Europejska Konwencja Praw Człowieka (pełna nazwa: Konwencja o ochronie praw człowieka oraz podstawowych wolności, w skrócie "Konwencja Europejska" albo EKPC) – umowa międzynarodowa z zakresu ochrony praw człowieka zawarta przez państwa członkowskie Rady Europy. Konwencja była otwarta do podpisu 4 listopada 1950 r., a po uzyskaniu niezbędnych 10 ratyfikacji weszła w życie 3 września 1953 r. Stronami Konwencji jest wszystkie 47 państw członkowskich Rady Europy (jest to aktualnie warunek członkostwa w tej organizacji).

Zgodnie z preambułą Konwencji rządy państw europejskich przyjmując Konwencję chciały podjąć kroki w celu zbiorowego zagwarantowania poniektórych praw zamieszczonych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Na podstawie Konwencji powołano do życia Europejski Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu. Skargi do Trybunału potrafią składać zarówno osoby indywidualne, grupy osób oraz organizacje pozarządowe (tzw. skargi indywidualne), jak oraz państwa-strony Konwencji (tzw. skargi międzypaństwowe).

Wprowadzenie

Europejska Konwencja Praw Człowieka bywa określana jako "klejnot w koronie" Rady Europy, aby oddać jej wybitną pozycję w obrębie standardów prawnych tworzonych w ramach tej organizacji. Istota oraz szczególny charakter Konwencji opiera się nie tylko na wyliczeniu praw oraz wolności, do których ludzie są uprawnieni, ale przede wszystkim na ustanowieniu procedury kontrolnej, wciąż unikalnej w skali światowej, która dopuszcza żądanie zaprzestania naruszania praw, przywrócenia stanu zgodnego z nimi, a także przyznanie odpowiedniego zadośćuczynienia finansowego osobom poszkodowanym.

Konwencja Europejska a Polska

Polska przystąpiła do Rady Europy 26 listopada 1991 r. Tego samego dnia Polska podpisała Europejską Konwencję Praw Człowieka (co było politycznym wymogiem uzyskania członkostwa w Radzie Europy). Konwencja zaś była ratyfikowana przez nasze państwo 19 stycznia 1993 r. oraz tego samego dnia Konwencja Europejska weszła w życie w stosunku do Polski. Deklarację o uznaniu jurysdykcji Trybunału złożono 1 maja 1993 roku. Po uznaniu przez Polski Rząd jurysdykcji Europejskiej Komisji Praw Człowieka (już nieistniejącej) oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka da się już było składać skargi do Trybunału w Strasburgu przeciwko Państwu Polskiemu. W dniu 26 lipca 1994 Polska ratyfikowała protokoły nr 1 oraz 4, 18 października 2000 protokół nr 6, a 4 listopada 2002 protokół nr 7 (nadto ratyfikowała protokoły nr 2, 9 oraz 11, dotyczące kwestii proceduralnych).

Prawa gwarantowane przez konwencję

Katalog praw człowieka chronionych przez Europejską Konwencję Praw Człowieka znajdziemy w artykułach 2-13. Do pewnego stopnia katalog ten jest podobne katalog Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 roku, acz zachodzą pomiędzy nimi istotne rozbieżności. Konwencja gwarantuje: prawo do życia, zakazuje stosowania tortur, niewolnictwa oraz pracy przymusowej, gwarantuje prawo do wolności oraz bezpieczeństwa osobistego, zapewnia prawo do sprawiedliwego procesu oraz zakazuje wstecznego stosowania prawa karnego, potwierdza prawo poszanowania życia prywatnego oraz rodzinnego wraz z prawem do zawarcia małżeństwa oraz założenia rodziny, przewiduje wolność myśli, sumienia oraz wyznania, wolność wypowiedzi, jak także wolność zgromadzania się oraz stowarzyszania, wreszcie chroni prawo do skutecznego środka odwoławczego.

Katalog konwencyjny nie jest ani wyczerpujący, ani zamknięty. Jest sukcesywnie uzupełniany przez Protokoły dodatkowe do Konwencji. Protokoły te wprowadziły nowe prawa, takie jak: ochronę własności prywatnej, prawo do nauki, prawo do wolnych wyborów, zakaz uwięzienia za długi, zakaz ponownego sądzenia w tej samej sprawie, itd. Protokół szósty znosi karę śmierci. Dodatkowo, w zakresie wykonywania praw oraz wolności, konwencja zakazuje stosowania dyskryminacji opartej na jakiejkolwiek podstawie, np. płci, rasy, koloru skóry, języka, wyznania, pochodzenia itp.

Zasięg obowiązywania Konwencji

Z praw oraz wolności konwencyjnych potrafią korzystać wszystkie osoby pozostające pod jurysdykcją (władzą) państw-stron Konwencji. Są to przede wszystkim obywatele tych państw, ale także obcokrajowcy odwiedzający te państwa, a więc zarówno obywatele innych państw, jak oraz bezpaństwowcy – osoby nie posiadające żadnego obywatelstwa. Zastosowanie Konwencji nie jest ograniczone do terytorium określonego państwa, ale może rozciągać się poza nie. Tak więc z praw oraz wolności konwencyjnych da się skorzystać na pokładzie samolotu, statku morskiego czy statku kosmicznego należącego do tego państwa-strony Konwencji.

Kontrola przestrzegania Konwencji

Kontrola przestrzegania Konwencji dokonywana jest na dwu płaszczyznach: skargi międzypaństwowej oraz skargi indywidualnej (petycji). Ta pierwsza sprowadza się do tego, że każde państwo-strona Konwencji może wszcząć spór z innym państwem-stroną, któremu zarzuca naruszenie tej właśnie Konwencji (lub jej protokołów dodatkowych). Bardzo sporadycznie państwa korzystały z tej możliwości. Obawiały się tego, że państwo, przeciwko któremu skierowałyby skargę, uznałoby takie działanie za akt nieprzyjazny, co w konsekwencji mogłoby doprowadzić do pogorszenia stosunków pomiędzy nimi.

Wersja pierwotna (1950)

Procedura ta w swej pierwotnej wersji opisanej w tekście Konwencji z 1950 roku angażowała trzy organy: Europejską Komisję Praw Człowieka (już nie istnieje), Europejski Trybunał Praw Człowieka oraz Komitet Ministrów Rady Europy. W pierwszej fazie postępowania Komisja zajmowała się dopuszczalnością skargi indywidualnej, sprawdzała fakty istniejące w danej sprawie, zachęcała obie strony do polubownego – niesądowego załatwienia sporu. Komisja kończyła swoją pracę w danej sprawie, wydając opinię dotyczącą faktów sprawy oraz sposobu jej załatwienia. Opinia ta była przesyłana do Komitetu Ministrów. W drugiej fazie postępowania sprawą mógł zająć się, w zależności od sytuacji, albo Europejski Trybunał Praw Człowieka albo Komitet Ministrów. W okresie trzech miesięcy sprawa mogła zostać przesłana do Trybunału, który po jej rozpatrzeniu wydawał ostateczny, wiążący wyrok. Jeżeli natomiast spór w ciągu owych trzech miesięcy nie stał się skierowany do Trybunału, ostateczną decyzję o sposobie załatwienia sprawy podejmował Komitet Ministrów.

Reforma 1994-98 (Protokół nr 11 do EKPC)

Z biegiem czasu liczba państw-stron Konwencji europejskiej wzrastała. Proces ten przybrał na sile zwłaszcza w latach dziewięćdziesiątych XX wieku w związku z przyjmowaniem do Rady Europy byłych państw obozu komunistycznego, które zwracały się ku demokracji. Proces poszerzania członkostwa zbiegł się w czasie z wzrastającą popularnością mechanizmu skargi indywidualnej. Po początkowej wstrzemięźliwości, braku wiary w sukces czy po prostu braku wiedzy o możliwości zwracania się do organów strasburskich mieszkańcy krajów europejskich zaczęli wydatnie chętniej oraz śmielej korzystać z przysługującego im prawa skargi. Zjawisko to, samo w sobie bardzo pozytywne, uczyniło lawinowe zwiększanie się liczby skarg napływających do Strasburga. W wyniku tego mechanizm kontrolny Konwencji europejskiej stał się ofiarą własnego sukcesu. Trzeba też pamiętać o tym, że stopniowy, ale ciągły rozwój prawa krajowego państw-stron konwencji konsekwentnie prowadził do tego, że do organów konwencyjnych docierały sprawy coraz bardziej skomplikowane. Te trzy wspomniane tutaj czynniki łącznie doprowadziły do nadmiernego obciążenia pracą Komisji oraz Trybunału.

Restrukturyzacja istniejącego wtedy systemu była przeprowadzona przez Protokół nr 11, który stał się w maju 1994 roku otwarty do podpisu przez państwa-strony Konwencji. Protokół ten zastępował wcześniejsze protokoły dotyczące postępowania przed Trybunałem (2, 3, 5, 8, 9 oraz 10). Po wejściu w życie w listopadzie 1998 roku nowy system kontrolny zaczął funkcjonować, dając nadzieję na usprawnienie, a zwłaszcza przyspieszenie postępowania.

Wedle nowej procedury zaledwie Europejski Trybunał Praw Człowieka zajmuje się rozpatrywaniem nadsyłanych skarg. Trybunał ten działa permanentnie w przeciwieństwie od swego poprzednika zbierającego się periodycznie. Zlikwidowana była Europejska Komisja Praw Człowieka, a nadto Komitet Ministrów utracił swoje uprawnienia do merytorycznego zajmowania się skargą jednostki przeciwko państwu.

Reforma 2004-10 (Protokół nr 14 do EKPC)

Mimo wejścia w życie w 1998 roku daleko posuniętej reformy Trybunału, kolejne lata pokazały, że reforma ta nie do końca spełniła pokładane w niej nadzieje. Co prawda przyspieszyła ona rozpatrywanie spraw w Strasburgu, ale wobec wręcz lawinowego wzrostu liczby skarg zmiany nią wprowadzone okazały się niewystarczające. Dlatego też rządy państw członkowskich podjęły rozmowy na temat kolejnej reformy mechanizmu kontrolnego Konwencji. Rozmowy te zaowocowały przyjęciem w maju 2004 roku kolejnego Protokołu dodatkowego do Konwencji (Protokół nr 14). Jego wejście w życie uniemożliwiała przez parę lat Rosja, która jako jedyne państwo członkowskie Rady Europy odmawiała jego ratyfikacji, podnosząc wątpliwości prawne co do proponowanych zmian, wskazując także na antyrosyjskie nastawienie Trybunału. W roku 2009 stanowisko Rosji uległo zmianie, a procedura ratyfikacji w tym kraju była wznowiona. 18 lutego 2010 Minister Sprawiedliwości Federacji Rosyjskiej złożył Radzie Europy dokument ratyfikacyjny, a 1 czerwca 2010 roku Protokół 14 ostatecznie wszedł w życie^[1].

Najważniejsze zmiany, jakie zostały wprowadzone do Konwencji wraz z wejściem w życie Protokołu nr 14:

• skargi w sposób oczywisty niedopuszczalne bywają odrzucane mocą decyzji 1 sędziego (wcześniej decyzją Komitetu 3 sędziów);
• wprowadzono dodatkową przesłankę dopuszczalności – odrzucane posiadają być sprawy, w których skarżący nie odniósł „istotnej szkody”;
• kadencja sędziów była wydłużona z sześciu do dziewięciu lat, zlikwidowano możliwość reelekcji;
• wprowadzono możliwość okresowego zmniejszenia liczbę sędziów orzekających w Izbie z siedmiu do pięciu;
• Komitet może jednomyślnie uznać skargę za niedopuszczalną bądź skreślić ją z listy skarg albo też uznać skargę za dopuszczalną oraz wydać orzeczenie, jeżeli dane zagadnienie było już wcześniej przedmiotem ugruntowanego orzecznictwa Trybunału (ang. repetitive cases);
• przewidziano możliwość przedkładania uwag pisemnych oraz osobistego udziału w rozprawach toczących się przed Izbą albo Wielką Izbą przez Komisarza Praw Człowieka Rady Europy;
• zwiększono możliwości zawarcia przez strony ugody;
• przewidziano zwiększenie nacisku na zobowiązanie stron do podporządkowania się wyrokom Trybunału;
• dodano do Konwencji zapis przewidujący przystąpienie do niej przez Unię Europejską (przy wcześniejszym brzmieniu Konwencji były wątpliwości co do takiej możliwości).

Pewne zmiany wprowadzane Protokołem nr 14 budzą wątpliwości w środowisku prawników międzynarodowych. Dotyczy to zwłaszcza dodania warunku „istotnej szkody” do przesłanek dopuszczalności.
[Początek strony]

Warunki dopuszczalności skargi indywidualnej

Są to te wymogi, od których spełnienia uzależnione jest, czy Trybunał rozpatrzy skierowaną do niego skargę co do jej meritum (co do jej istoty). Warunki te wynikają z samej Konwencji europejskiej:

• skargę może wnieść jednostka, grupa jednostek albo organizacja pozarządowa;

• skarżący powinien być ofiarą naruszenia praw zagwarantowanych w Konwencji albo jej protokołach. Oznacza to, że co do zasady nie może złożyć skargi osoba niebędąca pokrzywdzoną. Wyjątkiem będzie sytuacja, w której ofiara naruszenia nie ma możliwości złożenia skargi - wtedy wyjątkowo osoba trzecia może złożyć skargę w jej imieniu;

• skarga może zaledwie dotyczyć naruszenia jednego albo więcej praw zagwarantowanych przez Europejską Konwencję Praw Człowieka albo któryś z jej protokołów dodatkowych. Konwencja gwarantuje prawa oraz wolności o charakterze obywatelskim oraz politycznym. Nie da się więc skarżyć się o naruszenie praw, o których konwencja nie wspomina, w szczególności praw socjalnych, (np. zbyt niskiej płacy), braku wystarczająco długich wakacji, itp.;

• naruszenia prawa albo praw musiała dokonać władza publiczna państwa-strony albo organ/osoba wykonująca działania zlecone przez państwo. Zasadniczo skarga nie przysługuje przeciwko postępowaniu osób prywatnych np. sąsiada, kolegi, sprzedawcy w sklepie, itd.;

• skarga nie bywa bez wątpienia bezpodstawna. Jeżeli wstępne rozpoznanie sprawy nie wykaże, iż doszło do naruszenia praw konwencyjnych, to Trybunał nie będzie zobowiązany do dalszego zajmowania się nią;

• przed wniesieniem skargi do Trybunału muszą zostać wyczerpane krajowe środki odwoławcze. Postępowanie przed Trybunałem w Strasburgu przewidziane jest zaledwie jako uzupełnienie środków prawnych dostępnych w każdym państwie, a nie ich zastąpienie. Ma on być używany wtedy, kiedy organy krajowe nie radzą sobie z zapewnieniem przestrzegania Konwencji europejskiej. Przed wszczęciem postępowania przed Trybunałem skarżący musi najpierw wykorzystać możliwości istniejące w kraju – przejść dostępną krajową drogę odwoławczą (odwołanie, apelacja, kasacja, itp.). Chodzi tu o zastosowanie takich środków administracyjnych oraz sądowych, które dają w rezultacie ich zastosowania wynik prawnie skuteczny, tzn. wynik musi nastąpić oraz stanowi on rozstrzygnięcie sprawy, rozstrzygnięcie prawnie wiążące. Co do zasady nie ma obowiązku uciekania się do środków prawnie nieskutecznych albo nadzwyczajnych (istniejących poza zwykłym trybem instancji odwoławczych). W przypadku skargi kasacyjnej, bądź kasacji przewidzianych w prawie polskim Trybunał stoi jednak na stanowisku, że strona powinna podjąć próbę ich wniesienia przed złożeniem skargi do Trybunału (pomimo, że od 2005 r. skarga kasacyjna w sprawach cywilnych stała się nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia). Jeśli zaś chodzi o środki "nieskuteczne" to przykładowo nie trzeba zwracać się z pismem do Rzecznika Praw Obywatelskich, albowiem Rzecznik może, ale nie musi podjąć interwencji, a nadto interwencja taka nie musi prowadzić do rezultatów prawnie wiążących. Wyjątkowo da się nie korzystać z drogi krajowej jeżeli potrafi się udowodnić iż środki prawne w danym państwie oraz tak nie będą skuteczne (zob. Aksoy p. Turcji (1996), TW p. Malcie (1999)). W sprawie Szott-Medyńska przeciwko Polsce Europejski Trybunał Praw Człowieka przesądził, że w poniektórych typach spraw konieczne jest złożenie skargi konstytucyjnej przed złożeniem skargi do Trybunału, jednakże taki wymóg stawiany przez Trybunał spotkał się z merytoryczną krytyką Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego^[2]. Nie ma też konieczności wnoszenia skargi o wznowienie przed złożeniem skargi do Trybunału.

• skarga musi być wniesiona do Trybunału w terminie 6 miesięcy od wydania ostatecznej krajowej decyzji w sprawie. Bieg terminu rozpoczyna się kiedy ostateczna decyzja wydana w zwykłym toku instancji zostaje doręczona stronie, bądź reprezentującemu stronę pełnomocnikowi. Późniejsze oddalenie skargi o wznowienie postępowania, wniosku o ułaskawienie czy też o amnestię nie ma wpływu na bieg tego terminu. W kwestii przerwania biegu terminu da się wysłać do Trybunału pismo faksem albo drogą pocztową bez konieczności wypełniania formularza skargi, wówczas wystarczy, jeśli pierwsze pismo jasno (nawet w sposób ogólny) przedstawi przedmiot skargi, którą skarżący zamierza wnieść do Trybunału. Trybunał najczęściej w odpowiedzi na tego typu uproszczoną skargę nadeśle pakiet zawierający m.in. formularz skargi oraz numer wniesionej skargi oraz wyznaczy termin do nadesłania wypełnionego formularza skargi (osiem tygodni od daty pierwszego pisma Kancelarii Trybunału; aktualnie Kancelaria podaje w swoim piśmie konkretną datę do nadesłania wypełnionego formularza skargi). Jeśli skarga zostanie nadesłana za pomocą faksu albo e-maila (Trybunał jednakże nie podaje adresu e-mail Trybunału do ogólnej publicznej wiadomości) konieczne jest następnie nadesłanie potwierdzenia pocztą, albowiem skargi do Trybunału bywają wnoszone jedynie drogą pocztową. Sama prośba o informację nie wystarcza do wstrzymania biegu terminu^[3][4]. Termin na złożenie skargi do Trybunału liczy sie od daty nadania skargi na poczcie^[5]. Termin ten z jednej strony dopuszcza w miarę spokojne złożenie skargi do Trybunału w Strasburgu, a z drugiej strony nie dopuszcza na zbędne zwlekanie z podjęciem decyzji co do wykorzystania mechanizmu kontrolnego Konwencji;

• państwa, składając deklarację uznającą kompetencję byłej Komisji albo jurysdykcję poprzedniego Trybunału, mogły zastrzec, iż organy te będą mogły zajmować się sprawami dotyczącymi faktów zaistniałych po pewnej dacie. Z uwagi na z tym nie są dopuszczalne skargi co do faktów sprzed tej daty (tzw. przesłanka ratione temporis). Mimo zlikwidowania Komisji oraz utworzenia nowego Trybunału ograniczenie to było utrzymane. Dla przykładu skargi przeciwko Polsce potrafią dotyczyć tylko faktów zaistniałych po 30 kwietnia 1993 roku.

• skarga nie bywa anonimowa - w formularzu skargi trzeba określić imię oraz nazwisko ofiary naruszenia, jej płeć, datę urodzenia, adres oraz obywatelstwo;

• skarga nie bywa identyczna ze sprawą już rozpoznaną przez Trybunał, przy czym "identyczność sprawy" oznacza, że chodzi o nie dopuszczanie skarg w sprawach, w których już wcześniej zapadło orzeczenie Trybunału, a nie takich, w których istnieje zaledwie pewne podobieństwo stanu faktycznego;

• nie da się skorzystać ze skargi indywidualnej, jeżeli wcześniej sprawa była poddana innej międzynarodowej procedurze kontrolnej, np. Komitetowi Praw Człowieka ONZ czy Międzynarodowej Organizacji Pracy;

• prawa do skargi nie da się nadużywać. Za takie nadużycie może zostać uznane przedstawienie w skardze fałszywych faktów celem wprowadzenia Trybunału w błąd. Nadużyciem będzie też wykorzystanie skargi do uprawiania propagandy politycznej (np. rasistowskiej) niedającej się pogodzić z ideami, na których Konwencja europejska się opiera.

• w skardze musi wystąpić element znaczącego uszczerbku - od 1 czerwca 2010 (czyli daty wejścia w życie Protokołu 14) Trybunał uznaje za niedopuszczalną każdą skargę indywidualną, w której na podstawie analizy stanu faktycznego w sprawie stwierdzi, że skarżący nie doznał znaczącego uszczerbku.

Bardzo istotna ze względu na dopuszczalność skargi jest wykładnia dokonana przez Trybunał znaczenia pierwszego zdania w art. 6 Konwencji: "Każdy ma prawo do sprawiedliwego oraz publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły oraz bezstronny sąd". Trybunał uważa, że albowiem nie jest sądem apelacyjnym od niekorzystnych rozstrzygnięć sądów krajowych, nie ma obowiązku badania błędów co do faktów oraz co do prawa popełnionych przez sąd krajowy. Zdaniem Trybunału nawet jeżeli sąd krajowy nie przestrzegał przepisów prawa, nie stanowi to jeszcze naruszenia Konwencji. Oznacza to, że skarga, w której skarżący kwestionuje zasadność wyroku (niesprawiedliwy oraz krzywdzący wyrok, niewłaściwa interpretacja prawa krajowego przez sąd, błędna ocena dowodów oraz stanu faktycznego itp.), w świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału zostanie uznana za niedopuszczalną. Takie stanowisko Trybunału niejednokrotnie kłóci się z dokonywaną przez wnoszących skargi do Trybunału interpretacją wyżej zacytowanego fragmentu art. 6 Konwencji (wg wielu skarżących skoro sąd rozpatrzył sprawę z dokonaniem mylnej oceny faktów oraz dowodów albo z naruszeniem przepisów prawa, oznacza to że niesprawiedliwe rozpatrzył sprawę), co jest jednym z powodów, dla których od 95 do 99% wnoszonych co roku skarg do Trybunału jest uznawanych przez Trybunał za niedopuszczalne oraz skargi te są odrzucane bez możliwości zaskarżenia (decyzja o niedopuszczalności skargi jest ostateczna)^[3][6].

Skargę wnosi się bezpłatnie. Trybunał rozpoznaje sprawy bez pobierania opłat sądowych. Nie jest wskazane osobiste stawiennictwo skarżącego w Trybunale. Postępowanie we wstępnej fazie ma charakter pisemny. Na etapie składania wstępnej skargi (na formularzu skargi) skarżący nie musi być reprezentowany przez prawnika (natomiast jeśli Trybunał uzna skargę za dopuszczalną pełnomocnik prawny musi zostać wyznaczony, a korespondencja z Trybunałem od tego momentu co do zasady powinna być prowadzona w języku angielskim albo francuskim). Trybunał nie zasądza zwrotu kosztów sporządzenia wstępnej skargi przez prawnika. Nadsyłanych dokumentów nie trzeba zszywać bądź w odmienny sposób oprawiać. Dokumenty nadesłane do Trybunału nie zostaną zwrócone. Trybunał może zezwolić na zachowanie anonimowości tylko w wyjątkowych oraz należycie uzasadnionych wypadkach^[3][4]. Nie trzeba do Trybunału przesyłać żadnych przedmiotów (w tym dokumentów innych niż papierowe) bez wcześniejszego uzgodnienia z Kancelarią Trybunału. Ze względów bezpieczeństwa wszelkie przedmioty przesyłane do Trybunału bez wyraźnej prośby Kancelarii zostaną niezwłocznie zniszczone wraz z listem przewodnim^[7].

2 grudnia 2011 roku Trybunał uruchomił elektroniczny formularz umożliwiający potencjalnym skarżącym sprawdzenie dopuszczalności skargi^[8]. Ten nowy instrument nie pozostaje jednak bez kontrowersji^[9], dlatego zgodnie ze wskazówkami samego ETPCz, formularz nie ma mocy wiążącej oraz niczego jeszcze nie przesądza.

[Początek strony]

Postępowanie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka

Jeśli skarga spełnia warunki dopuszczalności, to da się ją wysłać (najlepiej na formularzu urzędowym) pod adres Trybunału:

Europejski Trybunał Praw Człowieka
Rada Europy
67075 Strasbourg Cedex
Francja^[10]

Badanie dopuszczalności skargi

Skarga badana jest na początku z punktu widzenia jej dopuszczalności. Analizowane jest, czy spełnia ona wszystkie konieczne wymogi. Jeżeli nie, to może ona zostać odrzucona – uznana za niedopuszczalną przez komitet złożony z 3 sędziów (od 1 czerwca 2010 przez jednego sędziego) albo izbę, do której była skierowana. Jeśli decyzję podejmuje komitet, to decyzja ta dla swej ważności potrzebuje jednomyślnych głosów wszystkich trzech sędziów. Jeżeli przynajmniej jeden z nich nie zagłosuje za odrzuceniem petycji, to kwestię jej dopuszczalności rozstrzygnie cała izba (większością głosów). Decyzja o uznaniu skargi za niedopuszczalną jest ostateczna, niezależnie od tego, czy podejmie ją komitet, czy izba Trybunału. Nie da się się od niej w żaden sposób odwołać – kończy ona postępowanie definitywnie.

Postępowanie w trybie skargi indywidualnej przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu

Próba ugody

Zaledwie więc po uznaniu skargi za dopuszczalną izba może przystąpić do jej merytorycznego badania. W trakcie postępowania przed Trybunałem, izba powinna zachęcać strony do pojednania, do polubownego załatwienia sprawy. Nie chodzi tu tylko o formalny wymóg, który ma być spełniany celem przejścia do dalszych etapów procedury. Chodzi o rzeczywisty obowiązek zachęcania stron w sporze do załagodzenia go z korzyścią dla ich obu oraz w duchu poszanowania praw człowieka. Z uwagi na zapewnienie maksimum skuteczności postępowanie w tej fazie jest poufne.

Merytoryczne rozpatrzenie skargi

Jeśli nie osiągnięto polubownego rozwiązania sporu, to izba Trybunału będzie kontynuować badanie skargi co do jej istoty. Strony postępowania (skarżący oraz państwo) zostaną zobowiązane do przedstawienia w konkretnym terminie swoich memoriałów oraz innych dokumentów popierających ich argumentację. W tym czasie dokonuje się także sprawdzanie stanu faktycznego powołanego w skardze (w tym celu izba może przeprowadzić dochodzenie). Gdy sędziowie już zapoznają się z tak zebranymi informacjami może (nie musi) nastąpić ustna faza postępowania – rozprawa przed Trybunałem. Biorą w niej udział przedstawiciele obu stron będących w sporze. Rozprawa jest nader sformalizowana. Strony zabierają głos wedle porządku ustalonego przez przewodniczącego izby. W trakcie rozprawy sędziowie potrafią zadawać stronom dodatkowe pytania, aby bliżej wyjaśnić interesujące ich szczegóły ze stanu faktycznego albo prawnego sprawy.

Narada sędziowska. Wyrok

Po zakończeniu rozprawy sędziowie zbierają się na naradę. Narada sędziowska jest poufna, jej przebieg nie jest komunikowany na zewnątrz, Po dyskusjach w swym gronie, sędziowie ostatecznie przyjmują tekst orzeczenia większością głosów. Sędzia nie zgadzający się z wyrokiem większości może złożyć tzw. zdanie odrębne. Wyrok (orzeczenie) zawiera w sobie trzy zasadnicze części: opisanie stanu faktycznego sprawy, przedstawienie argumentów prawnych uzasadniających treść trzeciej części, czyli sentencji wyroku. Obowiązek wykonania orzeczenia spoczywa na rządzie pozwanego państwa - powinnno ono złożyć informację w tej sprawie Komitetowi Ministrów Rady Europy, który, w razie konieczności, może uchwalić rezolucję wzywającą państwo do postępowania zgodnego z wyrokiem Trybunału.
[Początek strony]

Sprawdź też

• Konwencja o Prawach Człowieka oraz Biomedycynie
• Konwencje Rady Europy
• Prawo europejskie

Bibliografia

• Marek A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Krótki komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Kraków 2003
• Marek A. Nowicki, Europejski Trybunał Praw Człowieka. Orzecznictwo. Tom 1: Prawo do rzetelnego procesu sądowego, Kraków 2001
• Marek A. Nowicki, Europejski Trybunał Praw Człowieka. Orzecznictwo. Tom 2: Prawo do życia oraz inne prawa, Kraków 2002
• Marek A. Nowicki, Słownik Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Kraków 2004
• Alistair Mowbray, Cases and materials on the European Convention on Human Rights, 2001
• Iain Cameron, An introduction to the European Convention on Human Rights, 1998
• Donna Gomien, Short guide to the European Convention on Human Rights, 1998
• Andrzej Bisztyga, Europejski Trybunał Praw Człowieka, Katowice 1997
• Jochen A. Frowein, Wolfgang Peukert, Europäische MenschenRechtsKonvention. EMRK-Kommentar, wyd. 2., Kehl 1996
• Philip Leach, Taking a case to the European Court of Human Rights, wyd. 2., Oxford 2005
• Bogusław Banaszak, Andrzej Bisztyga, Krystian Complak, Mariusz Jabłoński, Roman Wieruszewski, Krzysztof Wójtowicz: System ochrony praw człowieka. Kraków: Kantor Wydawniczy Zakamycze, 2003. ISBN 83-7333-204-9. 

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Formularz skargi do Trybunału (w jęz. polskim, dokument w formacie PDF)
• Tekst Konwencji bez protokołów 12,13 (w jęz. polskim, dokument w formacie PDF)
• Tekst Konwencji z protokołami 12,13 ( w jęz. polskim, dokument w formacie PDF)
• Tekst protokołu 14 do Konwencji (w jęz. polskim, dokument w formacie DOC)
• Strona główna Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (w jęz. angielskim albo francuskim)
• HUDOC - baza orzeczeń Trybunału (w jęz. angielskim albo francuskim)
• Pouczenie w przedmiocie wnioskow o odszkodowanie oraz zadoscuczynienie (just satisfaction claims; Article 41 of the Convention) (w jęz. angielskim)
• Pouczenie w przedmiocie składania skarg do Trybunału (w jęz. angielskim)
• Strona Trybunału z formularzami, poradami oraz wskazówkami dla wnoszących skargi (w jęz. angielskim)
• Portal Rady Europy (w jęz. angielskim albo francuskim)
• Strona zawierająca orzecznictwo sądów polskich oraz Trybunału w Strasburgu w sprawach polskich

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk.

[Początek strony]