Ten artykuł od 2010-07 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne potrafią zostać zakwestionowane oraz usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, trzeba podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej oraz zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Spis treści 1 Nazwa oraz charakter 2 Granice Europy 3 Dane geograficzne 3.1 Linia brzegowa 3.1.1 Akweny otaczające Europę 3.1.2 Typy wybrzeży europejskich 3.2 Ukształtowanie powierzchni 3.2.1 Niziny 3.2.2 Wyżyny oraz góry 4 Budowa geologiczna 4.1 Wulkanizm 4.2 Gleby 5 Klimat 5.1 Strefy klimatyczne 5.2 Temperatura 5.3 Opady 6 Wody 6.1 Rzeki 6.2 Jeziora 6.3 Lodowce 7 Środowisko przyrodnicze 7.1 Szata roślinna 7.2 Świat zwierząt 8 Historia 8.1 Archeologia oraz prehistoria 8.2 Starożytność 8.3 Średniowiecze 8.3.1 V-X wiek 8.3.2 XI-XV wiek 8.4 XV-XVII wiek 8.5 XVIII-XIX w. 8.6 XX w. 9 Ludność 9.1 Gęstość zaludnienia 9.2 Grupy etniczne oraz narodowości 9.3 Języki 9.4 Religie 9.4.1 Chrześcijaństwo 9.4.2 Islam 9.4.3 Judaizm 9.4.4 Pozostałe wyznania 9.4.5 Bezwyznaniowość 9.5 Miasta 10 Podział polityczny Europy 10.1 Struktury polityczne 11 Kultura 11.1 Literatura 11.2 Sztuka 11.3 Muzyka 12 Główne okręgi przemysłowe Europy 13 Sprawdź też 14 Przypisy 15 Bibliografia

Nazwa oraz charakter

Nazwa Europy wywodzi się z greckiego słowa Εὐρώπη (Europe) oraz zwykle poprzez łacińską formę Europa weszło do prawie wszystkich języków świata. Etymologia samego terminu Εὐρώπη jest niejasna: być może pochodzi ono od εὐρωπός (europos) – łagodnie wznoszący się, albo od asyryjskiego ereb, zachód. Odmienne teorie wywodzą pochodzenia nazwy od semickiego słowa oznaczającego ciemny^[1].

Europa określana jest zwykle mianem kontynentu, co podkreśla jej odrębny od Azji charakter kulturowo-polityczny, jednak z geograficznego punktu widzenia określenie to jest nieścisłe. Niekiedy, także dla odróżnienia od Azji oraz przy zachowaniu tradycyjnej nazwy kontynent Europę nazywa się mianem subkontynentu.

Granice Europy

 Osobny artykuł: granica Europa-Azja.

Przebieg granic Europy jest przedmiotem licznych sporów oraz kontrowersji. Kwestia ta jest różnie rozstrzygana w nauce poszczególnych krajów, a najwięcej rozbieżności w tej sprawie jest w nauce anglosaskiej. Polska interpretacja przebiegu granicy Europa-Azja jest zgodna z ustaleniami Międzynarodowej Unii Geograficznej.

Jedynymi granicami Europy, co do których nie ma sporów, są naturalne granice morskie na północy, zachodzie oraz południu. Wyznaczenie umownej granicy z Azją na wschodzie oraz południowym wschodzie wzbudza kontrowersje.

Powszechnie przyjęto, że Europa rozciąga się od Oceanu Atlantyckiego na zachodzie do gór Uralu na wschodzie (problem przynależności samych tych gór jest kwestią sporną). W Polsce przyjęto, iż są one częścią kontynentu, oraz od Oceanu Arktycznego na północy do Morza Śródziemnego oraz Morza Czarnego na południu. Największy problem stanowi wyznaczenie granic Europy na południowym wschodzie. Polska nauka, w ślad za ustaleniami MUG uważa, iż granica biegnie obniżeniem Kumsko-Manyckim, natomiast w naukach innych krajów wyznacza się parę odmiennych wersji przebiegu tej granicy, przesuwających kraniec kontynentu w tym rejonie daleko na południe, w poniektórych propozycjach o ponad tysiąc kilometrów w stosunku do ustaleń Międzynarodowej Unii Geograficznej.

Dane geograficzne

Pewne informacje zawarte w artykule wymagają weryfikacji. Zajrzyj na stronę dyskusji, by dowiedzieć się, jakie informacje budzą wątpliwości.

Powierzchnia Europy: to 10,5 mln km² (5,96 mln km², bez europejskiej części Rosji). Stanowi to ok. 2% całej powierzchni kuli ziemskiej (ok. 7,5% powierzchni lądów) oraz Europa jako cząstka świata jest większa tylko od Australii. Europa stanowi 1/5 Eurazji oraz jako jej największy półwysep jest najbardziej wysunięta na zachód.

Rozciągłość równoleżnikowa: 5600 km (79°)

Rozciągłość południkowa: 4200 km (35°)

Długość wybrzeży: 38 tys. km

Średnia wysokość terenu: 292 m n.p.m.

Linia brzegowa

Europa jest najbardziej rozczłonkowaną częścią świata, o silnie rozbudowanej linii brzegowej, której długość wynosi ok. 38 000 km (bez linii brzegowej wysp).

Około 25% powierzchni kontynentu stanowią półwyspy, spośród których największymi są:

1. Półwysep Skandynawski (800 000 km²)
2. Półwysep Iberyjski (580 000 km²)
3. Półwysep Bałkański (500 000 km²)
4. Półwysep Apeniński (150 000 km²)
5. Półwysep Kolski (120 000 km²)
6. Półwysep Krymski (25 000 km²)
7. Półwysep Jutlandzki (24 000 km²)
8. Półwysep Bretoński (24 000 km²)

(podana powierzchnia półwyspów ma charakter przybliżony)

Wyspy stanowią blisko 7,5% powierzchni Europy, a największe z nich to:

1. Wielka Brytania (218 476 km²)
2. Islandia (103 000 km²)
3. Irlandia (84 406 km²)
4. Wyspa Północna Nowej Ziemi (48 904 km²)
5. Spitsbergen (37 673 km²)
6. Wyspa Południowa Nowej Ziemi (33 275 km²)
7. Sycylia (25 400 km²)
8. Sardynia (24 090 km²)
9. Ziemia Franciszka Józefa (cały archipelag – 16 134 km²)
10. Ziemia Północno-Wschodnia (14 443 km²)
11. Korsyka (8 680 km²)
12. Kreta (8 366 km²)

Akweny otaczające Europę

Europę z racji jej półwyspowego charakteru otacza wiele mórz oraz zatok, stanowiących części Oceanu Atlantyckiego oraz Oceanu Arktycznego.

• Morze Karskie
• Morze Peczorskie
• Morze Barentsa
• Morze Białe
• Morze Norweskie
• Morze Szkockie
• Morze Hebrydzkie
• Morze Północne
• Morze Irlandzkie
• Morze Celtyckie
• Zatoka Biskajska
• Zatoka Kadyksu
• Morze Bałtyckie
  • Zatoka Botnicka
  • Zatoka Fińska
  • Zatoka Ryska
• Morze Śródziemne, z którego wydziela się parę mniejszych mórz oraz zatok:
  • Zatoka Lwia
  • Morze Tyrreńskie
  • Morze Adriatyckie
  • Zatoka Tarencka
  • Morze Jońskie
  • Morze Alborańskie
  • Morze Balearskie
  • Morze Egejskie
  • Morze Liguryjskie
  • Morze Libijskie
  • Morze Kreteńskie
  • Morze Trackie
  • Morze Lewantyńskie
  • Morze Marmara
• Morze Czarne w tym:
  • Morze Azowskie

Typy wybrzeży europejskich

Wybrzeże kontynentu ma zróżnicowany charakter. Nabrzeżne tereny Europy prezentują praktycznie każdy ze sklasyfikowanych typów wybrzeża. Na północy są z reguły wybrzeża fiordowe (zachodnie wybrzeże Półwyspu Skandynawskiego) oraz wybrzeża skjerowe (w Finlandii oraz Szwecji), wielokrotnie też wybrzeża akumulacyjne (Holandia, Niemcy, Dania). W południowej części Europy najczęstsze są wybrzeża typu dalmatyńskiego, a w zachodniej oraz południowo-zachodniej – riasowego. Nad Morzem Czarnym spotykany jest typ wybrzeża określany jako wybrzeże limanowe. Poza tym spotkać da się także wybrzeża klifowe (m.in. na Bałtyku) oraz ferdowe.

Ukształtowanie powierzchni

Powierzchnia Europy jest w przeważającej części nizinna. Najniższym punktem Europy jest depresja na Nizinie Nadkaspijskiej (28 m p.p.m.). Około 74% powierzchni Europy leżące jest na wysokości mniejszej niż 300 m n.p.m., blisko 1/5 obszaru ma wysokość 300-1000 m n.p.m., a zaledwie 6% obszaru kontynentu leży na wysokości wyższej niż 1000 m n.p.m. Najwyższym szczytem Europy jest Mont Blanc (4811 m n.p.m.).

W geograficznej literaturze anglosaskiej, gdzie Kaukaz włączany jest do Europy, podaje się, że najwyższym szczytem jest Elbrus (5642 m n.p.m.). Wobec obowiązującej w Polsce koncepcji przebiegu granic Europy, zgodnej z ustaleniami Międzynarodowej Unii Geograficznej, podawanie Elbrusu jako najwyższej góry kontynentu jest błędem.

Niziny

Wzdłuż atlantyckiego wybrzeża Europy, od zachodniej Francji, przez Belgię, Holandię aż do Niemiec ciągnie się pas nizin – Niż Środkowoeuropejski. W Niemczech pas ten rozszerza się wydatnie oraz dalej na wschód zawiera w sobie prawie całą Polskę a także prawie całą Europę Wschodnią, od północnych krańców kontynentu, po południowe (Niż Wschodnioeuropejski). Poza tym obszarem niziny na kontynencie europejskim leżą z reguły wśród obszarów górskich (największe z nich to m.in. Nizina Wołoska, Nizina Padańska oraz Wielka Nizina Węgierska), a także na obszarach przybrzeżnych oraz na znacznej części Wysp Brytyjskich.

Niziny europejskie, jakkolwiek posiadają wspólną cechę w postaci równinnego charakteru posiadają zróżnicowaną rzeźbę terenu. Jest ona związana ze zlodowaceniami plejstoceńskimi, które wielokrotnie obejmowały znaczną cząstka kontynentu. Największym z nich było zlodowacenie skandynawskie, które objęła Wyspy Brytyjskie, Morze Północne, większą cząstka Niemiec, Polskę oraz Europę Wschodnią aż do Donu. Na obszarze tym są typowe cechy krajobrazu polodowcowego. Należą do nich moreny denne oraz czołowe, kemy, ozy, oraz zbiorniki wodne pochodzenia lodowcowego.

Około 143 000 km² zajmują obszary leżące poniżej poziomu morza. Największe depresje leżą nad Morzem Kaspijskim (Nizina Nadkaspijska) oraz w północnej Holandii.

Wyżyny oraz góry

 Osobny artykuł: Pasma górskie w Europie.

Obszary górzyste oraz wyżynne leżą na Półwyspie Skandynawskim (Góry Skandynawskie), północnej części Wielkiej Brytanii (Góry Kaledońskie), w Europie zachodniej oraz środkowej (m.in. Masyw Centralny, Góry Świętokrzyskie, Sudety, Ardeny, Harz oraz in.) a także na wschodnim skrawku kontynentu (Ural).

Poza tym przez obszar Europy, na południe od pasa nizin, ciągnie się parę młodych pasm górskich, rozdzielonych zapadliskami tektonicznymi. Należą do nich (od zachodu): Góry Betyckie, Pireneje, Alpy, Apeniny, Karpaty, Góry Dynarskie, Hellenidy oraz Bałkan.

Budowa geologiczna

W Europie wyróżnia się trzy podstawowe jednostki tektoniczne: prekambryjską platformę wschodnioeuropejską, paleozoiczną platformę Europy zachodniej oraz środkowej oraz fałdową strukturę alpidów. Platformy prekambryjską oraz paleozoiczną łączy strefa szwu transeuropejskiego, będąca jeszcze jedną dużą jednostką tektoniczną.

Platforma wschodnioeuropejska zawiera w sobie obszar od Uralu do przebiegającej przez Polskę linii Teisseyere'a-Tornquista. Fundament platformy budują prekambryjskie skały krystaliczne, które odsłaniają się w obrębie tarczy fennoskandzkiej oraz tarczy ukraińskiej. W pozostałej części platformy krystaliczne podłoże jest przykryte młodszymi osadami o różnej miąższości, które składają się na pokrywę platformową.

Paleozoiczna platforma Europy zachodniej oraz środkowej zawiera w sobie pasma hercyńskie oraz reliktowe kaledońskie leżące na zewnątrz alpejskiej strefy fałdowej.

Alpidy składają się na w południowej części Europy rozległy system górski o przebiegu generalnie równoleżnikowym. Alpidy Europy łączą się na zachodzie przez Cieśninę Gibraltarską z górami Rif (Atlas) w północnej Afryce a na południu oraz na wschodzie z alpejskimi łańcuchami górskimi Azji, tworząc jeden system orogeniczny.

Do alpidów w Europie zalicza się:

• Góry Betyckie
• Góry Iberyjskie
• Pireneje
• Alpy
• Apeniny
• Góry Dynarskie
• Hellenidy
• Karpaty
• Bałkan
• Góry Krymskie

Wulkanizm

W minionych epokach geologicznych na terenie kontynentu zachodziły nader intensywne procesy wulkaniczne. Ich pozostałościami są stożki wygasłych wulkanów.

W czasach historycznych zjawiska wulkaniczne są tylko na niewielkich obszarach Europy, przy czym oprócz Wezuwiusza wszystkie takie obiekty leżą na otaczających Europę wyspach, najczęściej oddalonych od głównej części kontynentu.

Największym skupiskiem wulkanów jest Islandia; na niej oraz otaczających wysepkach istnieje około 20-35 czynnych wulkanów, wielokrotnie tworzących systemy. Spośród islandzkich wulkanów największymi są Hekla oraz Laki.

Wulkany w większej liczbie są także na południu Europy – we Włoszech, zarówno w kontynentalnej części tego kraju (Wezuwiusz), jak oraz na należących do tego państwa wyspach – Sycylii (Etna), oraz na Wyspach Liparyjskich, gdzie do niedawna aktywnych było parę tego typu obiektów (m.in. Vulcano), zaś aktualnie (od początku XX wieku) czynny jest zaledwie Stromboli (co nie przesądza, iż pozostałe wulkany definitywnie wygasły). W czasach historycznych czynny był także wulkan zlokalizowany na południowo-wschodnim skrawku Europy – na wyspie Thera (Santoryn), którego ostatni wybuch miał miejsce ok. 1600 r. p.n.e.

Aktywne wulkany są na portugalskim archipelagu Azorów oraz na należącej do Norwegii arktycznej wyspie Jan Mayen (wulkan Beerenberg).

Czynne wulkany na Wyspach Kanaryjskich nie zaliczają się do wulkanów europejskich, albowiem jakkolwiek archipelag ten politycznie trzeba do europejskiej Hiszpanii, to jednak geograficznie jest on częścią Afryki.

Gleby

Z uwagi na różnorodność skał, na których wykształciły się gleby oraz zróżnicowanie warunków klimatycznych układ gleb w Europie ma charakter mozaikowy, a zaledwie w części wschodniej kontynentu strefowy.

Jako iż gleby formują się w wyniku oddziaływania roślinności oraz warunków klimatycznych na podłoże skalne, odmiana gleby występującej na danym terenie zależy od rozkładu stref klimatycznych oraz występujących w nich formacji roślinnych. Z uwagi na z tym w Europie, w strefie klimatów zimnych, gdzie procesy chemiczne przebiegają powoli a powstająca gleba poddawana jest erozji mrozowej profile glebowe są słabo wykształcone, zaś gleby tam występujące należą do gleb tundrowych. W strefie klimatu umiarkowanego chłodnego (od Skandynawii, przez północną cząstka Niziny Wschodnioeuropejskiej, aż do Uralu) przeważają gleby bielicowe oraz darniowo-bielicowe (te ostatnie są w części południowej omawianego rejonu).

W południowej części strefy klimatu umiarkowanego w Europie środkowej oraz wschodniej największą powierzchnię zajmują gleby darniowo-bielicowe. W Europie zachodniej oraz środkowej, w strefie klimatów umiarkowanych ciepłych (zwłaszcza odmiany morskiej), od Wysp Brytyjskich, przez Francję, południowe Niemcy aż do Rumunii przeważają gleby brunatne oraz płowe, przy czym na zachodzie, gdzie poziom opadów jest wyższy są to gleby brunatno-bielicowe. W strefie klimatu podzwrotnikowego (na obszarze śródziemnomorskim) najwięcej jest gleb typu brązowego oraz brunatnego. W południowej części Niziny Wschodnioeuropejskiej, na wschód od Małopolski oraz Karpat ciągnie się strefa bardzo urodzajnych gleb czarnoziemowych, które stanowią z reguły czarnoziemy stepowe, a poza nimi też czarnoziemy leśne. W rejonie Morza Kaspijskiego dominują gleby kasztanowe, zaś na powierzchni ok. 100 tys. km², pomiędzy dolną Wołgą a rzeką Ural, na terenach pustynnych warstwa gleby praktycznie nie występuje.

Niezależnie od stref klimatycznych na terenach górskich są charakterystyczne dla tego typu obszarów typy gleb, zaś wzdłuż biegów dużych rzek (m.in. dolnej Wołgi, Rodanu, środkowego Dunaju) oraz w Holandii są mady oraz marsze. Na terenach o nadmiernej wilgotności leżących w strefie klimatu umiarkowanego powstają gleby torfowe

Klimat

Klimat w Europie jest wydatnie łagodniejszy niż klimaty innych obszarów położonych na tej samej szerokości geograficznej. Różnica ta zauważalna jest zwłaszcza zimą, w zachodniej oraz północnej części kontynentu. Główną przyczyną tego zjawiska jest ciepły prąd morski – Golfstrom (Prąd Zatokowy), opływający Europę od zachodu. Dzięki niemu na norweskich Lofotach istnieje największa na świecie anomalia termiczna, której wartość dochodzi do +25 °C.

Drugą przyczyną łagodnego klimatu jest przewaga wiatrów zachodnich, co w połączeniu z prawie równoleżnikowym układem najważniejszych łańcuchów górskich, powoduje, iż ciepłe masy powietrza znad Oceanu Atlantyckiego docierają głęboko na wschód kontynentu.

Strefy klimatyczne

Niemal cała Europa istnieje w strefie klimatów umiarkowanych. W północno-wschodniej części kontynentu ma on charakter chłodny, zaś w pozostałej – ciepły (morski, kontynentalny oraz przejściowy). Południowe skrawki Europy (półwyspy: Iberyjski, Apeniński oraz Bałkański oraz wyspy Morza Śródziemnego) leżą w strefie klimatów podzwrotnikowych (morskich, a w Bułgarii oraz środkowej Hiszpanii – kontynentalnych). Od klimatów umiarkowanych oddzielają je pasma górskie: Pireneje, Alpy oraz Bałkan.

W północnych krańcach Europy (północna Islandia, Svalbard oraz północno-zachodnia Rosja) panuje klimat okołobiegunowy (subpolarny).

Niezależnie od położenia wysokie oraz średnie góry posiadają własne, odmienne od nizinnych typy klimatyczne, zaliczane do klimatów górskich.

Temperatura

Temperatura oraz opady w wybranych miastach europejskich:
Tirana
Dublin
Moskwa
Czerwonym słupkom pokazującym temperaturę, odpowiada skala po lewej stronie, niebieskim – pokazującym poziom opadów – skala po prawej stronie

Temperatura na kontynencie europejskim w okresie zimowym spada w miarę posuwania się na wschód. Zimą najcieplejszymi obszarami są krańce południowe oraz południowo-zachodnie kontynentu. W styczniu średnia temperatura na tych terenach to ok. +10 °C – +12 °C, np. w Lizbonie średnia wieloletnia to +11 °C, a w Gibraltarze – +13 °C. Najchłodniejszymi terenami są obszary na północnym wschodzie, gdzie średnia temperatura to poniżej –15 °C, zaś na samym skraju kontynentu, na Nowej Ziemi, spada poniżej –20 °C.

W okresie letnim największe różnice temperatur zaznaczają się pomiędzy północą a południem kontynentu. Na północy w lipcu jest to 8-10 °C (np. w norweskim Vardö średnia wieloletnia lipca to +9 °C), zaś na południu 26-28 °C (Ateny – średnia wieloletnia +28 °C). Najwyższą w Europie temperaturę zanotowano w Sewilli oraz było to +50 °C, natomiast najniższą 31 grudnia 1978 r. w rosyjskim Ust–Czugor oraz wynosiła ona -58,1 °C^[2].

Roczne wahania temperatur największe są na wschodzie Europy. W środkowej części europejskiej Rosja różnice skrajnych temperatur w ciągu roku przekraczać potrafią 70°C (w Twerze najwyższa zanotowana temperatura to +37 °C, zaś najniższa –50 °C). Najmniejsze wahania temperatur są na krańcach północno-zachodnich oraz średnio wynoszą kilkanaście, do nieco ponad 20 stopni.

Długość okresu bezprzymrozkowego jest różna w wielorakich częściach kontynentu. Na krańcach północno-wschodnich (północny Ural, cząstka Nowej Ziemi) oraz w Górach Skandynawskich oraz środkowej Islandii wynosi poniżej 2 miesięcy, na większości obszaru Europy środkowej oraz wschodniej jest to 120-180 dni, w Europie zachodniej (poza obszarami górskimi) – 180-240 dni, zaś na wyspach oraz położonych na południu wybrzeżach Morza Śródziemnego oraz w południowo-zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego przymrozki pojawiają się sporadycznie (nie w każdym roku).

Opady

Poziom opadów w Europie jest różny. Na znacznej cząstka kontynentu rocznie notuje się 500-800 mm opadów. Wielkość ta ma wydatnie wyższą wartość na terenach górskich (zwłaszcza po zachodniej stronie stoków), gdzie przekracza ona 2000 mm na rok (w czarnogórskiej osadzie Crkvice, w Górach Dynarskich, nad Zatoką Kotorską jest to ponad 5300 mm). Duże nasilenie opadów jest też na wybrzeżach. Najmniej opadów (poniżej 500 mm) jest na krańcach północno- oraz południowo-wschodnich, zaś na wybrzeżu Morza Kaspijskiego jest nawet mniej niż 250 mm.

Na większości obszaru Europy opady są w ciągu całego roku, z reguły jednak w półroczu ciepłym (zwłaszcza czerwcu, lipcu oraz sierpniu). Na terenie Wysp Brytyjskich, zachodniej części Półwyspu Skandynawskiego, na Islandii oraz większości obszaru Francji opady także są w ciągu całego roku, jednak największe ich nasilenie przypada na półrocze chłodne. W Europie południowej (głównie na obszarach pokrywających się z zasięgiem klimatu podzwrotnikowego) deszcz, rzadziej śnieg pada prawie jedynie w porze chłodnej.

Wody

Ok. 66% powierzchni Europy trzeba do zlewiska Oceanu Atlantyckiego, 16% do zlewiska Oceanu Arktycznego, a wody z pozostałej części kontynentu spływają do zbiorników wewnątrzkontynentalnych, spośród których największym jest Morze Kaspijskie.

Rzeki

 Osobny artykuł: Rzeki Europy.

W Europie leżą rozliczne rzeki, jednak z powodu silnie rozwiniętej linii brzegowej kontynentu oraz związanej z tym niewielkiej odległości do morza europejskie rzeki nie należą do najdłuższych na świecie. Najdłuższa rzeka Europy – Wołga zajmuje dopiero 15. miejsce pod względem długości wśród rzek świata. Rocznie rzeki Europy odprowadzają do oceanów 2500 km³ wody.

Zasadniczo w Europie istnieje parę typów rzek:

• Typ wschodnioeuropejski – rzeki na terenach nizinnych, zasilane z reguły przez roztopy oraz wiosenne opady, stąd najwyższe stany wód przypadają na wiosnę, a najniższe – latem oraz zimą, zlodowacone przez parę miesięcy w roku. Należą tu m.in. Wołga, Dniepr, Don oraz Dwina.
• Typ północnoeuropejski – rzeki o niewielkich rocznych wahaniach wodostanu, który jest wyrównywany przez jeziora, przez jakie przepływają te cieki wodne. Zimą nader długo zlodowacone. Wielokrotnie wykorzystywane w hydroenergetyce. Należą tu m.in. Glomma oraz Torne.
• Typ atlantycki – rzeki o zasilaniu opadowym, wysokim oraz wyrównanym wodostanie, nie zamarzające zimą (np. Sekwana oraz Tamiza).
• Typ alpejski – rzeki tego typu w swym górnym biegu zasilane są wodą z topniejących lodowców oraz śniegów (stąd na tych odcinkach wysokie stany wód są późną wiosną oraz latem), zaś w dolnym odcinku zasilane z reguły dopływami; poziom wody w tej części rzeki zależy od ilości opadów oraz wysokości temperatur (parowanie). Rzekami tego typu są m.in. Ren, Rodan oraz Pad.
• Typ śródziemnomorski – rzeki o zasilaniu z reguły opadowym, cechują się bardzo wyraźnymi różnicami w poziomie wody w okresie zimowym (gdy przypada maksimum) oraz letnim. Należą do nich m.in. Gwadalkiwir, Gwadiana oraz Tag.

Do najdłuższych rzeki Europy należą Wołga (3531 km), Dunaj (2888 km), Ural (2428 km), Dniepr (2285 km), Don (1870 km), Peczora (1809 km), Dniestr (1352 km), Ren (1320 km), Łaba (1091 km) oraz Wisła (1047 km). Do rzek o największej powierzchni dorzecza Wołga (1 380 000 km²), Dunaj (817 000 km²), Dniepr 516 300 km²) oraz Don (425 600 km²).

Najdłuższe rzeki Europy

1. Wołga (3531 km)
2. Dunaj (2888 km)
3. Ural (2428 km)
4. Dniepr (2285 km)
5. Don (1870 km)
6. Peczora (1809 km)
7. Kama (1805 km)
8. Oka (1500 km)
9. Bieła (1430 km)
10. Dniestr (1352 km)
11. Ren (1320 km)
12. Wiatka (1314 km)
13. Desna (1130 km)
14. Łaba (1091 km)
15. Doniec (1053 km)
16. Wisła (1047 km)
17. Dźwina (1020 km)
18. Loara (1020 km)
19. Chopior (1010 km)
20. Tag (1007 km)
21. Duero (938 km)
22. Niemen (937 km)
23. Moza (925 km)
24. Ebro (910 km)
25. Odra (854 km)

Wedle powierzchni dorzecza

1. Wołga (1 380 000 km²)
2. Dunaj (817 000 km²)
3. Dniepr 516 300 km²)
4. Kama (507 000 km²)
5. Don (425 600 km²)

Jeziora

Jeziora zajmują ok. 163 000 km² (bez powierzchni tej części Morza Kaspijskiego, która wedle poniektórych źródeł^{według kogo?} zaliczana jest do Europy), tj. ok. 1,6% powierzchni kontynentu. Największe europejskie jeziora leżą w zapadliskach tektonicznych. Spośród tego typu zbiorników wodnych wymienić trzeba m.in. jeziora: Ładoga, Onega, Wener oraz Wetter a także Balaton.

Liczne oraz duże jeziora (zwłaszcza na Pojezierzu Fińskim oraz Bałtyckim) są pochodzenia lodowcowego, a największe z nich to Saimaa, Pejpus oraz Ilmień. Na obszarach nizinnych jeziora pochodzenia lodowcowego wielokrotnie łączą się w systemy. W rejonie alpejskim nader duże oraz bardzo głębokie jeziora jak np. Jezioro Genewskie, Jezioro Bodeńskie, Como czy Garda posiadają pochodzenie tektoniczno-lodowcowe.

Poza tym na terenie Europy leżą jeziora przybrzeżne (np. polskie Łebsko), jednak nie osiągają one ani dużych rozmiarów, ani znacznych głębokości. Istnieje także niewielka liczba zbiorników wodnych pochodzenia krasowego oraz wulkanicznego.

Największe jeziora Europy

Pod względem powierzchni:

1. Ładoga 18 390 km² (wraz z wyspami)
2. Onega 9616 km²
3. Wener 5650 km²
4. Saimaa 4400 km² (system jezior)
5. Pejpus 3555 km²
6. Ilmień 2090 km² (przy najwyższym stanie wód)
7. Wetter 1893 km²
8. Wielki Manycz 1414 km²
9. Wygoziero 1250 km²
10. Melar 1140 km²

Pod względem głębokości:

1. Hornindalsvatnet (514 m)
2. Como (410 m)
3. Garda (346 m)
4. Genewskie (310 m)
5. Bodeńskie (252 m)

Lodowce

Około 1% powierzchni Europy stanowią obszary na których zalega pokrywa lodowa. Jest ona pozostałością po dawnych zlodowaceniach, kiedy to lodowce zajmowały znaczną cząstka kontynentu, oraz aktualnie wraz z ocieplaniem klimatu jej zasięg się zmniejsza. Aktualnie lodowce leżą z reguły na obszarach północnych oraz w wysokich partiach gór. Spośród ok. 120 tys. km² jakie zajmują lodowce (inne źródła podają obszar Europy pokryty lodowcami jako 88 000 km²), prawie połowa (ok. 58 tys. km²) istnieje na Spitsbergenie. Poza tym duże obszary lodowców pokrywają Nową Ziemię (ponad 24 tys. km²) oraz Islandię (11,5 tys. km²). Na obszarze kontynentalnej Europy lodowce są tylko na terenach górskich: największe lodowce, o łącznej powierzchni ok. 5000 km². są w Górach Skandynawskich, a poza tym w Alpach (np. lodowiec Aletschgletscher), gdzie zajmują ok. 3600 km², a także w Pirenejach (ok. 30 km²).

Środowisko przyrodnicze

Szata roślinna

Europa jest tą częścią świata, w której pierwotne typy roślinności w największym stopniu zostały przekształcone w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Zjawisko to jest najbardziej widoczne w Europie Zachodniej oraz Środkowej, w wydatnie mniejszym stopniu wystąpiło na północy oraz północnym wschodzie kontynentu. Na terenie Irlandii oraz Anglii roślinność o charakterze naturalnym pokrywa poniżej 10% powierzchni, z tym że w północnej Skandynawii oraz północnej Rosji – nawet ponad 90% terenu zachowało dawny charakter.

Formacje roślinne Europy posiadają układ równoleżnikowy oraz są wydatnie zróżnicowane. Na ich układ ma znaczący wpływ klimatu oceanicznego w zachodniej części kontynentu.

Na północnych skrajach (m.in. Islandia, Półwysep Kolski, Nowa Ziemia) istnieje bezleśny obszar arktyczny. Charakterystyczna dla niego jest roślinność typu tundrowego, złożona z mchów, porostów, rozmaitych gatunków traw oraz wrzosów oraz innych krzewinek.

Dalej na południe jest strefa zarośli oraz rzadkich, widnych lasów, z reguły brzozowych. Ten typ roślinności rozprzestrzeniony jest zwłaszcza na Półwyspie Skandynawskim, w części środkowo-północnej, wydatnie słabiej wyróżnia się w Rosji, gdzie tundra stopniowo przechodzi w lasotundrę oraz w tajgę.

Bardziej na południe istnieje tajga złożona z drzew iglastych, z reguły świerków oraz sosen, oraz w mniejszym stopniu – jodeł. W miarę posuwania się na południe dołączają do nich coraz częściej także gatunki liściaste: brzoza, osika, rzadziej lipa, wiąz, klon oraz olcha. Na obszarze tajgi są rozliczne bagna oraz torfowiska, które porasta typowa dla tego typu ekosystemów roślinność. Jeszcze dalej na południe tajga zaczyna przechodzić w lasy liściaste oraz mieszane. W niedawnej przeszłości to one pokrywały znaczną cząstka Europy, aktualnie zaś porastają bardzo niewielki odsetek dawnego areału.

W Europie Zachodniej nie jest strefa tajgi – wzdłuż wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, od zachodniego wybrzeża Norwegii, przez Wielką Brytanię oraz Irlandię aż do zachodniej Hiszpanii oraz Portugalii jest odmienny typ roślinności, złożony z reguły z lasów (w których dominują dąb oraz brzoza) oraz wrzosowisk.

Południowo-wschodnia Europa, na wybrzeżach Morza Czarnego leży w strefie lasostepów oraz stepów. Ten typ roślinności sięga miejscami aż do Austrii. Obszar stepowy z rzadkimi drzewami jest także na znacznej części Węgier oraz części północnej Serbii (tzw. puszta), leżących na Nizinie Panońskiej.

Stepy leżące w pobliżu Morza Kaspijskiego stopniowo przechodzą w półpustynie a nawet w pustynie (tzw. Nizina Nadkaspijska). Na wybrzeżach Morza Śródziemnego, a także w południowej oraz środkowej części Półwyspu Iberyjskiego jest charakterystyczny typ roślinności, określany mianem roślinności śródziemnomorskiej, powstały po zniszczeniu w wyniku gospodarki ludzkiej pierwotnej szaty roślinnej tych obszarów. Typowe dla tych rejonów są twardolistne, wieczne zielone zarośla, w zależności od rejonu złożone z wielorakich gatunków, noszące nazwy makia, garig oraz frygana. Poza tym na obszarze śródziemnomorskim są szczątkowe lasy, zielone przez cały rok. Są w nich m.in. dęby oraz sosny

Niezależnie od szerokości geograficznej na obszarze całego kontynentu na terenach górskich leżą skupiska roślinności alpejskiej. Największą powierzchnię pokrywa ona w Górach Skandynawskich, w Alpach, Pirenejach, na Uralu oraz na Islandii. Gatunki tam występujące są zbliżone do siebie, zaś zasadniczą różnicę stanowi wysokość n.p.m., na jakiej zaczynają się bezleśne połacie ziem porośnięte roślinami zielnymi oraz płożącymi się krzewinkami. Wysokość ta waha się od ponad 3000 m na południu Europy, do kilkuset na północy kontynentu.

Świat zwierząt

Zoograficznie Europa trzeba do krainy palearktycznej oraz dzieli się na trzy dzielnice: europejską (obejmującą znaczną cząstka kontynentu), śródziemnomorską (obejmującą Półwysep Iberyjski, Półwysep Apeniński oraz Bałkany) oraz arktyczną (północne skrawki Europy).

Skład europejskiej fauny ostatecznie ukształtował się po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, a ponadto stał się w XX w. powiększony o aklimatyzowane gatunki z Ameryki Północnej (norki amerykańskie oraz bobry kanadyjskie, piżmaki oraz in.) oraz z Azji (m.in. jenoty oraz bażanty).

W poszczególnych strefach roślinno-klimatycznych żyją odmienne gatunki zwierząt.

W tundrze licznie są ssaki, m.in. renifery, lisy polarne, zające bielaki oraz lemingi, a ponadto wiele gatunków ptaków (np. pardwa), spośród których przeważajaca ilość przylatuje w te okolice w okresie lęgowym. Licznie są ryby, zwłaszcza łososiowate, natomiast bardzo mało jest gadów oraz płazów.

W strefie tajgi żyją m.in. łosie, rosomaki, burunduki, polatuchy, a z ptaków – cietrzewie, głuszce, jarząbki oraz orzechówki.

W strefie lasów liściastych oraz mieszanych są żubry, dziki, jelenie, sarny, żbiki, jeże, popielice oraz orzesznice. Spośród ptaków licznie są ptaki śpiewające, a z ryb najwięcej trzeba do gatunków karpiowatych. Są też gady: jaszczurki, m.in. zwinka, węże – np. żmija zygzakowata oraz żółwie błotne.

W strefie stepów żyją m.in. suhaki, tchórze stepowe, perewizki, susły, chomiki, bobaki oraz ślepce. Z ptaków są m.in. dropie oraz żołny, a z gadów – jaszczurki (np. jaszczurka stepowa), węże (np. połozy) oraz żółwie zaś z płazów – żaby oraz ropuchy.

W obszarze śródziemnomorskim żyją m.in. ichneumony (mangusty), cywety (na Półwyspie Iberyjskim), a także szakale, daniele, muflony, jeżozwierze oraz in. Z ptaków m.in. flamingi (czerwonaki) oraz pelikany. Na obszarze tym żyją rozliczne gatunki gadów – jaszczurki, żółwie oraz węże oraz płazów. Na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Gibraltaru żyje także niewielka populacja jedynych małp europejskich magotów.

Niezależnie od wymienionych stref na obszarach górskich żyją odmienne gatunki zwierząt. Należą do nich kozice, koziorożce, polniki śnieżne oraz świstaki, w niższych partiach gór – także niedźwiedzie brunatne, z ptaków – orły oraz orłosępy, a z płazów – m.in. salamandry

Z powodu zagospodarowania rolniczego znacznej części Europy, zwłaszcza środkowej oraz zachodniej oraz wynikłym z tego zmniejszeniem poziomu lesistości, wiele z występujących niegdyś licznie gatunków (m.in. wilki, niedźwiedzie oraz żubry) zachowało się zaledwie na terenach trudno dostępnych oraz objętych ochroną, pewne zaś całkiem wyginęły (jak np. tury oraz lwy). Pewne gatunki zwierząt doskonale przystosowały się do warunków stworzonych przez człowieka, zarówno w środowisku wiejskim, jak oraz miejskim; należą do nich m.in. wróble, dzierlatki, szpaki oraz sierpówki, a ze ssaków – przede wszystkim pewne gatunki gryzoni – zwłaszcza myszy oraz szczury oraz rozliczne owady.

Historia

 Osobny artykuł: Historia Europy.

Archeologia oraz prehistoria

Pierwsze istoty człowiekowate (z gatunku Homo antecessor) osiedliły się w Europie ok. 800 000 lat temu. Okres ten nosi nazwę epoki kamienia, od głównego surowca służącego do wyrobu narzędzi – kamienia (krzemień). W okresie późniejszym kontynent zamieszkiwało parę innych odmian (lub gatunków – paleoantropologia nie jest w tej kwestii zgodna) ludzi, m.in. Homo heidelbergensis

Podstawą gospodarki tych ludzi było zbieractwo oraz łowiectwo prowadzone z użyciem prymitywnych narzędzi.

Pierwsze ludzkie istoty wytworzyły rozmaite pierwotne kultury, których nazwy pochodzą od miejsc odkrycia pierwszych znalezisk danego typu. Do kultur tych należą m.in. kultura aszelska, abwilska oraz lewaluaska. Te formacje kulturowe zaliczane są w obręb paleolitu dolnego.

Prawdopodobnie ok. 200 000 – 100 000 lat temu w Europie ukazał się człowiek neandertalski (Homo neanderthalensis), który wytworzył m.in. kulturę mustierską. Okres ten wyznacza się mianem paleolitu środkowego. W tym czasie nastąpił dalszy rozwój technik myśliwskich; znaleziska z tego okresu wskazują także na istnienie wierzeń religijnych.

Ludzie współcześni (Homo sapiens) przybyli do Europy dopiero ok. 40 000 lat temu. W nader krótkim czasie wyparli neandertalczyka (przyczyny tego zjawiska oraz jego tempa pozostają w kręgu hipotez) oraz stali się wyłącznym gatunkiem człowiekowatych na kontynencie. Okres po przybyciu ludzi współczesnych do Europy zalicza się do paleolitu górnego.

Dziełem Homo sapiens były kolejne kultury, m.in. kultura oryniacka, solutrejska oraz magdaleńska oraz świderska oraz azylska. Techniki łowieckie zostały udoskonalone, m.in. ukazał się łuk. W okresie tym pojawiły się pierwsze stałe siedziby łowców mamutów (na Morawach oraz Ukrainie) oraz najstarsze zachowane przejawy sztuki w postaci malowideł naskalnych wewnątrz jaskiń oraz figurek kobiecych (tzw. Wenus paleolityczne); nie jest jednak jasne, na ile działania te były realizacją zamiarów artystycznych, a na ile były to działania o charakterze religijno-magicznym.

Ok. 10 000 lat temu paleolit przeszedł w mezolit. W okresie tym w Europa zachodniej oraz środkowej rozwijała się kultura tardenuaska a w Europie północnej – kultura maglemoska (obie wywodzące się z kultury azylskiej). Mezolit charakteryzował się dalszym rozwojem techniki oraz gospodarki. Wynaleziono nowe narzędzia (m.in. siekierę, czółno), ukazała się gospodarka wytwórcza oraz przedsięwzięcia na większą skalę (kopalnie krzemienia). Podstawowym surowcem do produkcji narzędzi był krzemień, a oprócz niego też kości oraz zęby zwierzęce oraz drewno. W mezolicie udomowiono pierwsze zwierzęta.

Kolejnym etapem rozwoju cywilizacji na terenie Europy był neolit. Jego początek związany jest z przejściem od gospodarki zbieracko-łowieckiej do rolnictwa. Neolit w poszczególnych częściach kontynentu zaczął się w wielorakich okresach, najwcześniej – w VIII-VII tys. p.n.e. we wschodniej części europejskiej części rejonu śródziemnomorskiego. Położone bardziej na północ tereny Europy w okres neolitu wkroczyły później; np. na ziemiach polskich nastąpiło to w 2. połowie VI tys. p.n.e.

Podstawowym surowcem do produkcji narzędzi nadal pozostaje krzemień, rozwijają się nowe techniki jego obróbki, jak gładzenie powierzchni oraz wiercenie otworów. Rozpoczyna się uprawa dziko rosnących roślin, zwłaszcza zbóż, co powoduje iż osadnictwo nabiera stałego charakteru. Gospodarka rolna ma charakter żarowo-kopieniaczy, zaś najważniejszymi roślinami są pszenica, proso, jęczmień, groch, soczewica oraz żyto. Udomowione zostają nowe gatunki zwierząt. Rozwija się gospodarka wytwórcza (duże znaczenie ma m.in. ceramika). Z uwagi na szybki charakter zmian gospodarczych oraz wynikające z nich zmiany w innych dziedzinach życia, jak kultura, religia, stosunki społeczne, proces ten nazwano "rewolucją neolityczną".

W okresie tym powstały zróżnicowane kultury, spośród których wymienić da się m.in. kulturę Sesklo, starczewską, kulturę ceramiki wstęgowej rytej, almerską, kultury naddunajskie, pucharów lejkowych, amfor kulistych, ceramiki dołkowo-grzebykowej, ceramiki sznurowej, pucharów dzwonowatych oraz inne.

Neolit charakteryzował się licznymi przemieszczeniami dużych grup ludności. W wyniku tych wędrówek u schyłku neolitu wstępnie wyodrębniły się główne grupy kulturowo-językowe współczesnej Europy (aczkolwiek zwykle nie zamieszkiwały one w miejscach zajmowanych obecnie).

Około 2300-1800 r. p.n.e. na terenach Europy zaczął się kolejny etap rozwoju nazwany epoką brązu, od głównego surowca do produkcji narzędzi, jakim był brąz. Nowy materiał ułatwił wykonywanie sprzętów oraz uczynił je trwalszymi, co zaowocowało postępem w rolnictwie oraz umożliwiło dalszą specjalizację zajęć. Postęp ujawnił się też w zakresie komunikacji: pojawiły się wozy kołowe oraz zastosowano na większą skalę statki morskie. W Europie tamtego okresu istniało parę centrów kulturowych, nader luźno ze sobą powiązanych (m.in. kultura unietycka w Europie środkowej).

Od połowy III tys. p.n.e. na Krecie rozwijała się kultura minojska, charakteryzująca się bardzo wysokim poziomem rozwoju, a wkrótce potem na terenie Grecji powstała kultura egejska, którą po pewnym czasie zastąpiła kultura mykeńska.

W II tys. p.n.e. ludy zamieszkujące dzisiejszą Grecję weszły w okres historyczny (rozumiany jako okres historii pisanej). Na pozostałych terenach kontynentu istniały mniej rozwinięte kultury, m.in. kultura trzciniecka.

Pod koniec II tys. p.n.e. nastąpiła kolejna fala migracji, m.in. na Półwysep Bałkański wtargnęli Dorowie oraz Ilirowie.

Po epoce brązu nastąpiła epoka żelaza. Jej początek na obszarze śródziemnomorskim datuje się na ok. 700 r. p.n.e., zaś na pozostałych terenach kontynentu użycie nowego metalu rozpowszechniło się nieco później.

Ok. 1000 r. p.n.e. na stepach czarnomorskich osiedlili się irańscy Scytowie, w Italii rozwijała się kultura Etrusków. Od ok. 800 r. p.n.e. najważniejszą grupą etniczną kontynentu stawali się Celtowie. Do III w. p.n.e. opanowali oni oraz zasiedlili prawie całą zachodnią Europę, a także południową cząstka Europy środkowej, tworząc organizmy wczesnopaństwowe.

Późniejsze dzieje Europy, z racji powszechnej dostępności pisanych źródeł historycznych traktuje się nie jako prehistorię, a historię, której pierwszym etapem była starożytność.

Starożytność

W starożytności najbardziej rozwiniętą częścią Europy był obszar śródziemnomorski. Jego kultura należała do kręgu cywilizacji śródziemnomorskiej wraz z położonymi nad Morzem Śródziemnym terenami Azji oraz Afryki.

Na obszarze północnym istniały mniej rozwinięte cywilizacje wykonywane z reguły przez ludy celtyckie, germańskie oraz słowiańskie.

Cywilizacja śródziemnomorska w Europie początkowo swoje centrum posiadała na terenie Grecji, stopniowo jednak rosła rola terenów obecnych Włoch, gdzie powoli rosło znaczenie Rzymu. Na obszarze Grecji wytworzyła się wysoko rozwinięta kultura. Na ziemiach tych powstały organizmy państwowe o ustroju demokratycznym. W IV w. p.n.e. zostały one podbite przez pierwsze europejskie państwo o ambicjach uniwersalistycznych – Macedonię, która następnie swą ekspansję skierowała na wschód, podbijając do 323 r. p.n.e. ziemie zachodniej oraz południowej Azji aż po Indus.

W I w. p.n.e. cały obszar śródziemnomorski stał się zjednoczony pod względem politycznym przez kolejne uniwersalistyczne państwo – Cesarstwo rzymskie, którego panowanie objęło też dotychczas pozostające poza światem śródziemnomorskim ziemie Celtów] w Europie zachodniej oraz Traków oraz Ilirów w Europie środkowej. Wraz z polityczną dominacją Imperium Rzymskie przejęło od terenów Grecji rolę centrum kulturowego oraz cywilizacyjnego.

Panowanie rzymskie umożliwiło wytworzenie pewnej jedności kulturowej na terenach znajdujących się pod władzą tego państwa. Jednym z elementów tej jedności stał się język (łacina), który jednak nie utrzymał się we wszystkich prowincjach Rzymu. Również wpływ na wytworzenie wspólnej kultury europejskiej wywarło chrześcijaństwo, które ukazało się na kontynencie w I w. n.e. oraz które od roku 392 stało się religią państwową Imperium.

Pod władzą rzymską, dzięki sprawnie zorganizowanej sieci komunikacyjnej dokonany stał się znaczny postęp cywilizacyjny, także na tych obszarach kontynentu, które dotąd pozostawały na uboczu głównego nurtu rozwoju cywilizacji. Szybko upowszechniały się nowe idee, a także umiejętności praktyczne, jak rozwinięte techniki budowlane, umożliwiające budowanie zarówno monumentalnych pałaców, jak oraz innych budowli jak np. akwedukty czy mosty. Zapewnienie bezpieczeństwa oraz niedobór granic wewnętrznych umożliwiły rozwój handlu na terenie Imperium, zaś wzrost dobrobytu oraz popyt wewnętrzny były przyczyną rozwoju handlu z obszarami położonymi poza terytorium państwa rzymskiego.

W cesarstwie rzymskim wytworzono jednolity system prawa cywilnego, którego podstawowe idee oraz pojęcia leżą u podstaw systemów prawnych po dziś dzień.

Podstawą starożytnego systemu gospodarczego w świecie śródziemnomorskim niewolnictwo, zaś na terenach Europy północnej trwał system określany mianem wspólnoty pierwotnej.

Od IV w. Imperium Rzymskie przeżywało kryzys, który w 395 doprowadził do podziału państwa. Granica ta do dzisiejszego dnia stanowi linię podziału pomiędzy cywilizacją Zachodu, na której rozwój duży wpływ wywarł Starożytny Rzym, a cywilizacją wschodnioeuropejską, silnie związaną ze schrystianizowaną kulturą starożytnej Grecji.

Ostateczny cios państwu rzymskiemu zadały plemiona germańskie (Wizygoci, Ostrogoci, Frankowie, Wandalowie oraz inne) które pod naporem Hunów w V w. wtargnęły w granice państwa oraz korzystając z kryzysu politycznego oraz gospodarczego zakładały własne organizmy państwowe na jego ziemiach.

Średniowiecze

V-X wiek

Po podziale Cesarstwa Rzymskiego (395) oraz upadku jego zachodniej części na obszarze Europy znajdowało się parę tworów państwowych: Cesarstwo Wschodniorzymskie oraz pewna liczba państw germańskich powstałych na terenie dawnego Cesarstwa Zachodniorzymskiego, m.in. państwa Franków, Wizygotów, Longobardów. Próby zjednoczenia całości ziem dawnego imperium podejmowane przez cesarzy wschodniorzymskich powiodły się zaledwie częściowo.

Pod względem gospodarczym oraz cywilizacyjnym na ziemiach europejskich nastąpił ogromny regres. Nie są całkowicie jasne wszystkie przyczyny tego zjawiska, a proces ten był kontynuacją negatywnych zmian, jakie rozpoczęły się jeszcze za czasów Cesarstwa Rzymskiego oraz w znacznej mierze przyczyniły się do jego upadku. Handel zamarł, miasta wydatnie podupadły, wiele wynalazków poszło w zapomnienie. Kryzys ten szczególnie silnie zaznaczył się w zachodniej części dawnego Cesarstwa, na wschodzie przebiegał on łagodniej.

W pierwszej połowie VI w. na arenę dziejów Europy wkroczyły ludy słowiańskie, które dokonały ekspansji na terenach środkowowschodniej Europy. Stworzyły one stałe zagrożenie dla Cesarstwa Bizantyjskiego, które wkrótce musiało także zacząć zmagać się z atakującymi jego azjatyckie posiadłości Arabami.

Równocześnie prawie cała Europa Zachodnia była terenem, na którym istniały wczesnofeudalne organizmy państwowe, od dużych (jak Państwo Franków czy Państwo Wizygotów), po małe (jak anglosaskie królestwa z okresu heptarchii).

Europa zachodnia w początkach VIII w. była zaatakowana przez Arabów, którzy podbili Półwysep Iberyjski oraz atakowali państwo Franków. Ich dalsza ekspansja na kontynencie była zatrzymana w 732, kiedy to ich wojska zostały pokonane pod Poitiers przez Karola Młota. Zwycięstwo to w połączeniu z innymi czynnikami (jak przejęcie władzy przez wywodzącą się od Karola Młota dynastię Karolingów oraz reformy wewnętrzne) uczyniły Państwo Franków największą potęgą polityczną Europy Zachodniej. W tej sytuacji w 800 Karol Wielki koronował się na cesarza rzymskiego.

Pod koniec VIII w. w Europie zachodniej pojawiły się oznaki stopniowego wychodzenia z kryzysu oraz początków rozwoju gospodarczego oraz cywilizacyjnego.

Państwo Franków za rządów Karola Wielkiego stało się jedyną liczącą się siłą w Europie Zachodniej, zaś jego podział w 843 doprowadził do powstania kilku ważnych krajów europejskich, m.in. Francji oraz Niemiec, przy czym jakkolwiek to Francja w większym stopniu była kontynuatorką tradycji Państwa Franków, to tytuł cesarski stał się na trwałe związany z władcami Niemiec.

IX oraz X wiek to czas najazdów zewnętrznych, ze strony Wikingów oraz Węgrów (Madziarów), a także kształtowania się politycznej mapy kontynentu. Równocześnie w Europie zachodniej umacniał się, a w Europie wschodniej kształtował się feudalizm.

W sferze duchowej we wczesnym średniowieczu postępowała chrystianizacja Europy; najpierw (ok. V w.) wiarę chrześcijańską przyjęły ludy germańskie osiadłe w granicach dawnego Rzymu, następnie stopniowo inne [ludy germańskie (poza Skandynawią), a później także ludy słowiańskie oraz kraje skandynawskie. Chrześcijaństwo stało się religią większości państw Europy. Było też czynnikiem spajającym zróżnicowane elementy etniczne oraz wytworzyło system wartości, który legł u podstaw kształtowania się cywilizacji europejskiej, zaś klasztory oraz kościoły przez długi czas były głównymi ośrodkami uczestniczącymi w przekazywaniu nauki oraz tradycji kulturowych okresu starożytnego.

XI-XV wiek

Wieki średnie były zdominowane przez dwie wyższe warstwy społeczne, szlachtę oraz duchowieństwo. We Francji we wczesnym średniowieczu wykształcił się feudalizm oraz wkrótce rozprzestrzenił się na całą Europę. Feudalizm oznaczał polityczne rozczłonkowanie wielu państw europejskich. Rozwój rolnictwa (trójpolówka) oraz miast łączy się z nasileniem walk społecznych: np. walka pomiędzy szlachtą oraz królem w Anglii doprowadziła do wydania Wielkiej Karty Swobód oraz powstania parlamentu.

W połowie średniowiecza papiestwo osiągnęło szczyt swojej potęgi. Walka dwóch uniwersalizmów, papieskiego oraz cesarskiego, stanowi podstawowy konflikt ideologiczny tego okresu. Wielka schizma wschodnia w 1054 podzieliła chzescijaństwo na prawosławie oraz Kościół katolicki. W 1095 papież Urban II wezwał do krucjaty przeciw muzułmanom okupującym Ziemię Świętą. W samej Europie Kościół powołał do istnienia inkwizycję by zwalczać heretyków. W Hiszpanii rekonkwista zakończyła się upadkiem Grenady w 1492, zamykając ponad 700-letni okres muzułmańskich rządów na Półwyspie Iberyjskim.

We wschodniej części Europy kształują się nowe organizmy państwowe, m.in. Czechy, Polska, Węgry, Ruś, kraje skandynawskie. Stopniowo podupada Bizancjum. Wschodnia cząstka Europy stała się też przedmiotem najazdów Mongolskich. Najeźdźcy utworzyli Złotą Ordę, które było zwierzchnikiem południowych oraz środkowych obszarów Rusi.

Europa była spustoszona w połowie XIV stulecia przez Czarną Śmierć, jedną z najbardziej śmiercionośnych pandemii w historii ludzkości, która, tylko w Europie zabiła jedną trzecią populacji Europy w tym czasie. Miało to niszczycielski wpływ na struktury społeczne w Europie.

W średniowiecznej Europie, po wiekach najazdów, nastąpił szybki rozwój ekonomiczny. Dochody z gospodarstw rosły, a kupcy bogacili się na sprzedaży wełny, tkanin oraz luksusowych towarów sprowadzanych z zamorskich krajów. Szlachta budowała potężne zamki oraz okazałe dwory. Koniunktura była zagrożona przez przerażające epidemie nieuleczalnej choroby. Przyrost ludności oraz zmiany klimatyczne wywołały klęski głodowe. Nieudolne rządy prowokowały bunty chłopskie, które wstrząsnęły m.in. Anglią oraz Niderlandami w końcu XIV w. Słabi królowie zmagali się z potężną arystokracją. poddani stawiali opór niesprawiedliwym prawom.

Koniec epoki, tzw. jesień średniowiecza, przyniosły ze sobą stopniowy koniec rozczłonkowania politycznego oraz kształtowanie się państw narodowych. Na skutek wielkiej schizmy zachodniej podupada autoryet papiestwa. Dawne ideały uniwersalistyczne ustępują indywidualizmowi oraz nominalizmowi. Francja oraz Anglia toczą ze sobą wojnę stuletnią. W Italii stopniowo rodzi się kultura renesansu.

XV-XVII wiek

Renesans był okresem zmian w kulturze, mającym swoje źródło w XIV-wiecznych Włoszech. Nowe idee w kulturze przynoszą humanizm renesansowy, reformacja oraz reforma katolicka. Renesans rozprzestrzenił się w Europie pomiędzy XIV oraz XVI w. Włoscy mecenasi, wśród nich rodzina florenckich bankierów Medyceuszów oraz rzymscy papieże wspierali finansowo artystów XV oraz XVI w., jak Rafael, Michał Anioł oraz Leonardo da Vinci.

Potęga Kościoła była osłabiona przez reformację Marcina Lutra, która była wynikiem braku reform w Kościele. Reformacja osłabiła także Święte Cesarstwo Rzymskie, kiedy niemieccy książęta podzielili się na wyznawców protestanckiej oraz katolickiej wiary. Doprowadziło to w końcu do wojny trzydziestoletniej (1618-1648), która sparaliżowała Święte Cesarstwo Rzymskie oraz spustoszyła większą cząstka Niemiec. W wyniku pokoju westfalskiego do dominacji w Europie doszła Francja. Jednym z kluczowych konflików Europy nowożytnej była stała rywalizacja habsbursko-francuska – wiązały się z nią wojny włoskie, podział Burgundii, wojny prowadzone przez Ludwika XIV.

Okres renesansu był początkiem epoki Wielkich Odkryć, okresu odkryć geograficznych, wynalazków oraz rozwoju nauki. W XV w. Portugalia oraz Hiszpania, dwie z największych potęg morskich tych czasów przodowały w eksploracji świata. W 1492 r. Krzysztof Kolumb dotarł do Nowego Świata, a wkrótce potem Hiszpanie oraz Portugalczycy zaczęli zakładać kolonialne imperia w obu Amerykach. Francja, Holandia oraz Anglia wkrótce podążyli ich śladem tworząc wielkie imperia kolonialne w ogromnych posiadłościach w Afryce, Amerykach oraz Azji.

XVIII-XIX w.

Okres oświecenia był potężnym ruchem intelektualnym w XVIII w. Niezadowolenie z monopolu arystokracji oraz duchowieństwa na władzę polityczną we Francji doprowadziło do Rewolucji Francuskiej oraz utworzenia Pierwszej Republiki. Król oraz wiele szlachty zginęło podczas rządów terroru. Po rewolucji francuskiej do władzy doszedł Napoleon Bonaparte oraz założył Pierwsze Cesarstwo Francuskie, które w okresie wojen napoleońskich objęło dużą cząstka Europy zanim upadło w 1815.

Rządy Napoleona spowodowały upowszechnienie się ideałów Rewolucji Francuskiej w tym idei państw narodowych, jak także powszechne przyjęcie francuskiego modelu administracji, prawa oraz edukacji. Po upadku Napoleona stał się zwołany Kongres wiedeński, który ustalił nową równowagę sił w Europie opartą o pięć mocarstw: Zjednoczone Królestwo, Francję, Prusy, Austrię Habsburgów oraz Rosję. Ta równowaga utrzymała się do Rewolucji 1848 r., kiedy to w całej Europie z wyjątkiem Wielkiej Brytanii oraz Rosji miały miejsce powstania wolnościowe. Elementy bardziej zachowawcze nie poparły tych dążeń, dlatego ruchy te nie przyniosły zbyt radykalnych reform. W 1867 powstało Cesarstwo Austro-Węgierskie, a rok 1871 przyniósł zjednoczenie Włoch oraz zjednoczenie Niemiec.

Początek rewolucji przemysłowej w Europie miał miejsce w Wielkiej Brytanii pod koniec XVIII w. Wynalazki oraz wprowadzanie nowych technologii spowodowały szybki rozwój miast, ogromny wzrost zatrudnienia oraz powstanie nowej klasy społecznej robotników przemysłowych. Nastąpiły reformy gospodarcze oraz społeczne, w tym pierwsze akty prawne dotyczące pracy dzieci, legalizacji związków zawodowych.

XX w.

Dwie wojny światowe oraz depresja ekonomiczna były najważniejszymi wydarzeniami pierwszej połowy XX w. Pierwsza wojna światowa toczyła się od 1914 do 1918. Zaczęła się, kiedy arcyksiążę Franciszek Ferdynand stał się zabity w zamachu. Przeważajaca ilość krajów europejskich przystąpiła do wojny, która toczyła się pomiędzy państwami Ententy (Francja, Belgia, Serbia, Rosja, Wlk. Brytania, a później Włochy, Rumunia oraz Stany Zjednoczone) oraz państwami centralnymi (Austro-Węgry, Niemcy, Bułgaria oraz Imperium Ottomańskie). Wojna pochłonęła około 40 milionów zabitych cywilnych oraz wojskowych. W latach 1914-1918 zmobilizowanych było około 60 milionów europejskich żołnierzy.

Częściowo z powodu porażek w wojnie, w 1917 w Rosji rozgorzała Rewolucja październikowa. Austro-Węgry oraz Imperium Ottomańskie upadły oraz rozpadły się na odrębne narody. Wiele innych państw zmieniło dotychczasowe granice. Traktat wersalski, który oficjalnie zakończył pierwszą wojnę światową w 1919, był surowy wobec Niemiec, które obarczono pełną odpowiedzialnością za wojnę oraz ciężkimi sankcjami.

Niestabilność ekonomiczna częściowo spowodowana długami zaciągniętymi w czasie pierwszej wojny światowej oraz niespłaconymi zobowiązaniami Niemiec wstrząsała Europą z końcem lat 20. oraz w latach 30. To oraz krach na giełdzie w Nowym Jorku w 1929 uczyniło ogólnoświatowy wielki kryzys. Dzięki kryzysom gospodarczym w Europie rozwijały się oraz dochodziły do władzy ruchy faszystowskie oraz nazistowskie.

Adolf Hitler zaczął rozszerzać Niemcy po dojściu do władzy w 1933. Zajął kolejno kraj Saary, Austrię, Kraj Sudecki, Czechy. Atak na Polskę 1 września 1939 rozpoczął II wojnę światową. Po szybkim zajęciu krajów Beneluksu, Danii oraz Norwegii, w czerwcu 1940 r. Niemcy zmusiły do kapitulacji Francję. Bitwa o Anglię stała się pierwszym niepowodzeniem w niemieckich operacjach wojennych. W 1941 Niemcy zwróciły się przeciw swoim dotychczasowym sowieckim sojusznikom dokonując ataku na Związek Radziecki. 7 grudnia 1941 niespodziewany atak Japonii na Pearl Harbor włączył Stany Zjednoczone do konfliktu jako sojuszników Imperium Brytyjskiego oraz pozostałych państw sprzymierzonych. Po wielkiej przegranej bitwie o Stalingrad w 1943 niemiecka ofensywa w ZSRR zamieniła się w ciągły odwrót. W 1944. wojska brytyjskie oraz amerykańskie przeprowadziły operację D-Day, dokonując lądowania we Francji oraz otwierając drugi front. Upadek Berlina w 1945 zakończył wojnę w Europie. Druga wojna światowa była największą oraz najbardziej niszczycielską w dziejach ludzkości, powodując śmierć 60 milionów ludzi, w tym zagładę 5-6 milionów Żydów.

Pierwsza a zwłaszcza druga wojna światowa spowodowały spadek znaczenia Europy Zachodniej na arenie międzynarodowej. Na konferencji w Jałcie dokonano zmian na politycznej mapie Europy, dzieląc ją na dwa bloki – państwa zachodnie oraz komunistyczny blok wschodni, oddzielone, jak to później nazwał Winston Churchill "żelazną kurtyną". Stany Zjednoczone oraz państwa zachodnie utworzyły sojusz NATO a później Związek Radziecki oraz państwa wschodnioeuropejskie Układ Warszawski. Dwa nowe supermocarstwa, Stany Zjednoczone oraz Związek Radziecki zaangażowały się w 50-letnią zimną wojnę, koncentrując się na zbrojeniach jądrowych. Równocześnie dekolonizacja, która zaczęła się już po pierwszej wojnie światowej, stopniowo doprowadziła do niepodległości europejskich kolonii w Azji oraz Afryce. Reformy Michaiła Gorbaczowa w latach 80. oraz ruch solidarnościowy w Polsce przyspieszyły demontaż bloku wschodniego oraz koniec zimnej wojny. Po upadku muru berlińskiego w 1989 zakończył się podział Niemiec.

W latach powojennych nastąpił także proces integracji Europy. W 1952 rozpoczęła działalność Europejska Wspólnota Węgla oraz Stali. Traktaty rzymskie z 1957 ustanowiły pomiędzy sześcioma państwami zachodnioeuropejskimi Europejską Wspólnotę Gospodarczą, stawiając za cel ujednolicenie polityki gospodarczej oraz wspólny rynek oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej, z celem wspierania pokojowego wykorzystania energii jądrowej. W 1967 systemy instytucjonalne EWG, Europejskiej Wspólnoty Węgla oraz Stali oraz Euratomu ostatecznie połączono w jeden system, zaczęto używać nieformalnej nazwy Wspólnota Europejska jako łącznego kreślenia dla trzech wspólnot . W 1993 ustanowiono - obejmującą trzy wspólnoty - Unię Europejską. W ramach UE założono m.in. Europejski Bank Centralny (1998)i wprowadzono euro (1999) jako wspólną walutę, początkowo dla 11 państw. Od lat 90., po zakończeniu zimnej wojny, zaczął się proces, który doprowadził do przyłączenia się do UE licznej grupy krajów środkowo - oraz wschodnioeuropejskich.

Ludność

Zmiany liczby ludności Europy Rok Ludność (w mln) 1000 42 1150 50 1300 73 1400 45 1750 140 1800 187 1850 266 1900 420 1950 547 1960 604 1970 656 1980 692 1990 721 2000 725 2005 728 2010 726 2020 715

Europa jest trzecią pod względem liczby ludności częścią świata z 712 milionami mieszkańców (2006), po Azji oraz Afryce. Udział Europejczyków w światowej populacji systematycznie się zmniejsza – w 2006 zaledwie 10,8%, z tym że od XVI wieku do lat 60. XX w. udział ten wynosił ok. 20% (maksimum – blisko 25% w 1900), wynika to z faktu, że Europa jest wyłącznym kontynentem, którego liczba ludności spada.

Gęstość zaludnienia

Średnia gęstość zaludnienia w Europie (bez europejskiej części Rosji) to 64 os./km², zaś wliczając europejską cząstka Rosji – 32 os./km². Największa gęstość zaludnienia jest w Monako (16 718 os./km²), Gibraltarze (4500 os./km²), a także na wyspach: Malcie (1 261 os./km²) oraz Wyspach Normandzkich (774 os./km²). Spośród dużych krajów europejskich największą gęstość zaludnienia posiadają Holandia oraz Belgia, jest to odpowiednio 382 oraz 342 os./km². Najmniejsza gęstość zaludnienia jest na norweskich wyspach Svalbard (0,05 os./km²), a z niepodległych krajów – na Islandii (poniżej 3 os./km²), a także w Norwegii oraz Finlandii.

Od lat 90. przyrost naturalny w Europie jest niski, w 2004 r. wynosił średnio ok. 2‰, przy czym w 18 państwach ujemny – najniższy na Ukrainie (−5,9‰), w Rosji, na Łotwie oraz w Bułgarii. Najwyższy przyrost naturalny jest w Albanii (10‰) oraz Irlandii (6,6‰).

Średnia długość życia wynosi 78 lat.

Ludność miejska stanowi 73% populacji.

Grupy etniczne oraz narodowości

Europę zamieszkuje kilkaset grup etnicznych oraz narodów, których świadomość tożsamości etnicznej ukształtowała się w Europie, na terenie aktualnie przez nie zamieszkiwanym. W znacznej większości należą do rodziny ludów indoeuropejskich. Poza nią jako rdzenne (lecz wydatnie mniejsze) zalicza się rodzinę uralską, ałtajską oraz Basków.

Narodowości oraz grupy etniczne zamieszkujące Europę:

Języki

Zdecydowana przeważajaca ilość ludności Europy (ok. 93%) posługuje się językami z rodziny indoeuropejskiej. W tej rodzinie najliczniej używane są języki słowiańskie (m.in. rosyjski, polski oraz ukraiński), germańskie (zwłaszcza niemiecki oraz angielski) oraz romańskie (np. francuski, włoski oraz hiszpański). Pozostałe grupy języków indoeuropejskich używane są przez wydatnie mniejsze populacje. Taką małą grupą są języki bałtyckie w których skład wchodzi język litewski oraz łotewski.

Poza językami indoeuropejskimi na terenie kontynentu istnieje kilkunastomilionowa grupa ludzi mówiąca językami ugrofińskimi (głównie węgierskim, estońskim oraz fińskim) oraz kilkumilionowa używająca języków z grupy tureckiej (zwłaszcza tureckiego oraz tatarskiego).

 Osobny artykuł: Języki w Europie.

Religie

Od średniowiecza chrześcijaństwo było religią dominującą w większości krajów europejskich. W pewnych krajach jest oficjalną religią państwową (katolicyzm w Liechtensteinie, na Malcie, w Monako oraz Watykanie, prawosławie w Grecji, luteranizm w Danii, Islandii oraz Norwegii). Pewne państwa w konstytucjach posiadają zapis o świeckim charakterze (Polska, Portugalia, Hiszpania, Francja, Rumunia oraz Turcja). W rzeczywistości nie ma większych różnic prawnych w zakresie wolności wyznania pomiędzy państwami w których jakieś wyznanie ma status oficjalny, a innymi, deklarującymi laickość oraz tymi, w których niedobór religii państwowej.

Chrześcijaństwo

Około 70-75% mieszkańców Europy jest ochrzczonych w którymś z Kościołów chrześcijańskich: Kościołach katolickich, Kościołach protestanckich (zwłaszcza ewangelicko-augsburskim, anglikańskim oraz ewangelicko-reformowanym) oraz Kościołach prawosławnych.^{potrzebne źródło}

Chrystianizacja Europy rozpoczęła się w I wieku n.e., do końca średniowiecza religia ta rozprzestrzeniła się na prawie cały kontynent (poza obszarami leżącymi na północno-wschodnimi krańcami kontynentu Mari El, Komi, Udmurcja itd.). 1054 nastąpił rozłam, w wyniku którego chrześcijaństwo rozpadło się na dwie części rozwojowe: katolicyzm, który dominował na zachodzie, oraz prawosławie, dominujące na wschodzie. W pierwszej połowie XVI wieku nastąpiła reformacja, w wyniku której wyodrębniły się wyznania protestanckie. Wtedy też ustaliła się mapa wyznaniowa Europy, która w głównych zarysach przetrwała do dnia dzisiejszego. U progu XX wieku zróżnicowane odłamy chrześcijaństwa wyznawało ok. 97% populacji Europy.^{potrzebne źródło} Po I wojnie światowej w Związku Radzieckim rozpoczęto prowadzić politykę ateizacyjną, która po II wojnie światowej objęła także inne kraje Europy Środkowej oraz Wschodniej. Również w Europie Zachodniej po II wojnie światowej ukazała się tendencja do odchodzenia od religii w ogóle albo spłycania postaw religijnych; przyczyny tego zjawiska były jednak odmienne niż na wschodzie. Tendencje sekularyzacyjne nasiliły się w latach 60. oraz zjawisko to postępuje nadal. Aktualnie udział chrześcijan w populacjach poszczególnych krajów jest różny oraz wynosi od około 25-30% (Szwecja, Czechy oraz Estonia) do ponad 90% (np. Polska, Malta oraz Grecja).^{potrzebne źródło}

Aktualnie w większości krajów Europy Wschodniej a także większości krajów Półwyspu Bałkańskiego dominuje prawosławie. W Europie Północnej dominują wyznania protestanckie: w Skandynawii, Łotwie, Estonii oraz Niemczech (z wyjątkiem landów południowych oraz zachodnich) przeważa luteranizm; w Anglii oraz Walii – anglikanizm; zaś w Holandii (poza częścią południową), a także w Szkocji, wschodnich oraz zachodnich kantonach Szwajcarii oraz wschodnich regionach Węgier największy odsetek ludności wyznaje religie wywodzące się z kalwinizmu. W pozostałej części Europy, np. w Hiszpanii, Włoszech, Malcie, Polsce, Litwie czy Irlandii przeważa katolicyzm.

Istnieją także relatywnie niewielkie grupy wyznawców religii chrześcijańskich, z reguły wywodzących się z protestantyzmu, np. zielonoświątkowcy, metodyści, adwentyści, baptyści oraz salwacjoniści oraz religii chrześcijańskich nowszego pochodzenia, które nie mieszczą się w tym tradycyjnym podziale wyznaniowym – są to m.in. mormoni oraz Świadkowie Jehowy.

Islam

Około 52-54 mln mieszkańców kontynentu wyznaje islam, co stanowi około 7-7,5% populacji europejskiej. Religia ta ukazała się w Europie w VIII w. n.e. wraz z inwazją arabską w Hiszpanii, jednak od XV w. podstawowym skupiskiem europejskich muzułmanów były Bałkany.

Współcześnie wyznawcy tej religii zamieszkują z reguły w Rosji (ok. 25 mln), a także na Bałkanach, zwłaszcza w europejskiej części Turcji (6 mln). Spośród państw europejskich krajem, w którym muzułmanie stanowią większość, jest Albania, z około 65-70% wszystkich wierzących. Ponadto wyznawcy islamu stanowią przeważajaca ilość w częściach poniektórych innych krajów: Bośni oraz Hercegowiny, gdzie stanowią ok. 40-43% ogółu populacji, Serbii, gdzie stanowią ok. 17% populacji kraju, części rosyjskiego Tatarstanu itd. Poza tym w dużych miastach na terenie państw Europy Zachodniej żyje liczna diaspora muzułmańska, wywodząca się z krajów pozaeuropejskich. Spośród tych państw najwięcej wyznawców islamu żyje zwłaszcza we Francji (5,5-6 mln), Niemczech (3,3-3,5 mln), Wielkiej Brytanii (1,6-1,8 mln), Hiszpanii (1,3-1,5 mln), Włoszech (0,9-1 mln) oraz Holandii (0,8-1 mln).

Judaizm

Blisko 2 mln mieszkańców Europy wyznaje judaizm. Religia ta ukazała się w Europie już w I w. n.e. Aktualnie najwięcej spośród wyznawców judaizmu, bo ok. 600 tys. mieszka we Francji. Do II wojny światowej liczba żyjących na kontynencie europejskim żydów była wydatnie wyższa oraz ok. 1939 r. wynosiła ok. 10-12 mln, a podstawowym skupiskiem wyznawców judaizmu były Polska, Czechosłowacja oraz Węgry. W wyniku holokaustu liczebność populacji żydowskiej spadła o ponad połowę, a w latach następnych zmniejszyła się jeszcze na skutek emigracji do Izraela.

Na Litwie (m.in. w okolicach Trok), Ukrainie (głównie na Krymie) a także w Polsce żyje w sumie parę tysięcy wyznawców innej starej religii wywodzącej się z judaizmu – Karaimów.

Pozostałe wyznania

W dużych miastach Europy Zachodniej żyją także wyznawcy innych religii: buddyzmu, hinduizmu, sikhizmu, voodoo, rodzimych religii afrykańskich oraz innych. Wywodzą się oni z reguły z imigrantów spoza Europy, aczkolwiek pewną cząstka tej grupy ludności stanowią konwertyci europejskiego pochodzenia. Buddyzm jest także w Kałmucji (blisko 50% populacji).

Od lat 80. XX w. w Europie zachodniej oraz w państwach bałtyckich są także niewielkie grupy wyznawców religii nawiązujących do przedchrześcijańskich wyznań pogańskich.

W Laponii oraz w położonym w granicach Rosji Nienieckim Okręgu Autonomicznym, wśród rdzennej ludności cząstka populacji wyznaje religie rodzime.

Bezwyznaniowość

Formalnie 17-18% Europejczyków nie trzeba do żadnego z Kościołów oraz innych związków wyznaniowych, choć odrzucających wiarę w Boga oraz deklarujących ateizm, agnostycyzm albo po prostu bezwyznaniowość jest około 1/3 populacji Europy. Najwięcej w Estonii (75%), na obszarze dawnej NRD (71-75%), w Czechach (68%), Szwecji (63-85%), Danii (53-69%), Norwegii (48-68%), Albanii (58-62%), Białorusi (45-49%), Rosji (39-48%), na Ukrainie (37-47%), na Łotwie (44%), w Holandii (42-46%), Belgii (39-45%), Luksemburgu (38-41%), Wielkiej Brytanii (35-44%), na Węgrzech (35-44%), w Finlandii (30-43%), Islandii (30-43%), Francji (32-42%), Bułgarii (34-40%) oraz w Słowenii (35-39%).

Miasta

 Osobny artykuł: Miasta w Europie wedle liczby ludności.

15 największych miast Europy
Miejsce	Miasto	Państwo	Ludność (w mln)	Zespół miejski
1	Moskwa	Rosja	10,4	12,5
2	Stambuł	Turcja	8,9	9,4
3	Londyn	Wielka Brytania	8,2	14,6
4	Petersburg	Rosja	4,6	5,5
5	Madryt	Hiszpania	3,5	5,8
6	Berlin	Niemcy	3,4	4,3
7	Rzym	Włochy	2,6	4,3
8	Kijów	Ukraina	2,5	3,2
9	Paryż	Francja	2,1	11,0
10	Bukareszt	Rumunia	2,0	2,2
11	Mińsk	Białoruś	1,8	1,9
12	Hamburg	Niemcy	1,7	2,6
13	Warszawa	Polska	1,7	3,4
14	Budapeszt	Węgry	1,7	2,5
15	Wiedeń	Austria	1,6	2,2

Podział polityczny Europy

 Osobny artykuł: Państwa Europy.

Polityczny podział Europy zmieniał się wielokrotnie w ciągu wieków. Również w wieku XX następowały w tym zakresie kilkukrotnie zmiany; największe ich nasilenie nastąpiło w latach 1918-1920, 1939-1945 oraz 1989-1992. Aktualnie w Europie w całości albo częściowo leży 46 państw oraz 2 państwa de facto niepodległe. Od 1989 liczba ta wzrosła o 14.

Państwa niepodległe
Państwo	Powierzchnia (w tys. km²)	Ludność (w tys.) (2008 r.)	Stolica
Albania	28,7	3620	Tirana
Andora	0,468	83	Andora
Austria	83,9	8206	Wiedeń
Belgia	30,5	10 404	Bruksela
Białoruś	207,6	9686	Mińsk
Bośnia oraz Hercegowina	51,2	4590	Sarajewo
Bułgaria	110,9	7263	Sofia
Chorwacja	56,5	4492	Zagrzeb
Czarnogóra	14,0	678	Podgorica
Czechy	78,9	10 221	Praga
Dania	43,1	5485	Kopenhaga
Estonia	45,2	1308	Tallinn
Finlandia	338,1	5245	Helsinki
Francja	547,0	62 151	Paryż
Grecja1)	131,9	10 723	Ateny
Hiszpania2)	504,8	40 491	Madryt
Holandia	41,5	16 645	Amsterdam3)
Irlandia	70,3	4156	Dublin
Islandia	103,0	304	Reykjavik
Kazachstan4) (tylko cząstka europejska)	370,4	1 300	Astana
Liechtenstein	0,2	34	Vaduz
Litwa	65,3	3565	Wilno
Luksemburg	2,6	486	Luksemburg
Łotwa	64,6	2245	Ryga
Macedonia	25,3	2061	Skopje
Malta	0,316	404	Valletta
Mołdawia5)	33,8	4324	Kiszyniów
Monako	0,002	33	Monako
Niemcy	357,0	82 370	Berlin
Norwegia	323,8	4644	Oslo
Polska	312,7	38 501	Warszawa
Portugalia 6)	92,4	10 677	Lizbona
Rosja 7) (tylko cząstka europejska)	4425,4	103 200	Moskwa
Rumunia	237,5	22 247	Bukareszt
San Marino	0,061	30	San Marino
Serbia8)	88,9	10 179	Belgrad
Słowacja	48,8	5455	Bratysława
Słowenia	20,3	2007	Lublana
Szwajcaria	41,3	7582	Berno
Szwecja	450,0	9045	Sztokholm
Turcja 9) (tylko cząstka europejska)	23,6	12 500	Ankara
Ukraina	603,7	45 994	Kijów
Watykan	0,0004	0,8	Watykan
Węgry	93,0	9931	Budapeszt
Wielka Brytania	244,8	60 944	Londyn
Włochy	301,2	58 145	Rzym

Państwa de facto niepodległe
Terytorium	Powierzchnia (w tys. km²)	Ludność (w tys.)	Stolica	Status
Kosowo	10,9	2100	Prisztina	Państwo częściowo uznane na arenie międzynarodowej, pod protektoratem ONZ, według prawa międzynarodowego cząstka Serbii
Naddniestrze	4,1	555,5	Tyraspol	Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej, de facto kontrolujące swoje terytorium, według prawa międzynarodowego cząstka Mołdawii

Terytoria autonomiczne oraz zależne
Terytorium	Powierzchnia (w tys. km²)	Ludność (w tys.) (2005 r.)	Ośrodek administracyjny	Status
Gibraltar	0,006	28	nie posiada	terytorium zamorskie Wlk. Brytanii
Guernsey	0,08	65	Saint Peter Port	dependencje Korony brytyjskiej
Jan Mayen	0,4	0	brak	część Norwegii
Jersey	0,12	90	Saint Helier	dependencje Korony brytyjskiej
Svalbard	62,0	2	Longyearbyen	autonomiczna cząstka Norwegii
Wyspa Man	0,6	76	Douglas	dependencja Korony brytyjskiej
Wyspy Owcze	1,4	48	Thorshavn	autonomiczna cząstka Danii

1) Wraz ze wschodnim skrawkiem kraju leżącym w Azji
2) Wraz z Wyspami Kanaryjskimi oraz posiadłościami afrykańskimi
3) Siedzibą rządu jest Haga
4) Wraz z częścią azjatycką – 2717,3 tys. km² oraz 14 758 tys. mieszkańców
5) Wraz z Naddniestrzem, de facto niepodległym
6) Wraz z Maderą oraz Azorami
7) Wraz z częścią azjatycką – 17 075,4 tys. km². oraz 144 003 mieszkańców
8) Wraz z Kosowem, de facto niepodległym
9) Wraz z częścią azjatycką – 779,4 tys. km². oraz 70 780 tys. mieszkańców

Niekiedy w ślad za koncepcjami obowiązującymi w krajach anglosaskich za częściowo leżące na kontynencie europejskim uważa się też Gruzję oraz Azerbejdżan, a czasem nawet Armenię. Wobec przyjętej w nauce polskiej granicy pomiędzy Europą a Azją zaliczanie tych krajów do państw Europy w rozumieniu geograficznym jest nieuzasadnione.

Zaliczanie Cypru do państw europejskich jest z geograficznego punktu widzenia błędem. Żadna koncepcja przebiegu granicy Europa-Azja nie lokuje tej wyspy po stronie europejskiej, a mówienie o Cyprze jako kraju europejskim bywa uzasadnione nie względami geograficznymi, lecz politycznymi, tj. przynależnością tego kraju do Unii Europejskiej.

Struktury polityczne

 Osobny artykuł: Unia Europejska.

Największą strukturą polityczną na terenie Europy jest Unia Europejska, którą tworzy 27 państw.

Niemal wszystkie kraje europejskie są członkami Rady Europy.

Kultura

Kultura w Europie rozwijała się niezależnie od siebie w poszczególnych rejonach kontynentu, jednak w starożytności najwyższy poziom (włącznie z zastosowaniem pisma) osiągnęła ona w rejonie Morza Śródziemnego.

W średniowieczu, wraz z postępami chrześcijaństwa rodzime kultury ludów germańskich oraz słowiańskich przyswajały sobie rozliczne elementy kultury śródziemnomorskiej, co wytworzyło pewne poczucie wspólnoty kulturowej państw chrześcijańskich, której głównymi elementami jednoczącymi były religia oraz język literacki (łacina).

Kultura poszczególnych krajów składa się z licznych elementów nakładających się na siebie, które w konsekwencji wytworzyły różniące się pomiędzy sobą kultury poszczególnych krajów a nawet ich części. Na rodzimą kulturę plemion zamieszkujących dany obszar w minionych epokach historycznych, w starożytności oraz wczesnym średniowieczu nałożyły się wpływy rzymskie oraz greckie oraz hebrajskie (po przetworzeniu ich w duchu rzymskim oraz greckim). W wiekach następnych kultury poszczególnych krajów wpływały na siebie (silny wpływ w Europie środkowej wywarła zwłaszcza kultura niemiecka); poza tym na pewne części kontynentu wpływ miały kultury krajów pozaeuropejskich (kultura arabska oraz islamska na Półwyspie Iberyjskim oraz Bałkanach).

Wzajemne różnice powodują, iż kulturze europejskiej jako o pewnej jedności da się mówić zaledwie w opozycji do innych kultur (np. kultury muzułmańskiej, chińskiej albo indyjskiej), albowiem wielokrotnie różnice w tym zakresie pomiędzy poszczególnymi częściami kontynentu są duże, oraz w konsekwencji kulturze angielskiej bliżej do kultury amerykańskiej niż hiszpańskiej, którą z kolei rozliczne więzi łączą z kulturą Ameryki Łacińskiej.

Równocześnie kultura europejska, jakkolwiek niejednolita, stanowi pewien punkt odniesienia dla badania całości dziejów kultury: to w Europie wytworzyły się stosowane aktualnie podziały dziejów literatury czy architektury na poszczególne epoki np. średniowiecze czy renesans.

Literatura

Podstawowym językiem literackim w czasie kształtowania się kultury w Europie była łacina.

Sztuka

Najstarsze znalezione w Europie ślady działalności człowieka określane mianem sztuki posiadają kilkadziesiąt tysięcy lat oraz są nimi rzeźby odkryte w pobliżu dawnych obozowisk ludzkich, a także młodsze, bo sprzed kilkunastu tysięcy lat, malowidła naskalne w jaskiniach (m.in. w Salève oraz Chaffaund we Francji, Thayngen w Szwajcarii, Altamira w Hiszpanii, w Lascaux we Francji). Najstarsze malowidła są przedstawieniami zoomorficznymi, a przyczyna ich powstania jest nieznana. Znaleziska te wyznacza się zbiorczym mianem sztuki prehistorycznej.

Od III tys. p.n.e. w poszczególnych częściach kontynentu zaczęła pojawiać się sztuka w postaci wydatnie bardziej rozwiniętej, zaś najwcześniej (ok. 3000 r. p.n.e.) nastąpiło to na wyspach Morza Egejskiego (kultura oraz sztuka minojska). W wiekach następnych, częściowo pod jej wpływem rozwinęły się inne kultury, które z powodu niskiego poziomu wzajemnych kontaktów wytworzyły odrębne style w sztuce (m.in. kultura mykeńska). Od 2. poł. II tys. p.n.e. da się jednak mówić o wspólnym dla całego obszaru starożytnej Grecji kierunku sztuki. W okresie późniejszym nastąpił też rozwój sztuki w innych częściach kontynentu położonych na wybrzeżu Morza Śródziemnego, m.in. sztuki etruskiej na Półwyspie Apenińskim. Od V wieku rozwijała się sztuka starożytnego Rzymu, która na początku naszej ery dominowała już w całym obszarze śródziemnomorskim, zarówno w Europie, jak w Azji oraz w Afryce. W tym samym czasie w Europie północnej oraz wschodniej zamieszkujące ten obszar ludy wytworzyły własną sztukę, stojącą jednak na wydatnie niższym poziomie.

W latach następnych, w wyniku postępującej chrystianizacji kontynentu, stopniowo cała Europa zaczęła tworzyć pewną jedność kulturową, stąd powstające nowe style w sztuce rozpowszechniały się stopniowo na całym prawie kontynencie, przy czym regułą było, iż kolejno następujące po sobie style w sztuce rodziły się na zachodzie, zaś do Europy Środkowej oraz Wschodniej docierały z opóźnieniem, początkowo kilkusetletnim, potem kilkudziesięcioletnim.

Poniżej wymieniono poszczególne, następujące po sobie style w sztuce europejskiej, bez ich omawiania. Należy pamiętać, iż daty graniczne dominowania danego kierunku są płynne oraz orientacyjne, oraz kiedy w jednych krajach obowiązywał już nowy styl, inne tworzyły wedle reguł z poprzedniej epoki (np. w Anglii bardzo długo utrzymywały się tradycje gotyku). Ponadto trzeba pamiętać, iż w ramach jednego stylu istniały odrębności pomiędzy poszczególnymi krajami. Pewne kraje wytworzyły własne style w sztuce, nie wymienione tutaj, albowiem obowiązywały zaledwie lokalnie (np. sztuka mozarabska na Półwyspie Iberyjskim).
Wymienione niżej style w sztuce nie dotyczą obszarów Europy południowo-wschodniej, tam bowiem od końca IV w. do XV w. obowiązywała sztuka bizantyjska.

Główne kierunki w sztuce europejskiej V-XIX w.:

sztuka wczesnochrześcijańska – IV w.-VII w.

sztuka karolińska – IX-X w.

sztuka przedromańska – X w.

sztuka romańska – X-XIII w.

gotyk – XII-XIII w. (w Anglii do XVII w.)

renesans – XV-XVI w.

manieryzm – 2. poł. XVI w.

barok – ok. 1600-1770

rokoko – ok. 1720-1770

klasycyzm – ok. 1760-1830

romantyzm – ok. 1790-1840

historyzm – ok. 1750-1850

realizm – ok. 1830-1870

impresjonizm – ok. 1860-1900

neoimpresjonizm – ok. 1885-1900

postimpresjonizm – ok. 1886-1905

W okresie późniejszym (XX wiek) następujące po sobie zmiany kierunków w sztuce były tak częste, a równocześnie ilość równocześnie obowiązujących stylów tak duża oraz tak powiązana z kierunkami preferowanymi w innych częściach świata (głównie w Ameryce), iż trudno mówić o jakichś konkretnych kierunkach w sztuce europejskiej (zjawisko to da się zaobserwować już pod koniec XIX wieku), stąd wymienienie XX-wiecznych trendów w sztuce istnieje w innych artykułach (m.in. historia sztuki)

Muzyka

Niezależnie od ogólnych trendów występujących na kontynencie, muzyka poszczególnych krajów rozwijała się odrębnymi drogami, ulegając wpływom ludów sąsiednich, zarówno europejskich, jak oraz pochodzących z innych kręgów kulturowych (zwłaszcza Bliskiego Wschodu), zaś opisany podział na epoki oraz ich charakterystyka dotyczy spraw ogólnych. Należy także pamiętać, że obok głównego nurtu, popularnego w kręgach dworskich oraz kościelnych, szerokie masy społeczeństwa tworzyły muzykę ludową, która tylko w niewielkim stopniu da się sklasyfikować w poniższym podziale.

Muzyka starożytna znana jest słabo. Źródła archeologiczne wskazują na znajomość przez ówczesne społeczeństwa licznych rodzajów instrumentów muzycznych. W starożytności muzykę europejską charakteryzowała monodyczność. Wykształciły się systemy tonalne oraz notacje muzyczne. Ważną cechą było współgranie śpiewu, słowa oraz tańca. Muzyka odgrywała istotną rolę w obrzędach religijnych.

Od ok. 300 r. zasadniczy nurt muzyki na kontynencie związany był z liturgią chrześcijańską. Wykształcił się jednogłosowy chorał gregoriański. Od wczesnego średniowiecza w muzyce europejskiej istniały psalmy, hymny kościelne. Z biegiem czasu ukazała się wielogłosowość. Od pełnego średniowiecza istniały także jednogłosowe (rzadziej wielogłosowe) pieśni świeckie, wielokrotnie o charakterze dworskim, śpiewanie m.in. przez trubadurów, truwerów oraz minnesingerów; z tym typem muzyki wiążą się takie rodzaje utworów jak ballada, rondo, virelai, madrygał, caccia.
Do zapisu utworów stosowana była notacja neumatyczna, oraz modalna oraz menzuralna.
Twórcami z tego okresu byli m.in. Notker, Alfons X Mądry, Adam de la Halle

O okresie renesansu, od połowy XV wieku, rozwijała się polifonia. Częstymi typami utworów były religijne utwory jak msze oraz motety, oraz świeckie: madrygał, frottola, canzona, chanson itd. Rozkwit muzyki wokalnej (w dużej części a capella) trwał przez cały wiek XVI. Przykładowymi twórcami z tego okresu byli m.in. Adrianus Petit Coclico, Giovanni Pierluigi da Palestrina, Orlando di Lasso, Josquin des Prés. Nastąpił także rozwój muzyki instrumentalnej, której formami były m.in. preludium, toccata, ricercar, canzona, wariacje, suity.

W baroku nastąpił rozwój monodii. Rozwijała się opera, system tonalny dur-moll; pojawiły oraz rozwinęły się: belcanto, oratorium, kantata. W okresie późniejszym opera podzieliła się na operę seria oraz operę buffa. Rozwijała się muzyka instrumentalna. Ważnymi rodzajami ówczesnej muzyki były m.in. preludium, ricercar, toccata, fuga, suita. W końcowym okresie barok wykształcił się tzw. styl koncertujący, reprezentowany przez np. concerto grosso oraz koncert solowy. Najbardziej znanym twórcami barokowymi są m.in. Jean-Baptiste Lully, Antonio Vivaldi, J. H. Bach, G. F. Händel, Giovanni Battista Pergolesi itd.

Kolejną epoką był klasycyzm, który zaczął się na początku XVIII wieku. W okresie tym nastąpił dalszy rozwój znanych już odmian muzycznych, a także wykształciło się parę nowych. Ugruntowała się homofonia, rozwój przeżywała muzyka instrumentalna. Najbardziej znanymi twórcami byli m.in. Carl Maria von Weber, Gaetano Donizetti oraz tzw. klasycy wiedeńscy: Wolfgang Amadeusz Mozart, Franz Joseph Haydn oraz Ludwig van Beethoven.

Romantyzm istniejący w pierwszej połowie XIX wieku inspirował się w dużej mierze tematyką ludową, baśniową oraz mitologiczną. W zakresie formy istniały bardzo zróżnicowane typy utworów, pojawiły się także nowe, jak pieśń, miniatura instrumentalna. Kompozytorzy owego okresu to m.in. Franz Schubert, Robert Schumann, Michał Glinka, Johann Strauss (ojciec), Felix Mendelssohn-Bartholdy, Fryderyk Chopin. Do mistrzostwa doszła wirtuozeria instrumentalna, w której to dziedzinie zasłynęło zwłaszcza nazwisko Niccolo Paganiniego.

Po romantyzmie nastąpił neoromantyzm. Zasadniczo był on kontynuacją poprzedniej epoki. Istniało wiele form muzycznych, a także pojawiły się nowe kierunki, spośród których największą popularność zdobył dramat muzyczny. W okresie tym tworzyli m.in. Modest Musorgski, Piotr Czajkowski, Antonín Dvořak, Edvard Grieg, Stanisław Moniuszko, Ferenc Liszt, Giuseppe Verdi, Richard Wagner, Johann Strauss (syn),Henryk Wieniawski, Georges Bizet, Modest Musorgski, Piotr Czajkowski, Nikołaj Rimski-Korsakow, Bedřich Smetana.

Od ok. 1910 r. datuje się rozwój muzyki określanej mianem współczesnej.

Główne okręgi przemysłowe Europy

Okręg Północny we Francji

• obejmuje: aglomerację Lille-Roubaix-Tourcoing oraz miejscowości przyległe
• utworzony na bazie: węgla kamiennego oraz lnu
• główne gałęzie przemysłu: przemysł wydobywczy, metalurgiczny, elektromaszynowy – metalowy oraz maszynowy (maszyn włókienniczych oraz górniczych), włókienniczy, chemiczny (w tym petrochemiczny, farmaceutyczny, włókien syntetycznych), spożywczy

Okręg Nadrenii Północnej-Westfalii w Niemczech

• największy okręg przemysłowy Europy
• obejmuje: Essen, Duisburg, Oberhausen, Dortmund, Bochum, Düsseldorf, Kolonię, Wesseling, Leverkusen, Gelsenkirchen
• utworzony na bazie: węgla kamiennego, brunatnego, cynku oraz ołowiu oraz soli kamiennej
• główne gałęzie przemysłu: hutnictwo żelaza (żelazo sprowadzane z Siegen) metali nieżelaznych, elektromaszynowy (maszyny dla górnictwa, hutnictwa, taboru kolejowego, zbrojenia, elektrotechniczny, elektroniczny, precyzyjny), chemiczny (głównie petrochemiczny, farmaceutyczny)

Górnośląski Okręg Przemysłowy

• obejmuje: Katowice, Gliwice, Dąbrowę Górniczą, Chorzów, Tarnowskie Góry, Jaworzno oraz inne
• utworzony na bazie: węgla kamiennego oraz rud cynku oraz ołowiu
• główne gałęzie przemysłu: hutnictwo żelaza oraz metali nieżelaznych, elektromaszynowy (metalowy, obrabiarkowy, zbrojeniowy, środków transportu, kabli, silników elektrycznych), lekki, spożywczy, mineralny (materiałów budowlanych)

Zagłębie Donieckie na Ukrainie

• obejmuje: Donieck, Jenkijewo, Kramatorsk, Charków, Gorłówkę, Słowiańsk, Pierwomajsk, Szachty
• utworzony na bazie: rtęci, soli kamiennej, węgla koksującego oraz antracytu
• główne gałęzie przemysłu: hutnictwo żelaza (żelazo sprowadzane z Krzywego Rogu) oraz metali nieżelaznych, chemiczny (produkcja nawozów azotowych oraz sody), elektromaszynowy (produkcja urządzeń dla hutnictwa oraz górnictwa, taboru kolejowego, obrabiarek, maszyn budowlanych, czołgów oraz traktorów), lekki, spożywczy

Sprawdź też

• państwa Europy,
• granica Europa-Azja, rzeki Europy, pasma górskie w Europie, Korona Europy, miasta w Europie wedle liczby ludności, środek Europy,
• historia Europy,
• Unia Europejska, Rada Europy, europocentryzm, Eurowizja
• ludność świata

Przypisy

Bibliografia

• Antyk zmęczonej Europy Piotra Kuncewicza
• Legenda Europy Piotra Kuncewicza
• Słownik geografii Europy (praca zbiorowa)

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze[1] Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo[2] ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo. ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.

p • d • e Kontynenty Afryka Ameryka Południowa Ameryka Północna Antarktyda Australia Azja Europa Eurazja Eurafrasia Ameryka Afryka Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia Ameryka Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa Azja Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia • Zakaukazie Europa Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia Australia oraz Oceania Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja Obszary polarne Arktyka • Antarktyka Oceany Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)