Gdańsk
Widok na Główne Miasto – Ratusz, Rybackie Pobrzeże, Panienka z Okienka, Neptun, Kamienice przy Długim Targu, Most im. Jana Pawła II
Herb Gdańska Flaga Gdańska
Dewiza: Nec temere, nec timide (Nie lekkomyślnie, nie bojaźliwie)
Państwo	Polska
Województwo	pomorskie
Powiat	miasto na prawach powiatu
Aglomeracja	gdańska
Założono	VII wiek
Prawa miejskie	1263
Prezydent miasta	Paweł Adamowicz
Powierzchnia	261,96[1] km²
Wysokość	-1 do 180 m n.p.m.
Ludność (31.12.2010) • liczba • gęstość	456 967 ▲[2] 1 716,9 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 58
Kod pocztowy	80-008 do 80-958
Tablice rejestracyjne	GD
Położenie na mapie Polski Gdańsk
54°22′N 18°38′E / 54.367, 18.633Na mapach: 54°22′N 18°38′E / 54.367, 18.633
TERC (TERYT)	2261011
SIMC	0933016
Hasło promocyjne: Morze możliwości
Urząd miejski ul. Nowe Ogrody 8/12 80-803 Gdańsk
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Gdańsk w Wikicytatach
Hasło Gdańsk w Wikisłowniku
Strona internetowa

Gdańsk, (wymowa ^?/i, IPA: /gdaɲsk/, kaszb. Gduńsk^[3], niem. Danzig, łac. Dantiscum, Dantis, Gedanum^[4], jid. דאַנץ – danc) – miasto portowe w Polsce nad Morzem Bałtyckim, leżące u ujścia Motławy do Wisły nad Zatoką Gdańską, na Pobrzeżu Gdańskim. Centrum kulturalne, naukowe oraz gospodarcze oraz węzeł komunikacyjny północnej Polski, stolica województwa pomorskiego oraz archidiecezji gdańskiej oraz prawosławnej diecezji białostocko-gdańskiej.

Gdańsk z 456 967 mieszkańcami^[2] zajmuje szóste miejsce w Polsce pod względem liczby ludności, a także szóste miejsce pod względem powierzchni – 261,96 km²^[1]. Ośrodek aglomeracji gdańskiej. Wraz z Gdynią oraz Sopotem tworzy Trójmiasto.

Jest jednym z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Gdańsk ma zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji oraz placówek kulturalnych, jest także miastem królewskim oraz hanzeatyckim, swego czasu^{styl do poprawy} najludniejszym oraz najbogatszym w Rzeczypospolitej^{potrzebne źródło}. Pierwsza wzmianka o Gdańsku pochodzi z 997 roku oraz tę datę wielokrotnie przyjmuje się umownie jako początek dziejów miasta chociaż już w VII wieku była tu osada rybacka^[5]. Gdańsk uznawany jest za symboliczne miejsce wybuchu II wojny światowej oraz początku upadku komunizmu w Europie Środkowej.

W Gdańsku będą rozgrywane mecze podczas Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012 na PGE Arenie Gdańsk.

Spis treści 1 Geografia 1.1 Warunki naturalne 1.2 Klimat 2 Historia 2.1 Toponimia 2.2 Średniowiecze 2.3 Dzieje nowożytne (XVI – XIX wiek) 2.4 Historia najnowsza (XX – XXI wiek) 3 Architektura 3.1 Zieleń miejska 4 Ludność 5 Gospodarka 6 Edukacja 6.1 Uczelnie 6.2 Organizacje regionalne oraz naukowe 6.3 System stypendialny 7 Kultura 7.1 Sport 8 Media 8.1 Stacje telewizyjne 8.2 Stacje radiowe 8.3 Prasa 8.4 Media internetowe 9 Wspólnoty religijne 10 Polityka oraz administracja 10.1 Samorząd 10.2 Polityka 11 Podział administracyjny 12 Komunikacja oraz transport 12.1 Układ drogowy 12.2 Transport publiczny 12.3 Transport lotniczy oraz żegluga morska 12.4 Transport kolejowy 13 Gdańszczanie 14 Współpraca międzynarodowa 15 Sprawdź też 16 Przypisy 17 Linki zewnętrzne

Geografia

Warunki naturalne

Miasto jest leżące nad Zatoką Gdańską, u ujścia Motławy do Wisły. Gdańsk leży na Żuławach Wiślanych, nadbrzeżna jego cześć na Mierzei Wiślanej, a zachodnie jego krańce na Pobrzeżu Kaszubskim oraz Pojezierzu Kaszubskim. Położenie Gdańska w obrębie czterech odmiennych jednostek fizyczno-geograficznych powoduje duże zróżnicowanie przestrzenne warunków środowiska przyrodniczego na jego terenie^[6]. Na ukształtowanie terenu, układ hydrograficzny oraz parametry klimatyczne wpływa ponadto położenie miasta w strefie nadmorskiej charakteryzującej się specyficznym oddziaływaniem morza na środowisko przyrodnicze lądu.

Do zasobów przyrodniczych miasta trzeba duża powierzchnia zieleni. Tereny lasów oraz zieleni^[7] zajmują w Gdańsku łącznie 24% powierzchni całkowitej miasta^[6].

Klimat

Miesiąc	I	II	III	IV	V	VI	VII	VIII	IX	X	XI	XII
Najwyższa średnia temperatura dzienna (°C)	+1,4	+2,1	+5,5	+10,1	+15,6	+19,0	+21,0	+21,4	+16,9	+12,0	+6,0	+2,9
Najniższa średnia temperatura dzienna (°C)	-3,4	-3,0	-0,5	+2,7	+7,4	+11,0	+13,3	+13,1	+9,7	+5,8	+1,5	-1,6
Opady atmosferyczne (mm)	24,6	17,9	22,4	29,5	48,9	63,5	66,7	55,8	54,9	47,4	42,3	33,7
Liczba dni deszczowych	15	13	13	11	12	13	13	12	14	14	16	16
Źródło: Światowa Organizacja Meteorologiczna

Historia

 Osobne artykuły: Historia Gdańska, Kalendarium historii Gdańska i Historia Żydów w Gdańsku.

Toponimia

Nazwa jest pochodzenia słowiańskiego – prasłowiański rdzeń *gъd oznaczał teren wilgotny, mokradła, być może mokry las. Dokładna etymologia nie była ustalona jednoznacznie. Pierwsza wzmianka o Gdańsku pochodzi z Żywotu Świętego Wojciecha, który opisuje wizytę biskupa na tym terenie wiosną 997. W dokumencie nazwa Gdańska zapisana jest jako Gyddanyzc^[8].

W swej historii miasto nosiło także nazwy Kdansk, Gdanzc, Dantzk, Dantzig, Dantzigk, Danzig, Dantiscum, Dantzick oraz Gedanum.

Średniowiecze

 Osobny artykuł: Układ w Kępnie.

Badania archeologiczne wskazują na istnienie w tym miejscu osady rzemieślniczo-rybackiej już w VII wieku.

W X wieku Mieszko I przyłączył Pomorze Wschodnie z Gdańskiem oraz Zachodnie ze Szczecinem oraz Kołobrzegiem do Polski^{potrzebne źródło}. W 997 roku w mieście przebywał w drodze do Prus święty Wojciech. Po zwycięskiej wojnie z Pomorzanami Bolesław III Krzywousty odzyskał dla Polski całe Pomorze Zachodnie oraz zdobył Pomorze Przednie. W latach 1217 oraz 1227 miały miejsce wyprawy pomorskie Leszka Białego oraz ustanowiono zwierzchność Polski nad Pomorzem Gdańskim. Po objęciu rządów na Pomorzu Gdańskim przez Świętopełka II, nastąpił okres uniezależnienia się regionu. W 1263 miasto otrzymało prawa miejskie wzorowane na prawie lubeckim. W roku 1271 Brandenburczycy zajęli miasto. Mściwój II dzięki pomocy Bolesława Pobożnego odzyskał miasto szturmem w 1272 roku. 15 lutego 1282 w wyniku układu w Kępnie władca Wielkopolski, Przemysł II, uzyskał zwierzchnictwo nad Pomorzem Gdańskim.

W sierpniu 1308 Brandenburczycy opanowali miasto bez grodu, obronionego przez sędziego Boguszę. Krzyżacy wezwani przez Łokietka do pomocy przy usunięciu Brandenburczyków zajęli już w październiku cząstka grodu oraz po nadejściu posiłków zaatakowali miasto. 13 listopada 1308, po wycofaniu się Brandenburczyków, Krzyżacy dokonali rzezi mieszkańców. W 1343 zawarto układ pokojowy z Krzyżakami, w wyniku którego król Kazimierz III Wielki zrzekł się Pomorza Gdańskiego. W tym samym roku prawa miejskie otrzymało Główne Miasto. 31 lipca 1346 wielki mistrz krzyżacki Heinrich IV Dusemer von Arfberg wydał dokument, który zlikwidował resztki działania prawa miejskiego wedle wzoru lubeckiego oraz zastąpił je prawem chełmińskim. W 1361 Gdańsk dołączył do Związku Miast Hanzeatyckich. W 1361, 1378, 1411 oraz 1416 wybuchały powstania antykrzyżackie, krwawo tłumione.

W 1410, po klęsce zakonu krzyżackiego w bitwie pod Grunwaldem, biedota miejska wszczęła rozruchy, w których wymordowano gości Zakonu oraz zaciężnych, których rannych przywieziono po bitwie^[9]. Gdańska rada postanowiła uznać władzę Władysława Jagiełły, za co miasto uzyskało rozliczne przywileje. Rok później Jagiełło w wyniku traktatu w Toruniu uwolnił Gdańsk od złożonej mu przysięgi. Gdańsk dotknęły represje ze strony Krzyżaków.

14 marca 1440 Gdańsk przystąpił do Związku Pruskiego. 11 lutego 1454, po 146 latach, zakończył się okres panowania Krzyżaków w Gdańsku. 6 marca tego roku król Kazimierz IV Jagiellończyk na wniosek poselstwa Związku Pruskiego, wcielił Gdańsk do Polski, udzielając mu równocześnie przywileju bicia własnej monety. Gdańsk stał się zwolniony z prawa nabrzeżnego, a także dopuszczono przedstawicieli ziem pruskich do elekcji króla Polski. Gdańsk przystąpił do wojny trzynastoletniej w 1455; gdańszczanie złożyli hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi, a 25 maja 1457 miasto otrzymało Wielki Przywilej, zapewniający swobodny przywóz towarów Wisłą z Polski, Litwy oraz Rusi bez konieczności kontroli oraz inne przywileje, które miały wynagrodzić miastu wkład w wojnę. Zawarcie w 1466 pokoju toruńskiego zagwarantowało Pomorzu Gdańskiemu oraz Warmii pozostanie przy Polsce. W 1467 król zlikwidował urząd gubernatora oraz powołał na wzór Korony tytuł capitaneus Prussiae Generalis^{potrzebne źródło}. Utworzone było województwo pomorskie.

Dzieje nowożytne (XVI – XIX wiek)

W czasie wojny polsko-krzyżackiej 1519-1521, w dniach 8 – 10 listopada 1520 posiłkujący krzyżaków niemieccy landsknechci ostrzelali Gdańsk z Biskupiej Górki. W 1525 miał miejsce tumult gdański – wystąpienie luterańskiego pospólstwa oraz plebsu przeciwko burmistrzowi Eberhardowi Ferberowi, które obaliło stary magistrat. 17 kwietnia 1526 król Zygmunt wkroczył do Gdańska na czele 8-tysięcznego wojska, rozkazał ściąć buntowników oraz rozszerzył uprawnienia swojego burgrabiego. Król Zygmunt August specjalnym dekretem tolerancyjnym dla Gdańska z 1557 uspokaja nastroje społeczne oraz kładzie kres walkom religijnym w mieście. 16 grudnia 1577 Stefan Batory potwierdził przywileje miasta oraz rozszerzył tolerancję religijną na inne wyznania. Gdańsk stał się schronieniem dla obcokrajowców prześladowanych w swoich krajach za przekonania religijne wśród których były osoby wybitne oraz uzdolnione.

28 listopada 1627 na redzie gdańskiej rozegrała się morska bitwa pod Oliwą. 3 maja 1660 zawarcie pokoju oliwskiego zakończyło okres potopu szwedzkiego.

Gdańsk był podstawowym punktem oporu zwolenników Stanisława Leszczyńskiego w czasie wojny o sukcesję polską. Od lutego do września 1734, był oblegany przez Rosjan oraz częściowo zniszczony przez ostrzał artyleryjski. Królestwo Prus zajęło w 1772 pewne majątki Gdańska oraz Nowy Port. 23 stycznia 1793 Prusy dokonały zaboru Gdańska.

26 maja 1807 wojska napoleońskie zdobyły miasto. 9 lipca 1807 na mocy postanowień traktatu w Tylży, założono pierwsze Wolne Miasto Gdańsk. Od lutego 1814 Gdańsk ponownie znalazł się pod panowaniem Prus, co było potwierdzone na kongresie wiedeńskim w 1815. Do połowy XIX wieku nastąpił ogólny upadek miasta. Po 1850, kiedy założono połączenia kolejowe z Bydgoszczą, Szczecinem oraz Berlinem, a następnie z Warszawą – stopniowo sytuacja miasta się poprawiała.

Historia najnowsza (XX – XXI wiek)

Od 1920, na mocy traktatu wersalskiego Gdańsk ponownie stał się Wolnym Miastem. Polska odpowiadała za politykę zagraniczną oraz obronną miasta, koleje, pocztę, miała także składnicę wojskową na Westerplatte, prawo swobodnego używania portu gdańskiego, a samo miasto było w unii celnej z Polską. Wedle szacunków w 1923 ludność polska mogła stanowić 15% mieszkańców miasta^[10], a w 1939 – ok. 10%^[11]. W 1925 na terenie Wolnego Miasta była utworzona archidiecezja gdańska. W 1933, po dojściu nazistów do władzy oraz utworzeniu III Rzeszy, rozpoczęły się prowokacje antypolskie oraz prześladowania polskich działaczy oraz organizacji.

1 września 1939 salwa z okrętu Schleswig-Holstein na Westerplatte była drugim tuż po bombardowaniu Wielunia atakiem na Polskę rozpoczynającym II wojnę światową. Na początku II wojny światowej Gdańsk stanowił silny ośrodek polskiej konspiracji, ale wielu konspiratorów zginęło na skutek denuncjacji gdańskich Niemców^[12].

Pod koniec marca 1945 wojska radzieckie oraz polskie wchodzące w skład II Frontu Białoruskiego przystąpiły do szturmu na miasto. 30 marca 1945 miasto było zdobyte oraz w znacznej części zniszczone. Zniszczeniu uległo m.in. 90% zabytkowego śródmieścia, przy czym szacuje się, że ok. połowy zniszczeń powstało w rezultacie nalotów lotniczych w trakcie wojny bądź ostrzału artyleryjskiego podczas walk, zaś drugą połowę stanowiło burzenie miasta przez wojska sowieckie^{[11][13][14][15]}.

W rezultacie konferencji poczdamskiej Gdańsk wrócił do Polski. 9 lipca 1945 po raz pierwszy zebrała się Miejska Rada Narodowa^[11]. Od 1946 Gdańsk był siedzibą województwa gdańskiego.

Spośród pozostałych w mieście mieszkańców Wolnego Miasta, ludność niemiecka (ok. 120-130 tys. osób w połowie 1945) w zdecydowanej większości była przesiedlona^[16] do Niemiec, zaś ludność polska, zmuszona po zajęciu Wolnego Miasta przez III Rzeszę do podpisania Volkslisty, zobowiązana była poddać się procedurze weryfikacji organizowanej przez nowe władze. Od połowy 1945 Gdańsk był celem licznych transportów przymusowych wysiedleńców z Kresów Wschodnich^[11].

Podczas wydarzeń Grudnia 1970, zaczął się strajk w Stoczni Gdańskiej. Doszło do walk ulicznych oraz starć z organami bezpieczeństwa, a w efekcie do podpalenia gmachu KW Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w czasie trwającego wiecu protestacyjnego.

31 sierpnia 1980 podpisano porozumienia sierpniowe kończące falę protestów robotniczych oraz strajków. Porozumienie gwarantowało pomiędzy innymi powstanie pierwszych niezależnych związków zawodowych. Wydarzenia te przyjmuje się jako początek procesu obalenia systemu komunistycznego we Europie Wschodniej. W 1987 do Gdańska z wizytą przybył Jan Paweł II.

W 1992 diecezja gdańska była podniesiona do rangi archidiecezji. 24 listopada 1994 podczas koncertu w hali Stoczni Gdańskiej wybuchł pożar, w którym śmierć poniosło 7 osób, a 300 było rannych. 17 kwietnia 1995 doszło do eksplozji gazu oraz zawalenia się wieżowca mieszkalnego, w wyniku czego zginęły 22 osoby. W 1997 uroczyście obchodzono 1000-lecie Gdańska.

2 września 2002 w Dworze Artusa odbyło się uroczyste wręczenie władzom Gdańska Honorowej Flagi Rady Europy. Z rąk Benno Zierera, członka Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy flagę odebrali prezydent Gdańska Paweł Adamowicz oraz przewodniczący Rady Miasta Gdańska Bogdan Oleszek. Wieczorem Honorową Flagę Rady Europy wciągnięto na maszt na Nowym Ratuszu. Wyróżnienie stanowić miało wyraz uznania dla aktywności miasta w rozwijaniu kontaktów z zagranicznymi miastami partnerskimi oraz jest swoistą nagrodą za dokonania Gdańska w dziedzinie promocji idei jedności europejskiej^[17].

W 2005 odbyły się oficjalne uroczystości z okazji 25-lecia powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność". Wśród wielu konferencji, wystaw oraz pokazów, na terenie Stoczni Gdańskiej odbył się koncert Jean Michela Jarre'a, który zgromadził ponad 100 tysięcy widzów.

Miasto kandydowało do zdobycia tytułu Europejskiej Stolicy Kultury w 2016.

Architektura

 Osobny artykuł: Zabytki Gdańska.

90% posiadającej bezcenne walory architektoniczne oraz urbanistyczne zabudowy śródmieścia Gdańska było zniszczone podczas działań wojennych, w szczególności w wyniku walk o miasto w marcu 1945^[11].

Gdańsk stanowi jeden z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce^[18], pomimo że prawie całe historyczne śródmieście było odbudowane po ostatniej wojnie^[11], a znaczna cząstka zabytków ruchomych uległa zniszczeniu bądź rozproszeniu^[19]. Pod koniec średniowiecza Gdańsk stał się najważniejszym ośrodkiem artystycznym na Pomorzu^[20]. W okresie renesansu oraz baroku działali tutaj wybitni twórcy, np. Willem, Abraham oraz Izaak van den Blocke, Antoni van Obberghen, Andreas Schlüter.

Najważniejsze^{styl do poprawy} zabytki Gdańska leżą na Podstawowym Mieście (Ratusz Głównego Miasta, Dwór Artusa, Dom Uphagenów) oraz Starym Mieście (Wielki Młyn, Ratusz Starego Miasta, kościół św. Katarzyny), główne leżą wzdłuż Drogi Królewskiej reprezentacyjnej ulicy Gdańska – Długiej. Na Podstawowym Mieście istnieje także Bazylika Mariacka Wniebowzięcia NMP największa średniowieczna świątynia z cegły w Europie. Do 1939 istniała Wielka Synagoga.

Do miejsc w Gdańsku trzeba także Westerplatte, Twierdza Wisłoujście oraz Oliwa, gdzie istnieje zespół katedralny.

Zabytki Gdańska leżą na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

  Sprawdź też: Synagogi Gdańska i Pomniki w Gdańsku.

Zieleń miejska

Na terenie miasta istnieje 21 miejskich, ogólnie dostępnych parków, zajmujących łącznie powierzchnię ponad 180 ha. Największymi są Park im. Ronalda Reagana (40 ha), Park Zaspa im. Jana Pawła II (25 ha), Park Oruński (19 ha), Park Steffensa (13,6 ha), Park Oliwski (11,3 ha), Park nad Opływem Motławy (11 ha), Park Brzeźnieński (ok. 10 ha)^[21].

Ludność

• 1939 – 250 000
• 1946 – 117 894 (spis powszechny)
• 1950 – 194 633 (spis powszechny) ▲
• 1955 – 242 854
• 1960 – 286 940 (spis powszechny) ▲
• 1970 – 365 600 (spis powszechny) ▲
• 1975 – 420 977 ▲
• 1980 – 456 707 ▲
• 1985 – 468 616 ▲
• 1990 – 465 143 ▼
• 1995 – 463 019 ▼
• 1996 – 462 336 ▼
• 1997 – 461 354 ▼
• 1998 – 458 988 ▼
• 1999 – 457 937 ▼
• 2000 – 456 574 ▼
• 2001 – 455 464 ▼
• 2002 – 461 653 (spis powszechny) ▲
• 2003 – 461 011 ▼
• 2004 – 459 072 ▼
• 2005 – 458 053 ▼
• 2006 – 456 658 ▼
• 2007 – 455 717 ▼
• 2008 – 455 581 ▼
• 2009 – 456 591 ▲
• 2010 – 456 967 ▲

Gospodarka

 Osobny artykuł: Browarnictwo w Gdańsku.

W końcu stycznia 2011 roku liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Gdańsku obejmowała ok. 11,6 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 5,7% do aktywnych zawodowo^[22].

Gdańsk jest dużym ośrodkiem gospodarczym nad Morzem Bałtyckim. Już pierwsze przekazy dowodzące istnienia miasta, jak "Żywot Świętego Wojciecha" z 997, mówią o grodzie, mieście; ówczesny Gdańsk musiał być więc ludną osadą. Gród prowadził działalność handlowo-targową, z rybołówstwem, zbieractwem bursztynu oraz portem morskim. W 1263 Gdańsk otrzymał prawa miejskie w wyniku silnego rozwoju za czasów Świętopełka. Największe stosunki handlowe Gdańsk utrzymywał z Lubeką, skąd przywożono sól oraz sukno, a wywożono zboże oraz drewno.

W następnym okresie pomimo zdobycia Gdańska przez Krzyżaków w 1309 miasto dalej się rozwijało, aż do 1390 kiedy nastąpił spór pomiędzy Polską oraz zakonem. Wcześniej Gdańsk stał się członkiem Hanzy, pośredniczył w handlu zagranicznym Polski pobierając tzw. funtowe. Do gdańskiego portu przybijało coraz więcej statków, powstały wielkie spichlerze oraz wielki żuraw wybudowany w 1367. Gdańsk prześcignął inne miasta dolnej Wisły jak Elbląg, Toruń czy Chełmno. Stał się także przodującym miastem w Hanzie.

Po zakończeniu wojny oraz podpisaniu pokoju toruńskiego nastąpił okres związku z Polską. Gdańsk uzyskał rozliczne przywileje: szeroką autonomię w dziedzinie finansowej, administracyjnej oraz sądowniczej. Przyznano prawo wydawania statutów tzw. wilkierzy – przepisów normujących życie miejskie, przede wszystkim handlowe. Ponadto Gdańsk otrzymał prawo bicia własnej monety w złocie oraz srebrze. W tym czasie Gdańsk wprowadził nowe cło, palowe, w celu zwiększenia swoich dochodów. Nastąpił złoty okres rozwoju gospodarczego miasta. Gdańsk stał się monopolistą w handlu zagranicznym Polski, pośrednicząc w transakcjach eksportowo-importowych. Prowadził wówczas wymianę handlową na dużą skalę, handlował z niemieckimi miastami hanzeatyckimi: Hamburgiem, Lüneburgiem, Wismarem, Rostockiem, duńskimi oraz szwedzkimi, skąd sprowadzano: śledzie, futra, żelazo oraz wywożono: sól, piwo (głównie piwo jopejskie), wino, owoce południowe oraz towary przemysłowe. Podobne transakcje Gdańsk zawierał na wschodnim wybrzeżu Bałtyku z Rewlem, Parnawą, Dorpatem, Rygą oraz Nowogrodem. Duże znaczenie miały kontakty kupców z Brugią, dokąd wywozili: zboże, drewno, futra, ołów, miedź węgierską, żelazo szwedzkie oraz przywozili: sukno flandryjskie, wino, oliwę, owoce południowe. Następnie przenieśli swoje kontakty handlowe do Antwerpii oraz Amsterdamu. Również handlowano z Anglią, Francją oraz Hiszpanią oraz Portugalią. Udział Gdańska w ogólnym handlu w rejonie Bałtyku osiągnął 30%.

Na początku XVII Gdańsk pod względem wielkości dorównał Lubece. Na krótko przed potopem Gdańsk, liczący 77 000 mieszkańców^[23], stał u szczytu rozkwitu. Następne lata obniżyły wartość handlu, Europa Zachodnia zmniejszała zapotrzebowanie na zboże z Gdańska, rozliczne wojny zniszczyły miasto, w końcu doszło do zaborów oraz utraty samodzielności. W kwestii odwrócenia złej koniunktury Gdańsk utworzył Izbę Handlową, oddano na cele giełdy towarowej Dwór Artusa, utrzymywano swoich agentów handlowych w stolicach większych państw oraz chętnie przyjmowano obcych agentów oraz konsulów innych państw.

W połowie XVII zatrudnienie znajdowało 8000 robotników, natomiast w efekcie recesji w połowie XVIII zaledwie kilkuset. Następował zmierzch miasta. W XIX życie gospodarcze miasta tkwiło w zastoju. Po utworzeniu połączenia kolejowego z Bydgoszczą w 1852 stopniowo sytuacja gospodarcza się poprawiała. W 1870 dodatkowo założono nowe połączenia kolejowe ze Szczecinem oraz Berlinem, a w 1877 z Warszawą. W 1873 powstała pierwsza linia tramwaju konnego do ówczesnej Oliwy. Po kolejnych decyzjach z końca XIX wieku, znoszących cła tranzytowe, nastąpił stopniowy rozwój eksportu (głównie zboża oraz drewna), towarzyszyła temu rozbudowa gdańskiego portu oraz rozbudowa przemysłu (stocznie, fabryki oraz zakłady naprawy taboru kolejowego).

W latach 1871-1897 założono pierwszą sieć kanalizacyjną, następnie rozpoczęto budowę sieci wodociągowej (miasto ma od 1903 roku rozdzielczą sieć kanalizacji - deszczową odprowadzaną do wód otwartych, oraz sanitarną odprowadzaną na oczyszczalnie). W 1853 wybudowano gazownię, w 1897 elektrownię, a w okresie od 1895-1896 pierwsze elektryczne linie tramwajowe. W połowie XIX wieku rozwijała się także nauka, w 1849 w Gdańsku działało 46 szkół elementarnych oraz 8 szkół średnich, w 1904 otwarto politechnikę.

Dopiero koniec I wojny światowej oraz powstanie Wolnego Miasta Gdańska z wolną Polską umożliwiło wejście w kolejną fazę rozwoju miasta.

Liczba statków wchodzących do/wychodzących z portu w Gdańsku^{potrzebne źródło}:

• 1912 – 5966
• 1925 – 7944
• 1926 – 11870
• 1927 – 13892

Biorąc pod uwagę tonaż statków wzrósł on w 1930 o 322% w stosunku do 1912. Przed wojną 1914-1918, podrzędny port, mniejszy od portu Brema, Szczecin, Ryga, Kopenhaga czy Sztokholm, wysunął się na pierwsze miejsce wśród portów nad Bałtykiem. Dopiero przyczyny polityczne, znaczny wpływ Republiki Weimarskiej na Wolne Miasto Gdańsk, spowodowały podjęcie decyzji o budowie portu w Gdyni, który do II wojny światowej prześcignął^{styl do poprawy} port w Gdańsku.

Po wojnie nastąpiła odbudowa miasta, istniejący przemysł sprzed wojny stał się odtworzony oraz rozbudowany.^{potrzebne źródło} Odbudowano Port Gdańsk oraz powstała zewnętrzna nowa cząstka portu zwana Portem Północnym. Zostały odbudowane stocznie. Pojawiły się nowe gałęzie gospodarki jak: przemysł precyzyjny oraz elektroniczny, informatyka.^{potrzebne źródło}

Edukacja

Uczelnie

W Gdańsku swą siedzibę ma 14 szkół wyższych^[24]. W 2008 studiowało na nich łącznie 78 626 studentów^[24], co czyni z Gdańska jeden z największych ośrodków akademickich w Polsce.

• Uniwersytet Gdański – powołany 20 marca 1970, z połączenia Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie oraz Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (28 584 studentów).
• Politechnika Gdańska – jedna z najstarszych uczelni technicznych w Polsce. Założona 6 października 1904. Jako uczelnia polska funkcjonuje od 24 maja 1945 (21 638 studentów).
• Gdański Uniwersytet Medyczny – najstarsza samodzielna uczelnia medyczna w Polsce, założona w 1945, jej historia sięga 1454 roku^[25]. (4 936 studentów).
• Wyższa Szkoła Turystyki oraz Hotelarstwa w Gdańsku (3878 studentów)
• Wyższa Szkoła Bankowa (3799 studentów)
• Akademia Wychowania Fizycznego oraz Sportu (w skrócie AWFiS) – jest dwuwydziałową uczelnią z siedzibą w Gdańsku-Oliwie (3784 studentów).
• Gdańska Wyższa Szkoła Humanistyczna (3737 studentów)
• Ateneum – Szkoła Wyższa (2600 studentów).
• Wyższa Szkoła Zarządzania (2405 studentów)
• Gdańska Wyższa Szkoła Administracji (1041 studentów)
• Akademia Sztuk Pięknych działalność rozpoczęła tuż po wojnie w 1945.
• Akademia Muzyczna – założona w 1947. 2007-2008 obchodziła Jubileusz 60-lecia (655 studentów).
• Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna (556 studentów)
• Gdańskie Seminarium Duchowne
• Polsko-Japońska Wyższa Szkoła Technik Komputerowych – Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny PJWSTK w Gdańsku

Organizacje regionalne oraz naukowe

Ta sekcja wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie potrafią naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, trzeba też unikać próżnych wyrażeń takich jak "znani", "najlepsi" itd. Kryteria możesz omówić w dyskusji artykułu. Sprawdź też: Zasady tworzenia list.

• Centrum Obsługi Przedsiębiorcy (COP),
• Instytut Bałtycki zajmuje się zagadnieniami dotyczącymi wybrzeża krajów nadbałtyckich oraz gospodarką morską, stosunkami polsko-niemieckimi oraz polsko-skandynawskimi.
• Gdańskie Towarzystwo Naukowe
• Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową
• Towarzystwo Naukowe Organizacji oraz Kierownictwa w Gdańsku

System stypendialny

W 2005 Gdańsk stał się pierwszym miastem w Polsce, które przyznaje stypendia na studia zagraniczne. Stypendium Naukowe im. Gabriela Daniela Fahrenheita jest przeznaczone dla absolwentów matury międzynarodowej oraz wybitnych maturzystów, którzy zdecydują się na studia za granicą w celu pokrycia części kosztów nauki.

Kultura

 Osobny artykuł: Kultura w Gdańsku.

Gdańsk jest jednym z największych ośrodków kulturalnych w północnej Polsce. Działa tu parę teatrów, siedem kin, Opera, oraz filharmonia. Prestiż miasta dodatkowo podnoszą^{styl do poprawy} różnego rodzaju festiwale oraz imprezy począwszy od Festiwalu Szekspirowskiego, przez Jarmark św. Dominika aż po Festiwal Dobrego Humoru czy organizowany przez Europejskie Centrum Solidarności interdyscyplinarny festiwal All About Freedom Festival.

Podmiotami organizacyjnymi podległymi władzom miasta są: Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, Miejski Dom Kultury. Ponadto Miastu podlega ponad 200 placówek oświatowych.^{potrzebne źródło}

Sport

Do gdańskich klubów sportowych zalicza się:

• Lechia Gdańsk
  • Klub Sportowy Lechia Gdańsk (ekstraklasa w sezonie 2008/2009)
  • Rugby Club Lechia Gdańsk

• Gedania Gdańsk – założona w 1922 jako polski wielosekcyjny klub sportowy w Wolnym Mieście Gdańsku. Aktualnie funkcjonują sekcje siatkówki, piłki nożnej oraz wioślarstwa.
  • sekcja siatkówki kobiet Gedania Gdańsk (Liga Siatkówki Kobiet w sezonie 2006/07) oraz Energa Gedania II Gdańsk
  • sekcja piłki nożnej (V liga w sezonie 2006/07)

• Polonia Gdańsk powołany 27 września 1945 – początkowo nosił nazwę "NIT". Pierwsze mecze rozgrywano na wyspie Ostrów, a "dojazd" na żużlowe boisko przebiegał łodzią.
  • sekcja piłki nożnej mężczyzn (V liga w sezonie 2006/07)

• Gdański Klub Żużlowy "Wybrzeże" powstał w 2006; kontynuuje tradycje Gdańskiego Klubu Sportowego "Wybrzeże", działającego w latach 1945-2005.
  • sekcja żużlowa (I liga w sezonie 2010)

• Gdański Auto Moto Klub – klub zajmujący się motocrossem, istniejący od 1946 roku; organizator zawodów rangi mistrzostw Polski, Europy oraz świata.

• Stoczniowiec Gdańsk – klub hokejowy występujący w rozgrywkach hokejowej Ekstraligi; swoje mecze rozgrywa w hali Olivia.
  • sekcja hokeja na lodzie (Ekstraklasa w sezonie 2006/07)
  • łyżwiarstwo figurowe

• Trefl Gdańsk – męska drużyna siatkarska z Gdańska powstała w 2005 z inicjatywy właściciela firmy Trefl S.A. – Kazimierza Wierzbickiego.
  • sekcja siatkówki mężczyzn (I liga w sezonie 2007/08)

• GTS Gdańsk – klub siatkarski założony w 2005.
  • sekcja siatkówki mężczyzn (II liga w sezonie 2006/07)

• Seahawks Gdynia – klub futbolu amerykańskiego (wicemistrz Polski 2006 oraz 2008)

• TKKF Stoczniowiec Gdańsk – sekcja bokserska, kick-bokserska, muay thai, tenis stołowy, tenis ziemny
• TKKF Rozstaje Gdańsk – sekcja LA joggingu, p.nożna, sporty oraz zajęcia III wieku, kursy instruktorskie, itd

• UKS Jasieniak – uczniowski klub sportowy o profilu siatkarskim

• Żabi Kruk
  • klub kajakowy o profilu turystycznym

• SMS Gdańsk – zespół piłki ręcznej mężczyzn (I liga w sezonie 2006/07)

• Spójnia Gdańsk

• AZS AWFiS Gdańsk
  • sekcja piłki ręcznej kobiet AZS AWFiS Gdańsk (Ekstraklasa w sezonie 2006/07)
  • sekcja piłki ręcznej mężczyzn AZS AWFiS Gdańsk (I liga w sezonie 2006/07)
  • sekcja szermierki SIETOM AZS AWFiS Gdańsk
  • ponadto sekcje: gimnastyki, judo, lekkiej atletyki, pływania, rugby, tenisa stołowego, wioślarstwa, żeglarstwa

• Champion Gdańsk
  • sekcja kick-boxingu
  • sekcja muay thai

• GKS Morena – piłkarski klub sportowy występujący w B-klasie

• UKS Suchanik - uczniowski klub sportowy o profilu siatkarskim

• Gdański Klub Żeglarski

Media

Stacje telewizyjne

• TVP Gdańsk
• Telewizja EiA
• TVO Gdańsk (TV Rozstaje)
• GTV(Gdańska telewizja)

Stacje radiowe

Lokalne stacje radiowe nadające z Gdańska:

Stacja radiowa	Rok rozpoczęcia emisji[26]	Częstotliwość[27]	Uwagi
Radio Gdańsk	1945	103,7 MHz
Radio Eska Trójmiasto	1999	94,6 MHz
Radio Kaszëbë	2004	92,3 MHz	siedziba w Rumi
Radio Plus Gdańsk	1992	101,7 MHz
Radio RMF Maxxx Trójmiasto	2008	96,4 MHz	siedziba w Sopocie
Radio Złote Przeboje	2004	103,0 MHz

Prasa

• Dziennik Bałtycki
• Gazeta Wyborcza – oddział Trójmiasto
• Echo Miasta – oddział Trójmiasto
• Nasze Morze
• Pomorski Kurier Nieruchomości

Media internetowe

• Trojmiasto.pl
• Gdansk.NaszeMiasto.pl
• Pomorska.TV
• MMTrojmiasto.pl

Wspólnoty religijne

Ta sekcja od 2009-06 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne potrafią zostać zakwestionowane oraz usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, trzeba podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Polityka oraz administracja

Samorząd

Gdańsk jest miastem na prawach powiatu. Organem uchwałodawczym samorządu jest Rada Miasta Gdańska, składająca się z 34 radnych^[30].

Organem wykonawczym samorządu jest Prezydenta Miasta Gdańska.

Polityka

Mieszkańcy Gdańska wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 25. Mieszkańcy Gdańska wspólnie z mieszkańcami Sopotu wybierają 1 senatora (okręg wyborczy nr 65). Posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 1.

Mieszkańcy Gdańska wybierają 7 z 33 radnych do Sejmiku Województwa Pomorskiego (okręg wyborczy nr 3).

Podział administracyjny

 Osobne artykuły: Jednostki morfogenetyczne Gdańska i Dzielnice Gdańska.

Gdańsk, decyzją Rady Miasta, dzieli się na 34 jednostki pomocnicze zwane dzielnicami oraz osiedlami. Mieszkańcy dzielnic posiadają prawo tworzyć jednostki pomocnicze gminy – rady dzielnic oraz osiedli. W Gdańsku, wedle stanu na 1 grudnia 2011, działa:

• 5 rad dzielnic: Chełm, Śródmieście, Wrzeszcz Dolny, Wrzeszcz Górny, Piecki-Migowo,
• 23 rady osiedli.

W sześciu jednotkach pomocniczych nie powołano rad.

Komunikacja oraz transport

Układ drogowy

Gdańsk leży na skrzyżowaniu drogowych szlaków komunikacyjnych. W mieście spotykają się trasy europejskie: E28, E75 oraz E77. Na terenie Gdańska rozpoczyna się droga krajowa nr 91, krzyżują się ponadto: droga krajowa nr 7 oraz droga ekspresowa S6. Sieć drogową uzupełnia 6 dróg wojewódzkich.

Gdańsk ma obwodnicę tranzytową północ-południe w klasie drogi ekspresowej (Obwodnica Trójmiasta S6), omijającą centrum miasta od zachodu. Obwodnica stanowi przedłużenie autostrady A1. Jednym z problemów transportowych Gdańska był niedobór bezpośredniego połączenia portu gdańskiego z obwodnicą – najkrótsza trasa wiodła przez centrum miasta. Z uwagi na z tym, w latach 2010-2011 rozpoczęto budowę dwóch tras umożliwiających wyprowadzenie ruchu tego typu z centrum – południowej obwodnicy Gdańska oraz Trasy Sucharskiego.

Główną osią drogową miasta jest główna arteria komunikacyjna Trójmiasta, przebiegająca równolegle do linii kolejowej przez najważniejsze części miasta – Śródmieście, Wrzeszcz oraz Oliwę (leżące na tzw. Dolnym Tarasie). Dzielnice Górnego Tarasu, leżące w zachodniej części miasta, posiadają wydatnie gorszą sieć drogową, opierającą się z reguły na drogach dojazdowych do obwodnicy (ul. Świętokrzyska, Trasa W-Z, ul. Słowackiego, ul. Spacerowa).

Transport publiczny

 Osobne artykuły: Tramwaje w Gdańsku i Autobusy w Gdańsku.

Kręgosłup transportu publicznego w aglomeracji trójmiejskiej stanowi Szybka Kolej Miejska, której pociągi kursują od Tczewa przez Gdańsk, Sopot, Gdynię, do Rumi, Redy, Wejherowa oraz Słupska, na odcinku Gdańsk-Gdynia z częstotliwością do 7-8 minut w szczycie, po własnym torowisku wydzielonym z sieci PKP Polskie Linie Kolejowe.

Transport miejski w Gdańsku zarządzany jest przez Zarząd Transportu Miejskiego (ZTM Gdańsk), zaś przewozy realizują Zakład Komunikacji Miejskiej sp. z o.o. (ZKM Gdańsk), PKS Gdańsk sp z o.o., oraz Warbus. Na zlecenie ZTM funkcjonuje 75 linii autobusowych stałych dziennych, 10 linii nocnych oraz 4 linie sezonowe (łączna długość 767,7 km) oraz 10 linii tramwajowych (łączna długość 116,7 km). W Gdańsku funkcjonują także przewoźnicy prywatni (m.in. P.A. Gryf, Roki-Trans, Angelus, Jurexbus oraz in.), którzy zapewniają z reguły komunikację z okolicznymi miejscowościami.

W ramach wakacyjnej komunikacji turystycznej, miasta Gdańsk, Sopot oraz Hel postanowiły o uruchomieniu (od 2006 roku) tramwajów wodnych. Promy kursują na trzech liniach, obsługiwanych jednostkami Żeglugi Gdańskiej.

W 2007 roku, miasto Gdańsk wspólnie z trzynastoma gminami sąsiadującymi, utworzyło Metropolitalny Związek Komunikacyjny Zatoki Gdańskiej Jednym z pierwszych postanowień MZKZG była decyzja o wdrożeniu biletu metropolitalnego. Aktualnie w ramach MZKZG da się nabyć wspólne bilety 24-, 72-godzinne oraz miesięczne.

Transport lotniczy oraz żegluga morska

Znajdujący się w granicach miasta, w dzielnicy Matarnia, port lotniczy Gdańsk-Rębiechowo jest czwartym (po Warszawie, Krakowie oraz Katowicach) pod względem wielkości ruchu pasażerskiego portem lotniczym w Polsce. W 2010 obsłużył 2 232 590 pasażerów na 47 liniach krajowych oraz międzynarodowych.

Gdańsk ma duży port morski, będący równocześnie największym polskim portem. W 2008 przeładowano w nim towary o łącznej masie 17,07 mln t^[31]. Zdecydowaną przeważajaca ilość przeładunków stanowiły masowe ciekłe oraz suche (odpowiednio: 10,61 oraz 4,04 mln t). Na pozostałą cząstka składały się: kontenery 955 tys. t, ładunki drobnicowe 871 tys. t oraz przeładowywane w technologii ro-ro 602 tys. t.

Z Długiego Pobrzeża stale dzieją się rejsy białej floty, obsługiwanej przez przedsiębiorstwo Żegluga Gdańska, z reguły na trasach wycieczkowych po porcie, na Westerplatte oraz do Sopotu oraz Gdyni. W Gdańsku Nowym Porcie istnieje ponadto terminal pasażerski, z którego odpływają promy do Nynäshamn (Szwecja) linii Polferries.

Transport kolejowy

 Osobny artykuł: Kolej w Gdańsku.

Kolej żelazna dotarła do Gdańska 6 sierpnia 1852, kiedy uruchomiono 1-torowy odcinek Tczew-Gdańsk, stanowiący fragment Pruskiej Kolei Wschodniej (Preußische Ostbahn) z Berlina poprzez Kostrzyn-Krzyż-Piłę-Bydgoszcz-Tczew do Gdańska oraz Królewca. W październiku 1857 Gdańsk uzyskał połączenie z Malborkiem. W 1870 oddano do użytku połączenie Słupsk-Gdańsk wybudowane przez Berlińsko-Szczecińskie Towarzystwo Kolejowe (Berlin-Stettiner Eisenbahn Gesellschaft). W latach 1876-1877, dzięki uruchomieniu linii Malbork-Iława-Działdowo-Mława, 1 września 1877 Gdańsk uzyskał połączenie kolejowe z Warszawą^[32]. Do końca II wojny światowej funkcjonowała zbudowana w 1914 linia kolejowa Gdańsk Wrzeszcz - Stara Piła [Kartuzy]. Do roku 2015 planowana jest odbudowa tej linii jako Pomorskiej Kolei Metropolitalnej.

Lata powojenne przyniosły budowę wydzielonej, zelektryfikowanej linii SKM – w 1951 Gdańsk Główny-Gdańsk Nowy Port, w 1952 na odcinku Gdańsk Wrzeszcz-Sopot oraz w 1953 Sopot-Gdynia. Linia do Nowego Portu aktualnie używana jest zaledwie w ruchu towarowym, ma być jednak rewitalizowana w związku z EURO 2012.

  Sprawdź też: Dyrekcja Kolei w Gdańsku.

Gdańszczanie

 Osobny artykuł: Honorowy Obywatel Miasta Gdańska.

Współpraca międzynarodowa

Lista miast partnerskich Gdańska^[33]:

Brema – Niemcy (od 1976) Turku – Finlandia (od 1987) Cleveland – USA (od 1990) Barcelona – Hiszpania (od 1990) Kalmar – Szwecja (od 1991) Helsingør – Dania (od 1992) Marsylia – Francja (od 1992) Rouen – Francja (od 1992)

Kaliningrad – Rosja (od 1993) Sefton – Wielka Brytania (od 1993) Odessa – Ukraina (od 1996) Astana – Kazachstan (od 1996) Sankt Petersburg – Rosja (od 1997) Rotterdam – Holandia (od 1998) Wilno – Litwa (od 1998) Nicea – Francja (od 1999)

Newcastle upon Tyne oraz Gateshead – Wielka Brytania (od 2001) Szanghaj – Chiny (od 2004) Palermo, Sycylia – Włochy (od 2005) Bytów – Polska (od 2007)[34] Omsk – Rosja (od 2008) Nowopołock oraz Połock – Białoruś (od 2009) Gandawa – Belgia (od 2009)

Sprawdź też

• Zivilgefangenenlager Neufahrwasser
• ORP Gdańsk
• Cmentarze żydowskie w Gdańsku

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona miasta Gdańsk
• BIP Urzędu Miasta Gdańsk
• Interaktywny plan Gdańska
• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
• Gdańsk w katalogu Open Directory Project

p • d • e Gdańsk Historia Kalendarium historii Gdańska Kultura w Gdańsku Festiwal Dobrego Humoru • Jarmark św. Dominika • Gdański Festiwal Carillonowy • Festiwal Szekspirowski • Festiwal Polskich Wideoklipów Yach Film • Parada niepodległości Obiekty kulturalne Opera Bałtycka • Filharmonia Bałtycka • Teatr Wybrzeże • Fundacja Theatrum Gedanense • Teatr Leśny Komunikacja Tramwaje w Gdańsku • Autobusy w Gdańsku • Szybka Kolej Miejska • Metropolitalny Związek Komunikacyjny Zatoki Gdańskiej • Port lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy • Żegluga Gdańska • Gdańsk Główny Edukacja Uniwersytet Gdański • Akademia Sztuk Pięknych • Politechnika Gdańska • Wyższa Szkoła Bankowa • Gdański Uniwersytet Medyczny • Akademia Muzyczna Religia Biskupi gdańscy • Archidiecezja gdańska • Eparchia wrocławsko-gdańska Sport Polonia Gdańsk • Lechia Gdańsk • Stadion Lechii • PGE Arena Gdańsk • Gedania Gdańsk • Wybrzeże Gdańsk • Pomorski Związek Piłki Nożnej • Maraton Solidarności Ważniejsze atrakcje Bazylika Mariacka • Dwór Artusa • Ratusz Głównego Miasta w Gdańsku • Brama Żuraw • Wielka Zbrojownia • Katownia • Ratusz Starego Miasta • Kościół Świętej Trójcy • Fontanna Neptuna • Ulica Długa

p • d • e Województwo pomorskie Powiaty grodzkie Gdańsk • Gdynia • Słupsk • Sopot Powiaty ziemskie bytowski • chojnicki • człuchowski • gdański • kartuski • kościerski • kwidzyński • lęborski • malborski • nowodworski • pucki • słupski • starogardzki • sztumski • tczewski • wejherowski

p • d • e Miasta wojewódzkie Polski Białystok • Bydgoszcz • Gdańsk • Gorzów Wielkopolski • Katowice • Kielce • Kraków • Lublin • Łódź • Olsztyn • Opole • Poznań • Rzeszów • Szczecin • Toruń • Warszawa • Wrocław • Zielona Góra