Fantastyka naukowa (science fiction, SF) – gatunek literacki albo filmowy, a także gry komputerowe o fabule osnutej na przewidywanych osiągnięciach nauki oraz techniki oraz ukazującej ich wpływ na życie jednostki albo społeczeństwa. Razem z fantasy oraz horrorem, fantastyka naukowa zaliczana jest do fantastyki.
Fantastyka naukowa najczęściej opisuje wydarzenia umiejscowione w przyszłości wobec czasów autora (lecz niekoniecznie) oraz ma za podstawę na hipotetycznym rozwoju nauki oraz techniki. Utwór fantastycznonaukowy zawiera zwykle takie cechy jak: specyficzny typ czasoprzestrzeni, neologizmy związane z rozwojem techniki, kontakt z obcą cywilizacją, podróż w czasie, cudowne albo tragiczne skutki wynalazków technicznych oraz odkryć naukowych. Najważniejsza jest hipotetyczna zgodność wydarzeń ze współczesnym stanem wiedzy o nauce oraz technice.
Najbardziej charakterystyczne motywy utworów fikcji naukowej to umiejscowienie akcji na innych planetach, zamknięcie jej na pokładzie statku kosmicznego, wędrówka w czasie, kontakt z obcą cywilizacją. Akcja utworów fikcji naukowej może się jednak także odbywać w całości na Ziemi w nieznacznie tylko zmodyfikowanych przewidywaniach realiów bliskiej nam przyszłości, czy też w czasie równoległym do naszej rzeczywistości. Bywa także, że spora cząstka akcji toczy się w przeszłości (jak w Linii czasu Michaela Crichtona).
Fantastyką naukową zajmuje się nie tylko historia literatury oraz krytyka literacka, ale także socjologia, psychologia oraz futurologia[1]. Wizje przyszłych światów są też interesujące z punktu widzenia politologii.
Definicja
Arthur C. Clarke we wstępie do swoich dzieł zebranych, napisanym w czerwcu 2000 roku, zadając pytanie Czym właściwie jest fantastyka naukowa? odpowiada: próby zdefiniowania fikcji naukowej będą kontynuowane tak długo, jak długo ludzie będą pisać prace doktorskie. Zgadza się jednak z definicją jednego z doktorantów, Damona Knighta – fantastyka naukowa to to, na co wskazując mówię: "To jest fantastyka naukowa"[2].
Dodatkowo, rozróżniając fantastykę naukową od fantasy, Clarke sugeruje następującą definicję operacyjną:
- fantastyka naukowa jest tym, co nie może się wydarzyć – na szczęście;
- fantasy jest tym, co nie może się realnie wydarzyć – niestety[2].
Wedle definicji zaproponowanej przez Andrzeja Zgorzelskiego, fantastyka naukowa to zbiór utworów, w których opisane są zdarzenia, postaci, sytuacje albo przedmioty niemożliwe, niespotykane[3]
Podgatunki
Literatura
Tradycje literatury fantastycznonaukowej sięgają początków XIX w. (Frankenstein Mary Shelley), choć jej prawdziwy początek przypada raczej na lata 60. XIX w. oraz związany jest z rozwojem zarówno powieści przygodowej, jak oraz techniki – tu najważniejszym autorem jest Jules Verne: Pięć tygodni w balonie (1863), Podróż do wnętrza Ziemi (1864). Dzieje w zasadzie już XX-wieczne otwiera H. G. Wells z Wehikułem czasu (1895) oraz Wyspą doktora Moreau (1896). Tradycję polskiej fikcji naukowej stworzył Jerzy Żuławski w trylogii księżycowej: Na srebrnym globie (1903), Zwycięzca (1910), Stara Ziemia (1911). Słynnym polskim pisarzem SF był Stanisław Lem.
Nagrody
Anglojęzyczne:
Polskie:
Film
Do najważniejszych filmów zaliczanych do fantastyki naukowej należą: przede wszystkim 2001: Odyseja kosmiczna Stanleya Kubricka wraz z kontynuacją 2010: Odyseja kosmiczna, na podstawie powieści Arthura C. Clarke'a oraz Łowca androidów (oryg. Blade Runner) Ridleya Scotta na podstawie powieści Philipa K. Dicka Czy androidy marzą o elektrycznych owcach? (ang. Do Androids Dreams of Electric Sheep?). Znanym dziełem jest także rozpoczęty w 1979 roku przez tegoż reżysera cykl Alien. Na uwagę zasługują także: Diuna na podstawie powieści Franka Herberta, Bliskie spotkania trzeciego stopnia Stevena Spielberga, Terminator Jamesa Camerona, Matrix w reżyserii braci Wachowskich.
Wielokrotnie jako typowy film fantastyczno naukowy interpretowane są Gwiezdne wojny George'a Lucasa. Tymczasem obraz ten nie podporządkowuje się w żaden sposób kategoriom kina fantastyczno-naukowego, które próbują stale w jakiś sposób wyjaśnić widzowi działanie ukazanej technologii, czy też poinformować, jak powstała. Tak więc np. nie wiadomo jak działa hipernapęd, miecz świetlny czy też Gwiazda Śmierci. Midichloriany, moc oraz sławne "Dawno temu w odległej galaktyce" dopełniają obrazu sytuacji wskazując, że mamy do czynienia z filmem fantasy.
Przykładem przeniesionej na ekrany polskiej SF jest Solaris w reżyserii Andrieja Tarkowskiego oparty na powieści Stanisława Lema o tym samym tytule. Polskim filmem tego gatunku jest Seksmisja w reżyserii Juliusza Machulskiego.
W rozwoju filmowej fantastyki ważną rolę odegrały też seriale telewizyjne: Star Trek, Babilon 5, Battlestar Galactica, Cosmos 1999, Gwiezdne wrota oraz Doctor Who.
Malarstwo
SF zainspirowało także wielu grafików oraz malarzy. Pewni ludzie prawie jedynie poświęcili się kreowaniu świata przyszłości m.in.:
Muzyka
Przypisy
- ↑ Andrzej Zgorzelski: Fantastyka. Utopia. Science fiction. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 5.
- ↑ 2,0 2,1 A. C. Clarke, The Collected Stories, Gollancz Science Fiction, London 2002, IX.
- ↑ Andrzej Zgorzelski: Fantastyka. Utopia. Science fiction. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 13.
Sprawdź też
Linki zewnętrzne
