Demokracja (stgr. δημοκρατία demokratia "rządy ludu", od wyrazów δῆμος demos "lud", rozumiany jako ogół pełnoprawnych obywateli^[1] + κρατέω krateo "rządzę") – ustrój polityczny, w którym źródło władzy stanowi wola większości obywateli (sprawują oni rządy bezpośrednio albo za pośrednictwem przedstawicieli)^[2]. Aktualnie powszechną formą ustroju demokratycznego jest demokracja parlamentarna. Gwarantem istnienia demokracji parlamentarnej jest konstytucja (wyjątkiem są Izrael oraz Wielka Brytania, nieposiadające konstytucji spisanej w jednym akcie).

Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji^[3][4] (patrz: demokracja ateńska). W znaczący wkład w jej rozwój ma także kultura Starożytnego Rzymu^[3] oraz kultura Zachodu (Europa^[3], Ameryka Północna oraz Południowa^[5]). Demokracja była nazwana ostatnią formą rządów oraz rozpowszechniła się znacząco wokół globu^[6].

Kryteria uznania za demokrację

Klasyczne

W teorii demokracji liberalnej, wywodzącej się z prac Johna Locke'a oraz Johna Stuarta Milla zakłada się, że faktyczny ustrój demokratyczny powinien charakteryzować się:

• możliwością wyboru władzy przez wolne oraz uczciwe wybory,
• możliwością kandydowania do ciał tworzących władzę przez wszystkich obywateli,
• rządami prawa oraz jawnością stanowienia prawa,
• przestrzeganiem humanistycznej idei praw człowieka takich jak:
  • wolność głoszenia swoich poglądów - nawet jeśli nie są one w danym momencie popularne,
  • wolność zrzeszania się oraz tworzenia politycznych grup nacisku,
  • wolność od dyskryminacji klasowej, religijnej, z uwagi na orientację seksualną, niedopuszczanie uciskania jakiejkolwiek grupy ludzi (mniejszości).

Współczesne

Głosowania są ważną częścia demokracji.

Wedle współczesnych kryteriów^[7], za państwa stricte demokratyczne uznawane być potrafią tylko te, których ustrój ma za podstawę formalnie oraz realnie na:

• dostępności sfery polityki dla wszystkich bez ograniczeń ze względów klasowych, rasowych, majątkowych, religijnych;
• możności wybierania kandydatów na stanowiska publiczne oraz swobodzie dostępu do tych stanowisk, czy jakichkolwiek innych (poza wyrokiem sądowym pozbawiającym praw publicznych);
• suwerenności narodu (ludu) oznaczającej, że władza zwierzchnia, niezbywalna oraz niepodzielna, trzeba do zbiorowości społecznej żyjącej w granicach państwa;
• zasadzie reprezentacji – utożsamionej z delegowaniem uprawnień władczych na przedstawicieli obieralnych przez naród w wyborach powszechnych oraz działających pod jego kontrolą;
• uznaniu wyborów za główne źródło prawomocności władzy oraz konieczności cyklicznego potwierdzania legitymacji władzy w wyborach powszechnych;
• możności zrzeszania się w partie polityczne oraz wyboru pomiędzy alternatywnymi ofertami piastunów władzy państwowej;
• odpowiedzialności rządzących przed rządzonymi – tworzeniu wyspecjalizowanych instytucji kontroli władzy mających w założeniu zapobiegać jej nadużyciom;
• podziale władz – wyrażającym ideę ograniczania rządu poprzez wzajemne kontrolowanie się ośrodków władzy oraz przez działalność zorganizowanej opozycji politycznej;
• wolności przekonań oraz wypowiedzi;
• instytucjonalnej ochronie praw obywatelskich – wyrażającej się w stwarzaniu formalnych zabezpieczeń obywateli przed nadmierną oraz nieuzasadnioną ingerencją władzy w ich sprawy.
• W języku nowogreckim, słowo "dimokratia", jednoznacznie wskazuje także na republikę, jako ustrój państwa.

Demokracja bywa stopniowana - tzn. w danym ustroju politycznym faktyczny udział we władzy ogółu obywateli bywa większy albo mniejszy. Np: w monarchii konstytucyjnej władza trzeba formalnie do króla, jednak rzeczywiste stosunki pomiędzy królem a jego poddanymi reguluje konstytucja, która może w praktyce oddawać prawie całą władzę poddanym.

Demokracja na świecie

W zależności od stopnia spełniania zasad, ze 113 państw uchodzących formalnie w 2010 roku za demokratyczne:

• 26 kwalifikowało się do miana pełnych demokracji
• 53 do demokracji ułomnych (w tym Polska na 18. miejscu, wyższym w UE tylko od Bułgarii oraz Rumunii)
• 33 państw to systemy hybrydowe łączące cechy demokratyczne z autorytarnymi

Pozostałe 54 państwa (ze 167 zbadanych) to reżimy autorytarne^[8].

Debata nad demokracją

Współcześni demokraci uważają, iż demokracja jest wyłącznym możliwym gwarantem istnienia wolnej konkurencji w gospodarce, na rynku pracy oraz możliwości wprowadzenia koniecznych reform po debacie oraz dojściu do porozumienia. Z drugiej strony systemy, które są z formalnego punktu widzenia demokracjami, potrafią w rzeczywistości dawać rzeczywistą władzę wąskiej grupie oligarchów, którzy praktycznie sprawują ją w sposób skrajnie niedemokratyczny2010-05^{potrzebne źródło}.

Ponadto niektórzy przeciwnicy demokracji (wywodzący się szczególnie z środowisk skrajnie prawicowych oraz libertariańskich) twierdzą, iż system ten nieuchronnie prowadzi do socjalizmu^[9], a w końcu "przepoczwarza się" w komunizm^[10].

Zagadnienie stworzenia ustroju, w którym z jednej strony wszyscy obywatele posiadają rzeczywisty wpływ na rządy, a z drugiej strony jest on technicznie sprawny, stanowi jeden z najważniejszych oraz wciąż nierozstrzygniętych problemów w teorii demokracji.

John Dewey twierdził, że stopień demokratyzacji danego społeczeństwa zależy od tego, w jakiej mierze społeczna struktura ma za podstawę na wykorzystaniu specyficznych oraz zmiennych właściwości jednostek, nie zaś na ścisłych barierach klasowych^[11].

Jedno ze stwierdzeń, podsumowujących nieustającą debatę na ten temat było wypowiedziane przez Winstona Churchilla:

Inne stwierdzenie, opisujące demokrację było wypowiedziane przez Alexisa de Tocqueville'a:

Karol Marks uważał:

Demokracje wyznacza się także jako dyktat średniej statystycznej, jako ustrój w którym każdy jest równy - czyli rządzi uśrednienie, doskonała przeciętność^[12].

Przypisy

Sprawdź też

Sprawdź w Wikicytatach kolekcję cytatów
dotyczących demokracji

Sprawdź w Wikicytatach kolekcję cytatów
o demokracie

Sprawdź hasło demokracja w Wikisłowniku

• cyberdemokracja
• Demokracje nieskonsolidowane
• ekonomiczna teoria demokracji
• republika
• Partycypacja obywatelska