • Wybrzeże Kości Słoniowej • Wyspy Salomona • Zambia • Zimbabwe • Zjednoczone Emiraty Arabskie • Unia Europejska, w tym poszczególne kraje członkowskie: Austria • Belgia • Bułgaria • Cypr • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Malta • Niemcy • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Szwecja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju (OECD) Państwa członkowskie Australia • Austria • Belgia • Chile • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Izrael • Japonia • Kanada • Korea Południowa • Luksemburg • Meksyk • Niemcy • Norwegia • Nowa Zelandia • Polska • Portugalia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy • Unia Europejska (Komisja Europejska bierze udział w pracach OECD) Kandydaci Rosja Obserwatorzy Tajwan Współpracujący Brazylia • Chiny • Indie • Indonezja • Republika Południowej Afryki Organizacje afiliowane Międzynarodowa Agencja Energetyczna • Agencja Energii Nuklearnej • Europejska Konferencja Ministrów Transportu • Klub Sahelu