Etnolekt wilamowicki, także wilamowski, nazywany też wymysiöeryś – etnolekt (dialekt/język) z grupy zachodniej języków germańskich, którym posługiwali się mieszkańcy Wilamowic koło Bielska-Białej. Na początku XXI wieku prawie wymarły, posługuje się nim prawdopodobnie około 70 osób. Nazwa języka pochodzi od nazwy Wilamowic w tym języku – Wymysoü.
Biblioteka Kongresu USA, nadająca językom skróty literowe, 18 lipca 2007 roku nadała językowi wilamowickiemu skrót wym. Język wilamowicki stał się zarejestrowany w ISO (międzynarodowej organizacji normalizacyjnej) pod skrótem wym[1].
Status etnolektu wilamowickiego jest kontrowersyjny, albowiem zgodnie z tradycyjną klasyfikacją wszystkich dialektów szeroko pojętego języka wysokoniemieckiego powinien być on uznany za dialekt języka niemieckiego. Niemniej samookreślenie użytkowników jako grupy odrębnej od Niemców oraz istnienie języka literackiego (a ściślej mówiąc – mikrojęzyka) dopuszcza na założenie, że etnolekt ten jest odrębnym językiem wysokoniemieckim, czasem uznawanym za anglo-fryzyjski, miały nań bowiem wpływ pomiędzy innymi dialekty fryzyjskie – nie jest to jednak częsty pogląd.
Historia
Mieszkańcy Wilamowic są prawdopodobnie potomkami osadników holenderskich, niemieckich oraz szkockich, którzy przybyli do Polski w XIII wieku. Stąd też język wymysiöeryś pochodzi prawdopodobnie od XII-wiecznej wersji języka wysokoniemieckiego. Wielowiekowy rozwój w izolacji oraz kontakty pomiędzy osadnikami z wielorakich krajów sprawiły, że język wilamowicki oddalił się od niemieckiego. Zaobserwować da się silne wpływy innych języków: dolnosaksońskiego, niderlandzkiego, fryzyjskiego, polskiego, angielskiego oraz szkockiego.
Aktualnie w ramach ratowania kultury wilamowickiej pisane są nowe utwory oraz piosenki w tym języku. Ostatnio także powstała pierwsza wilamowickojęzyczna strona, założona przez młodych członków zespołu „Wilamowice”.
Mimo że język ten jest blisko spokrewniony z niemieckim, to jego użytkownicy odmawiali jakichkolwiek związków z Niemcami, uważając się raczej za Holendrów. Wymysiöeryś był jeszcze w powszechnym użytku w Wilamowicach do 1945, kiedy władze komunistyczne zabroniły używania tego języka. Mimo zniesienia tego zakazu w 1956, wymysiöeryś był stopniowo zastępowany przez polski, zwłaszcza wśród młodszego pokolenia. Aktualnie liczbę rodzimych użytkowników tego języka ocenia się na około 70 osób[2], z reguły starszych. Przeważajaca ilość mieszkańców ma te same nazwiska (Mozler, Rozner, Figwer, Biba, Foks, Sznajder), przez co zaczęto używać przydomków (Flora-Flora, Hala-Mockja) czyli Florian, Syn Floriana czy Maciej, syn Elżbiety.
W XIX wieku wilamowicką poezję pisał Florian Biesik, w XX wieku Józef Kuczmierczyk, a w XXI wieku Józef Gara.
Alfabet
Przykładowe teksty
1. Güty nocht ynzer HjerGöt
Wir wan bata cy der güt,
Güty nocht ynzer HjerGöt
Wir wan bata cy diyr güt, güty nocht
2. Güty nocht ynzer Foter
Maj łiwy byröter.
Güty nocht ynzer Foter
Maj łiwy, łiwy byröter, güty nocht
3. Güty nocht, ynzer Müter
Wir wan bata batputer (nystyn)
Güty nocht, ynzer Müter
Wir wan bata batputernystyn
4. Güty nocht oły zaj
Wu der ym hymuł zajt
Güty nocht oły zaj
Wu der ym hymuł zajt, güty nocht
5. Güty nocht, oły enieła
Wu bysiücter Pyjtela
Güty nocht, oły enieła
Wu bysiücter Pyjtela, güty nocht
Kołysanka
|
- Śłöf maj büwła fest!
- Skumma fremdy gest,
- Skumma müma ana fetyn,
- S'Brennia nysła ana epułn,
- Śłöf dy Jasiu fest!
|
- Śpij, mój chłopcze, mocno!
- Obcy goście przychodzą,
- Ciotki oraz wujkowie przychodzą,
- Niosą orzechy oraz jabłka,
- Śpij Jasiu mocno!
|
| lub |
- Kum zie makja
- Dü cy mir
- ych wył kuza
- abysła myt dir
|
- Chodź dziewczyno
- Ty do mnie
- Chciałbym rozmawiać
- Trochę z tobą
|
- Ynzer Foter, dü byst ym hymuł,
- Daj noma zuł zajn gywajt;
- Daj Kyngrajch zuł dö kuma;
- Daj wyła zuł zajn ym hymuł an uf der aot;
- dos ynzer gywynłichys brut gao yns haojt;
- an fercaj yns ynzer siułda,
- wi wir aoj fercajn y ynzyn siułdigia;
- ny łat yns cyn zynda;
- zunder kaonst yns reta fum nistgüta.
- [Do Dajs ej z Kyngrajch an dy maocht, ans łaowa uf inda.]
- Amen
- Ojcze nasz, któryś jest w niebie
- święć się imię Twoje;
- przyjdź królestwo Twoje;
- bądź wola Twoja jako w niebie tak oraz na ziemi;
- chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj;
- i odpuść nam nasze winy,
- jako oraz my odpuszczamy naszym winowajcom;
- i nie wódź nas na pokuszenie;
- ale nas zbaw od złego.
- [Albowiem Twoje jest Królestwo oraz moc, oraz chwała
- na wieki wieków.]
- Amen
- Oły łaojt zajn gybün yr frajchajt głajch myta aondyn łaojta. Dy zajn bysienkt mytum gydechnys an myt ar zejł an dy zuła zich myt aondyn bygejn wi bridyn.
- Wszyscy ludzie rodzą się wolni oraz równi pod względem swej godności oraz swych praw. Są oni obdarzeni rozumem oraz sumieniem oraz powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.
Sprawdź też
Przypisy
Bibliografia
- Ludwik Młynek: Narzecze wilamowickie, J.Pisz, Tarnów, 1907
- Józef Latosiński: Monografia miasteczka Wilamowic, Kraków, 1909
- Herman Mojmir: Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice (Słownik niemieckiej gwary Wilamowic), Polska Akademia Umiejętności, Kraków, 1930-1936.
- Adam Kleczkowski: Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Fonetyka oraz fleksja, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, 1920
- Adam Kleczkowski: Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Składnia, Uniwersytet Poznański, Poznań, 1921
- Maria Katarzyna Lasatowicz: Die deutsche Mundart von Wilamowice zwischen 1920 und 1987, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Opole, 1992
- Tomasz Wicherkiewicz: The Making of a Language: The Case of the Idiom of Wilamowice, Mouton de Gruyter, 2003, ISBN 3-11-017099-X
- Antoni Barciak (red.): Wilamowice przyroda, historia, język, kultura, oraz społeczeństwo miasta oraz gminy
Linki zewnętrzne
