Gorzów Wielkopolski (wymowa ?/i niem. Landsberg an der Warthe) – miasto na prawach powiatu w zachodniej Polsce, w województwie lubuskim, siedziba wojewody lubuskiego. Gorzów Wielkopolski położony jest nad Wartą.
Gorzów Wielkopolski jest miastem o największej liczbie mieszkańców w województwie lubuskim. W grudniu 2010 roku Gorzów Wielkopolski zamieszkiwało 125 394 osób, co lokuje go na 31. pozycji w kraju pod względem liczby ludności[1].
Położenie
Pod względem geograficznym leżące jest na skraju Kotliny Gorzowskiej leżącej na Równinie Gorzowskiej, nad Wartą u ujścia Kłodawki, na wysokości od 19 do 82 metrów n.p.m.potrzebne źródło Leży 53 km od granicy z Niemcami oraz około 135 km od ich stolicy, Berlina. Do Warszawy jest 448 km, a siedziba władz samorządowych województwa lubuskiego istnieje w oddalonej o 112 km Zielonej Górze. Miasto leży w granicach historycznej ziemi lubuskiej. Po podbiciu Lubuszan przez Polan, tereny te zostały włączone do Wielkopolski. Następnie w 1252 r. ziemia ta była włączona do Marchii Brandenburskiej, stanowiąc zalążek Nowej Marchii. Do 1945 r. miasto związane było z niemiecką Brandenburgią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski.
Historia
W okresie wczesnego średniowiecza (od X wieku), tereny ujścia rzeki Warty znajdowały się pod panowaniem oraz kontrolą państwa Polan, a następnie Królestwa Polskiego. Postępujący proces rozbicia dzielnicowego piastowskiego państwa polskiego, doprowadził do utraty tych terenów na rzecz zachodnich sąsiadów. W 1249 ziemia lubuska znalazła się w rękach brandenburskich poprzez zastaw jaki Bolesław Rogatka, książę legnicki uczynił wobec arcybiskupów Magdeburga. W 1260 Konstancja – księżniczka córka Przemysła I, księcia wielkopolskiego wyszła za Konrada, syna margrabiego brandenburskiego Jana, jako posag wniosła ziemie kasztelanii santockiej bez samego grodu. 2 lipca 1257 rycerz Albrecht de Luge stał się upoważniony przez margrabiego Jana I z dynastii askańskiej do założenia prawie na granicy kasztelanii oraz ziemi lubuskiej miasta o nazwie Landisberch Nova (Landsberg Nowy, dla rozróżnienia z Altlandsbergiem, koło Berlina (w Niemczech do 1945 r. nazwa Landsberg odnosiła się w sumie do 6 miejscowości). Landisberch (Landsberg) szybko stał się ważnym ośrodkiem kulturalnym oraz handlowym na wschodnich rubieżach Brandenburgii. Wraz z założeniem miasta zbiegła się budowa okazałej gotyckiej fary (kościoła parafialnego, od 1537 luterańskiego), dziś rzymskokatolickiej katedry pw. Wniebowzięcia NMP W 1433 przeżył oblężenie husytów, w XVII wieku przez kilkadziesiąt lat znosił szwedzką okupację, utrzymywał wojska rosyjskie w wojnie siedmioletniej, opłacał się kontrybucją armii Napoleona. Od 1892 r. Gorzów był siedzibą powiatu miejskiego (niem. Stadtkreis).
Do przedwojennych osobistości Landsbergu należą: Max Bahr (właściciel fabryki worków jutowych, właściciel willi zajmowanej aktualnie przez Pałac Biskupi, inicjator budowy łaźni miejskiej (1928), która działała jeszcze na początku XXI wieku), Hermann Paucksch – fabrykant z Zawarcia (fundator fontanny z 1897 na Starym Rynku, nazwanej od jego nazwiska, odtworzonej w 1997 rękami gorzowian oraz dawnych niemieckich mieszkańców), właściciel willi Grodzkiego Domu Kultury na Zawarciu, Gustaw Schroeder – założyciel fabryki kabli oraz sznurów, budowniczy willi, aktualnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta. W Landsbergu nad Wartą urodziła się w 1929 Christa Wolf, najsławniejsza pisarka NRD, kilkoro literatów, utalentowanych artystów oraz techników, przebywało tu także parę ważnych postaci znanych z historii powszechnej np. Fryderyk Schleiermacher, Gottfried Benn. Położenie miasta u ujścia Kłodawy (Kłodawki) do Warty na skrzyżowaniu wodnych oraz lądowych szlaków komunikacyjnych, dawało dogodne warunki do urbanizacji oraz rozwoju miasta, które rozkwitało dzięki pracy kupców oraz rzemieślników. Doprowadziło to do rozrośnięcia się miasta oraz przybrania jeszcze większej wartości ekonomiczno-strategicznej.
Były gmach poczty głównej w Gorzowie
Podczas II wojny światowej garnizon Wehrmachtu wycofując się do Kostrzyna nad Odrą wysadził oba mosty, a oddziały Armii Czerwonej paliły Stare Miasto począwszy od 30 stycznia 1945, masowo dokonując też gwałtów na kilku tysiącach niemieckich kobietpotrzebne źródło. W marcu miasto przyjęło nazwę Gorzów nad Wartą, a później dodano przymiotnik Wielkopolski. Pierwszymi polskimi osadnikami spoza miasta byli kolejarze, którzy przybyli tu 3 lutego 1945 z radzieckim transportem wojskowym z wielkopolskiego Wągrowca. Pierwszym Komendantem Wojennym miasta był radziecki dowódca płk. Josif Dragun, władzę sprawował do 26 marca 1945, po czym przekazał ją polskiej administracji – pierwszemu prezydentowi miasta Piotrowi Wysockiemu[2]. Równocześnie powołana była w Gorzowie delegatura poznańskiego urzędu wojewódzkiego, w celu zapewnienia sprawnej polskiej administracji na zachodnim pograniczu. Ludność niemiecką, która nie opuściła miasta przed nadejściem 1 Frontu Białoruskiego, przesiedlono[3] do radzieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Do Gorzowa przybywali równocześnie liczni Polacy wysiedleni z Kresów Wschodnich[4].
W okresie powojennym następował ponowny szybki rozwój miasta. Od roku 1945 do 1950, Gorzów pełnił rolę głównego ośrodka administracyjnego zachodnich powiatów województwa poznańskiego. Równocześnie w Gorzowie rozpoczęła działalność administracja kościoła katolickiego, obejmująca tereny północno-zachodniej Polski. Z powodu wyjątkowo silnej niechęci komunistycznej władzy do rezydującej w Gorzowie wpływowej katolickiej administracji kościelnej, Gorzów tracił stopniowo znaczenie na administracyjnej mapie kraju. Od 1950 roku miasto należało do nowo utworzonego województwa zielonogórskiego. Już w połowie lat 60. liczba ludności sięgnęła 50 tys. osób, przekraczając stan sprzed wojny. W końcu lat 60. Gorzów przeżywa drugi w swych dziejach boom budowlany stając się miastem średniej wielkości, następuje dynamiczny rozwój przemysłu. W latach 70. powstały pierwsze publiczne placówki szkolnictwa wyższego. W 1975 roku miasto było stolicą nowo utworzonego województwa gorzowskiego, a w 1979 roku urodziła się 100-tysięczna gorzowianka[5]. W latach 80. wybudowany stał się nowoczesny szpital wojewódzki.
Po pacyfikacji przez ZOMO strajku w Zakładach Mechanicznych „Ursus” 16 grudnia 1981 roku w Gorzowie powstała silna organizacja NSZZ Solidarność[6]. Pierwszym demokratycznie wybranym przewodniczącym Zarządu Regionu Gorzowskiego Solidarności stał się Edward Borowski (pełnił tę funkcję aż do śmierci 4 sierpnia 1987 roku). Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku zastrajkowały największe gorzowskie zakłady przemysłowe: ZWCh Stilon, Silwana, ZM Ursus.16 grudnia 1981 roku ZOMO brutalnie rozbiło strajk w Ursusie. Solidarność w Gorzowie zeszła do podziemia. W 1982 roku rozpoczęto wydawanie biuletynu Feniks (do dziś organ ZR Gorzowskiego NSZZ Solidarność). W tym samym roku powstał w Gorzowie Młodzieżowy Ruch Oporu (MRO) zrzeszający antykomunistyczną młodzież gorzowskich szkół średnich. 31 sierpnia 1982 roku, w 2. rocznicę podpisania porozumień sierpniowych, w centrum miasta miały miejsce wielogodzinne solidarnościowe oraz demonstracje. W 1983 roku w miejsce MRO powstał Ruch Młodzieży Niezależnej (RMN). Pierwszym przewodniczącym RMN był Marek Rusakiewicz. RMN wydawał własne pismo podziemne Szaniec (łącznie w latach 1983-1989 ukazało się prawie 200 numerów) rozprowadzane wśród młodzieży szkół średnich. Wiosną 1989 roku, z inspiracji Solidarności oraz RMN, odbyła się w Gorzowie kilkunastotysięczna manifestacja mieszkańców protestujących przeciwko planom budowy elektrowni jądrowej w niedalekim Klempiczu.
Lata 90. to dynamiczny rozwój sektora prywatnego. Powstają pierwsze inwestycje zagraniczne. Od 1999 roku Gorzów jest siedzibą wojewody lubuskiego.
W 2007 roku miasto obchodziło jubileusz 750-lecia lokacji.
Toponimia
Pierwotna niemiecka nazwa Landsberg an der Warthe pochodzi od słów "Land" (pol. ziemia, kraina) oraz "Berg" (pol. góra), będących częstymi elementami nazewnictwa niemieckich miast. Poza główną nazwą miasto posiadało element lokalizujący miasto, wynikający z dużej liczby miast w ówczesnej Rzeszy Niemieckiej posiadających tę nazwę.
Historia polskiej nazwy miasta rozpoczęła się na początku kwietnia 1945 roku, kiedy zaczęła upowszechniać się nazwa Gorzów[7]. Nazwa, choć nie umotywowana historycznie, nie jest jednak całkiem przypadkowa – miastu nadano nazwę Gorzów w analogii do Gorzowa Śląskiego na Śląsku Opolskim, który po niemiecku nazywał się Landsberg in Oberschlesien, będącym miastem pogranicza etnicznego oraz mającym podwójną (polską oraz niemiecką) tradycję nazewniczą. W początkowym okresie rządów polskich stosowana była także nazwa Kobyla Góra, którą wywodzono z nieprecyzyjnego, XV-wiecznego opisu granic miasta. Nazwę Kobylagóra przedstawił w 1934 r. Stanisław Kozierowski w swoim Atlasie nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej[8]. Współczesna nauka nie znajduje jednak żadnych dowodów na faktyczne odnoszenie się tej nazwy do samego Landsbergu.
Po przyłączeniu do woj. poznańskiego, od 7 lipca 1945 roku w dokumentach urzędowych funkcjonuje nazwa Gorzów nad Wartą[7]. Dodany drugi człon nad Wartą był dokładnym odzwierciedleniem niemieckiego określenia lokalizacyjnego an der Warthe.
2 marca 1946 roku Komisja Ustalania Nazw Miejscowości podjęła decyzję o urzędowym brzmieniu nazwy Gorzów Wielkopolski. Zgodnie z zarządzeniem Ministrów: Administracji Publicznej oraz Ziem Odzyskanych nazwa Gorzów Wielkopolski formalnie obowiązuje od 19 maja 1946 roku[9]. Miasto wcale nie było stale związane z historycznym regionem Wielkopolski, albowiem ziemie te należały do kasztelanii santockiej przed powstaniem Gorzowa. Pomimo tego faktu zmieniono drugi człon nazwy z nad Wartą na Wielkopolski. Sam przymiotnik Wielkopolski ukazuje się w dziennikach ustaw oraz monitorach rządowych dopiero na początku lat 50., czyli kiedy miasto już nie należało do woj. poznańskiego.
Wedle nazewnictwa pocztowego do 30 maja 1945 roku nazwa brzmiała Kobylagóra, następnie Gorzów nad Wartą, a od 5 listopada 1946 roku Gorzów Wielkopolski[7].
Środowisko naturalne
Gorzów Wielkopolski – analogicznie jak Rzym – położony jest na siedmiu wzgórzach.
Na obszarze Gorzowa da się zauważyć dwa poziomy teras holoceńskich, w obrębie których są rozliczne zachowane starorzecza. Prawobrzeżna cząstka Gorzowa leży na silnie pofałdowanej północnej krawędzi pradoliny Warty o zróżnicowanych rzędnych od 23,0 m do 82,0 m n.p.m. Lewobrzeżna, nizinna cząstka o przeciętnej rzędnej wynoszącej 19 m n.p.m. zawiera w sobie płaską terasę zalewową, przeciętą Kanałem Ulgi[10].
Architektura
ulica Bolesława Chrobrego, cząstka gorzowskiego Traktu Królewskiego
Układ urbanistyczny miasta
Układ historyczny Starego Miasta w ciągu ostatnich 50 lat uległ znacznemu przekształceniu ze względu na prawie całkowite jego zniszczenie w wyniku działań II wojny światowej oraz w sposób jego odbudowy w latach 60. XX wieku, który zignorował średniowieczną strukturę działek oraz dokonał zmian w układzie ulic. Zachowany stał się zaledwie zewnętrzny, historyczny obrys Starego Miasta z fragmentami murów obronnych oraz czytelność większości ulic. Natomiast charakter nowej zabudowy, w większości mieszkaniowej wprowadzonej w jego obszar nie nawiązał do historycznych wartości[11]. Dużą wartość historyczną ma jednak kompleks Nowego Miasta, w większości kamienic z przełomu XIX oraz XX wieku, którego układ wpisany stał się do rejestru zabytków.
Architektura w mieście
-
Fontanny
W Gorzowie Wielkopolskim istnieje 8 fontann.
Zieleń miejska
Staw w Parku Wiosny Ludów
Miasto ma 9 parków o łącznej powierzchni 138,3 ha (w tym Słowiański, Siemiradzkiego, Kopernika, Wiosny Ludów, 750-lecia, Zacisze) oraz 141 zieleńców zajmujących łączną powierzchnię około 120,5 ha okalające tereny wokół placów, budynków oraz narożniki ulic. Wszystkie parki, zieleńce oraz tereny zieleni osiedlowej zajmują łączną powierzchnię 342,7 ha[12].
W granicach miasta jest też jeden zwarty kompleks leśny stanowiący wschodni fragment Obszaru Chronionego Krajobrazu "Wysoczyzna Gorzowska", związanego ze strefą krawędziową wysoczyzny morenowej, biegnący od Witnicy, aż po Gorzów Wielkopolski. Drzewostany tego obszaru składają się przede wszystkim z sosny z domieszką drzew liściastych[13].
Gospodarka
|
|
Ta sekcja od 2009-05 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne potrafią zostać zakwestionowane oraz usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, trzeba podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Centrum Handlowe Askana otwarte w 2007 r.
Siedziba Vetoquinol Biowet, przedsiębiorstwa z branży farmacji weterynaryjnej istniejącego w Gorzowie od 1888 r.
W listopadzie 2010 r. stopa bezrobocia w Gorzowie wynosiła 7,7 proc. a w Powiecie Gorzowskim 11,7 proc. o[14].
Miasto Gorzów Wielkopolski dostała nagrodę jako Gmina Fair Play-Certyfikowana Lokalizacja Inwestycji w kategorii dużych miast w Polsce, w konkursie organizowanym przez Instytut Badań Nad Gospodarką Rynkową 2009 r.[15] Gorzów Wlkp. jest prężnym ośrodkiem przemysłowym z rozwiniętym przemysłem chemicznym, elektronicznym, energetycznym, farmaceutycznym, lekkim, maszynowym, metalowym, motoryzacyjnym, spożywczym, włókienniczym.
Dobrze rozwinięty handel oraz usługi. W mieście działa wiele stacji benzynowych, serwisów, warsztatów, hurtowni, sklepów, punktów usługowych, są oddziały większości działających w Polsce banków oraz towarzystw ubezpieczeniowych, dealerzy popularniejszych marek samochodowych. Istnieje wiele centrów handlowych oraz marketów wielkopowierzchniowych.
W Gorzowie działa podstrefa Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.
Od momentu reform gospodarczych Balcerowicza z początku lat 90. Gorzów przechodził duże zmiany w strukturze gospodarczej. Tuż po wprowadzeniu gospodarki wolnorynkowej największe zakłady w mieście, tzn. ZWCH Stilon, Silwana oraz Ursus, zaczęły przechodzić trudności. Konieczność konkurowania z firmami zagranicznymi doprowadziła do ich upadku albo sprzedażypotrzebne źródło. Stilon wpadł w tarapaty finansowe związane z radykalnym zmniejszeniem zamówień. Z ok. 20 tys. osób załoga zmniejszyła się do kilku tysięcy pod koniec lat 80potrzebne źródło. Na przełomie stuleci cząstka majątku ZWCH Stilon nabyli Nylstar oraz Rhodia, ale zarówno zatrudnienie jak oraz produkcja wcale nie zbliżyły się do historycznych rekordówpotrzebne źródło. Zakłady Mechaniczne Ursus ostatecznie zostały zamknięte pod koniec lat 90 analogicznie jak Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Rolno-Przemysłowe (rzeźnia miejska), zaś Silwana jest w stanie upadłości.
W przeciwieństwie do rodzimych gigantów z minionej epoki dużo lepiej radziły sobie nowo powstające firmypotrzebne źródło. Gorzów od początku lat 90. dynamicznie przyciągał kapitał zarówno Polski jak oraz zagraniczny. W 1993 r. zakład produkcyjny otwarła firma Volkswagen Elektrosystemy Sp. z o.o., która w 2006 była wykupiona przez japoński koncern Sumitomo Electric. Jest to aktualnie największy pracodawca w mieście zatrudniający ok. 3 tys. ludzipotrzebne źródło. W Gorzowskiej Podstrefie Kostrzyńsko-Słubickiej Strefy Ekonomicznej działa aktualnie wiele firm a największym inwestorem jest tajwański koncern TPV Displays, który rozpoczął działalność w 2007 r. Jako stolica województwa oraz powiatu Gorzów ma duży odsetek zatrudnionych w urzędach administracji rządowej oraz samorządowejpotrzebne źródło.
Jak we wszystkich polskich miastach doby komunizmu, tak oraz w Gorzowie handel był niezwykle utrudnionypotrzebne źródło. Z upadających spółdzielni szybko powstała gęsta sieć sklepów, rozwijały się także targowiska. Miasto w latach 90. otworzyło się na handel wielkopowierzchniowy, a pierwszym sklepem tego typu był HIT, który parę lat później stał się wykupiony przez Tesco, które obecne ma w Gorzowie dwa hipermarkety oraz jeden mniejszy obiekt. Rozwijają się także galerie handlowepotrzebne źródło. Pierwszym dużym przedsięwzięciem tego typu było Centrum Handlowe Panorama w dzielnicy Górczyn otwarte na początku tego wieku. Kolejno powstawały m.in. Park 111, Galeria Młyńska, Kupiec Gorzowski oraz Galeria Askana, a w międzyczasie odnowiony stał się Dom Towarowy Rolnik. W 2008 r. irlandzka firma Caelum Development rozpoczęła budowę największego obiektu handlowego w województwie NoVa Park. 18 kwietnia 2012r. odbyło się otwarcie centrum handlowego NoVa Park.[16]. Planowane jest także nowa Galeria Zielona Przystań[17]. W 2011 r. rozpocznie się budowa hotelu przy Centrum Sportowo Rehabilitacyjnym Słowianka[18].
Demografia
Struktura demograficzna mieszkańców Gorzowa wg danych z 31 grudnia 2008[12]:
| Opis |
Ogółem |
Kobiety |
Mężczyźni |
| jednostka |
osób |
% |
osób |
% |
osób |
% |
| populacja |
125 157 |
100 |
65 620 |
52,43 |
59 537 |
47,57 |
| wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) |
21 589 |
17,25 |
10 429 |
8,33 |
11 160 |
8,92 |
| wiek produkcyjny (18–65 lat) |
84 113 |
67,21 |
41 519 |
33,17 |
42 594 |
34,03 |
| wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) |
19 455 |
15,54 |
13 672 |
10,92 |
5783 |
4,62 |
Liczba ludności Gorzowa Wielkopolskiego na przestrzeni ostatnich 5 stuleci 
Największą populację Gorzów Wielkopolski odnotował w 1999 r. – wg danych GUS 126 406 mieszkańców[19].
Klimat
W Gorzowie Wielkopolskim panuje klimat umiarkowany przejściowy, z przewagą wpływów oceanicznych. Opady roczne wynoszą 523,2 mm.
| Średnia temperatura oraz opady dla Gorzowa Wielkopolskiego |
| Miesiąc |
Sty |
Lut |
Mar |
Kwi |
Maj |
Cze |
Lip |
Sie |
Wrz |
Paź |
Lis |
Gru |
Roczna |
| Średnie najwyższe temperatury [°C] |
0 |
2 |
7 |
16 |
17 |
22 |
23 |
22 |
19 |
13 |
7 |
1 |
12 |
| Średnie najniższe temperatury [°C] |
-4 |
-3 |
-2 |
4 |
8 |
12 |
13 |
12 |
9 |
6 |
2 |
-3 |
4 |
| Opady [mm] |
33 |
30.5 |
33 |
35.6 |
48.3 |
58.4 |
71.1 |
58.4 |
40.6 |
38.1 |
38.1 |
38.1 |
523,2 |
| Źródło: Weatherbase[20] 18.12.2008 |
Komunikacja oraz transport
Komunikacja miejska
-
Komunikacja miejska w Gorzowie Wielkopolskim obsługiwana jest przez autobusy kursujące na 41 liniach dziennych oraz 3 nocnych, oraz tramwaje jeżdżące na 3 liniach. Transportem zarządza Miejski Zakład Komunikacji. Stan taboru autobusowego MZK trzeba do najlepszych w kraju – przeważajaca ilość autobusów jest niskopodłogowych oraz składa się z reguły z pojazdów Solaris Urbino 12 oraz MAN NL 202. W 2011 roku zakupione zostałe nowe autobusy MAN NL283 Lions' City w ilości 11 sztuk[21]. Do 2014 r. planowana jest także wymiana przestarzałych tramwajów, których wiek dochodzi do 40 lat na dużo nowocześniejsze używane tramwaje typu N8C zakupione z Niemiec. Komunikacja miejska operuje na co dzień zarówno na terenie Gorzowa jak oraz okolicznych gmin, a w lecie dowozi także ludzi na wybrane kąpieliska. MZK na początku 2011 r. ogłosił, że w pierwszej połowie roku zakupi ponad 100 automatów do biletów. Dokupionych będzie także kilkanaście autobusów niskopodłogowych, Zakład zainwestuje także nowe wiaty przystankowe[22]. Od początku 2011 zniknąć ma także autobus linii 114, a od lutego kursować ma nowy autobus linii 401-404[23].
Transport drogowy
Miasto stanowi ważny węzeł drogowy w którym przecinają się dwie drogi krajowe:
27 listopada 2007 otwarto obwodnicę Gorzowa, która jest częścią przyszłej drogi ekspresowej S3. W mieście rozpoczynają się także 4 drogi wojewódzkie. Droga wojewódzka nr 132 biegnąca do Kostrzyna nad Odrą, droga wojewódzka nr 151 do Choszczna, droga wojewódzka nr 158 do Drezdenka oraz droga wojewódzka nr 130 do Dębna. nieoczekiwanie tego z miasta wybiegają drogi powiatowe m.in. do Borka, Ulimia, Chwalęcic, Santoka.
W Gorzowie działa spółka PKS Gorzów Wielkopolski będąca największym przewoźnikiem autobusowym w regionie.
Transport kolejowy
Gorzów uzyskał pierwsze połączenie kolejowe dzięki uruchomieniu 12 października 1857 102,4 km jednotorowej linii Krzyż Wielkopolski-Gorzów-Kostrzyn nad Odrą[24]. Kolejnym połączeniem wybudowanym w latach 1885-1896 była 67,6 km jednotorowa linia Dąbrówka Wielkopolska-Gorzów.
Aktualnie przez miasto przebiegają linia kolejowa nr 203 (Berlin – Kostrzyn nad Odrą – Gorzów – Piła-Tczew), która dzięki węzłowi kolejowemu w Krzyżu Wielkopolskim łączy miasto ze Szczecinem oraz Poznaniem. Z miasta wychodzi także linia kolejowa nr 367 biegnąca w kierunku Zbąszynka, oraz linia kolejowa nr 415 do Myśliborza.
W mieście działa 5 stacji kolejowych, z czego najważniejsza to Gorzów Wielkopolski. Pozostałe to Gorzów Wielkopolski Wieprzyce, Gorzów Wlkp. Zamoście, Gorzów Wlkp. Karnin oraz Gorzów Wlkp. Zieleniec.
Ponadto w Gorzowie istnieje dawny przystanek Gorzów Wlkp. Chróścik na niedziałającej linii do Myśliborza.
Gorzów jest siedzibą spółek produkcyjnych oraz usługowych związanych z transportem kolejowym, m.in. Gorzów Wagony, zajmująca się naprawą oraz renowacją wagonów. Miasto jest także siedzibą Zakładu Linii Kolejowych spółki PKP Polskie Linie Kolejowe.
Transport lotniczy
Gorzów nie ma własnego lotniska. Przy Szpitalu Wojewódzkim zlokalizowane jest oświetlone lądowisko dla śmigłowców. Planowana była budowa bazy lotnictwa sanitarnego oraz lotniska aeroklubu w podgorzowskich Wojcieszycach, lecz Wojewódzki Sąd Administracyjny unieważnił uchwałę gminy Kłodawa o zmianie planu zagospodarowania przestrzennego pod lotnisko[25]. W okolicach Gorzowa istnieje leśna baza lotnicza Lasów Państwowych w Lipkach Wielkich, a także prywatne lotnisko w Trzebiczu Nowym k. Drezdenka.
Najbliższe porty lotnicze:
Transport wodny śródlądowy
W Gorzowie istnieje niewielki port rzeczny na Warcie, jednakże znaczenie transportu wodnego aktualnie jest bardzo małe. W mieście działa stocznia rzeczna oraz Stowarzyszenie Wodniaków Gorzowskich "Kuna", które opiekuje się zabytkowym lodołamaczem o tej samej nazwie.
Mosty gorzowskie
W Gorzowie leżą 4 mosty nad Wartą. Są to most Staromiejski, most Lubuski, most żelazny (kolejowy) oraz most w Wieprzycach w przebiegu Trasy Zgody na obwodnicy S3.
Nad Kanałem Ulgi miasto ma 2 mosty: Most Stary oraz most w przebiegu Trasy Nadwarciańskiej. Gorzów ma 10 mostów nad Kłodawką[26] oraz kładki dla pieszych[27].
Edukacja
-
Miasto jest rozwijającym się ośrodkiem szkolnictwa wyższego w zachodniej Polsce. Pierwszą szkołą wyższą w powojennym Gorzowie było utworzone w 1947 Wyższe Seminarium Duchowne, które następnie przeniesiono w 1952 do Paradyża. Aktualnie najważniejsze placówki szkolnictwa wyższego to:
Ponadto w Gorzowie funkcjonuje szereg filii oraz ośrodków zamiejscowych uczelni z najbliższych miast akademickich. Miasto ma także rozwiniętą sieć placówek oświaty. Działa m.in. 8 publicznych liceów ogólnokształcących oraz szereg zespołów szkół szkolnictwa zawodowego. Działają dwie publiczne szkoły muzyczne (I oraz II stopnia oraz I stopnia), jak także liceum plastyczne. Gorzów ma także dużą liczbę szkół niepublicznych wszystkich szczebli. Ponadto w mieście funkcjonują dwie instytucje publiczne nadzorujące oraz wspomagające oświatę na obszarze województwa: Lubuskie Kuratorium Oświaty oraz Wojewódzki Ośrodek Metodyczny. W Gorzowie Wielkopolskim istnieje Szkoła tańca "Mandaryna Dance Studio" należąca do Marty Wiśniewskiej.
Kultura oraz sztuka
Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta
W mieście działa Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta, będące najstarszym muzeum w województwie. Składa się z czterech oddziałów: Muzeum Sztuk Dawnych, Muzeum Grodu Santok, Muzeum Warty oraz Muzeum Kultury oraz Techniki Wiejskiej.
Wedle danych z 2006 r. w mieście działało 15 placówek bibliotecznych, z których w 2006 roku korzystało 33 644 czytelników[12]. Największą biblioteką jest Wojewódzka oraz Miejska Biblioteka Publiczna im. Zbigniewa Herberta, które prócz wypożyczalni głównej ma 3 oddziały oraz filie. Biblioteka ta ma w swoich zbiorach 389 373 książek[28]. W styczniu 2008 r. otwarta była jej nowa siedziba. W nowoczesnym gmachu mieszczą się aktualnie wszystkie działy, wcześniej rozrzucone w wielu lokalizacjach w mieście, a ponadto przeniesiony z ul. Pomorskiej Ośrodek Alliance Francaise, jak także galeria oraz kawiarnia. Zabytkowy budynek obok WiMBP tzw. Willa Jahnego w ciągu kilku lat ma zostać zaadaptowany na siedzibę Miejskiego Ośrodka Sztuki a oba budynki posiadają być połączone mostkiem.
W Gorzowie działają 2 kina, które w 2006 roku odwiedziło 86 665 widzów[12]. Centrum Filmowe Helios jest multipleksem z 5 salami znajdującym się w Galerii Askana. Kino "60 krzeseł" mieści się w Miejskim Ośrodku Sztuki przy ul. Pomorskiej 73 oraz jest kinem studyjnym z widownią na 60 osób, gdzie wyświetlane są produkcje filmowe spoza głównego nurtu komercyjnego. Kino to powstało we wrześniu 2002. Projekcje dzieją się od września do czerwca. W siedzibie kina działa także Dyskusyjny Klub Filmowy "Megaron". Wcześniej w mieście działało 5 innych kin, aktualnie są one nieczynne. Kino "Kopernik" przy ul. Warszawskiej, było oddane do użytku w 1975 oraz posiadało widownię na 570 osób, Kino "Słońce" mieszczące się w centrum miasta przy ul. Chrobrego było najstarszym kinem w Gorzowie. Obydwa zostały zamknięte w 2007 r. w zwiazku z otwarciem kompleksu kinowego Helios. Ponadto istniały jeszcze kina "Muza", kino Kolejarz oraz kino "Kapitol".
W świecie muzyki najbardziej znany jest Jazz Club "Pod Filarami". Klub co roku gości wielu artystów jazzowych zarówno z Polski jak oraz zagranicy[29].
18 maja 2011 roku była otwarta Filharmonia Gorzowska[30]. Inwestycja zrealizowana kosztem 130 mln złotych jest pierwszym etapem projektu budowy Centrum Edukacji Artystycznej, w skład którego wejdzie także Zespół Szkół Artystycznych.
Teatry
- Teatr im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wlkp. (scena główna oraz scena letnia),
- Teatr Kreatury
- Cygański Teatr Muzyczny Terno
- Amfiteatr Gorzowski
- Teatr Na Murku
Imprezy cykliczne
Lista imprez cyklicznych odbywających się w Gorzowie Wielkopolskim:
- Konfrontacje Fotograficzne – maj, od 1974[31]
- Dni Gorzowa nad Wartą – czerwiec[32]
- Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich "Romane Dyvesa" – lipiec[33]
- Reggae nad Wartą
- Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Jana Sebastiana Bacha – październik, od 1986[34]
- Gorzów Jazz Celebrations (do 2004 – Pomorska Jesień Jazzowa)
- Gorzowskie Spotkania Teatralne – listopad, od 1983[35]
- Międzynarodowy Festiwal Muzyczny Serenada nad Wartą – od 2005 r.
Lista nieodbywających się już imprez cyklicznych w Gorzowie Wielkopolskim:
- Biennale Sztuki Sakralnej Sacrum – do 2004, odbyło się 11 razy[36]
Gorzowscy twórcy oraz wykonawcy
- Adam Bałdych – muzyk;
- Piotr Bukartyk wykonawca poezji śpiewanej;
- Edward Dębicki założyciel Cygańskiego Teatru Muzycznego "Terno", dyrektor oraz kierownik artystyczny Międzynarodowych Spotkań Cygańskich w Gorzowie "Romane Dyvesa";
- Irena Dowgielewicz – poetka, pisarka;
- Hermann Ende – architekt;
- Marian Klaus – muzyk, kompozytor, nauczyciel, stroiciel fortepianów oraz akordeonów
- Victor Klemperer – literat
- Ryszard Krynicki – poeta oraz wydawca;
- Michał Kwiatkowski – piosenkarz, wokalista, muzyk, występował w Szansie na sukces, znany także we Francji z programu Star Academy (odpowiednik polskiego Idola);
- Zdzisław Morawski – poeta;
- Krystyna Prońko – piosenkarka;
- Krzysztof Pulkowski reżyser, scenarzysta, aktor, niezależny twórca;
- Bronisława Wajs zwana też Papuszą – poetka, pisarka romskiego pochodzenia;
- Christa Wolf – pisarka
- Jan Korcz – był pierwszym artystą malarzem, który osiedlił się w Gorzowie po wojnie Urodził się 1 stycznia 1905 r. w Samborze na Ukrainie, zmarł 16 marca 1984 r. w Gorzowie.
Lokalne media
W Gorzowie Wielkopolskim istnieje 8 stacji radiowych, 4 telewizyjne, wydawane są gazety oraz czasopisma.
Stacje radiowe
Prasa
Telewizja
Lokalne stacje telewizyjne nadające sygnał z Gorzowa:
Sport
Gorzowskie obiekty sportowe
Najpopularniejszą dyscypliną sportową w Gorzowie Wielkopolskim jest żużel (popularyzowany przez drużynę Stali Gorzów Wielkopolski). Najchętniej oraz najczęściej praktykowane sporty w Gorzowie Wielkopolskim to koszykówka, siatkówka, piłka nożna, kolarstwo, pływanie oraz kajakarstwo.
W mieście leżą takie obiekty sportowe jak: Stadion im. Edwarda Jancarza (stadion żużlowy zespołu KS Stal), Hala PWSZ (kryta hala sportowa, w której dzieją się przede wszystkim rozgrywki koszykarskie), Hala ZSTiO (kryta hala sportowa, w której dzieją się przede wszystkim rozgrywki siatkarskie), Stadion OSiR (stadion do gry w piłkę nożną użytkowany przez drużyny KS Stilon oraz TKKF Stilon), Centrum Sportowo-Rehabilitacyjne Słowianka (w skład którego wchodzi: Aquapark z basenem sportowym o wymiarach olimpijskich - 50m x 25m z 10 torami o głębokości 2m, basen rekreacyjny, 5 kortów tenisowych o nawierzchni ceglanej oraz zadaszone lodowisko o wymiarach - 24m x 48m) oraz i przystanie kajakowe klubów MKKS, KS AZS-AWF oraz KS Admira.
Kluby sportowe
W Gorzowie Wielkopolskim leżą siedziby takich klubów sportowych jak:
Ponadto:
Gorzowscy sportowcy
Administracja
Wojewódzki Sąd Administracyjny ul. Dąbrowskiego
-
Gorzów Wielkopolski ma status gminy miejskiej na prawach powiatu. Mieszkańcy Gorzowa wybierają do swojej rady miasta 25 radnych. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest urząd miasta przy ul. Sikorskiego. Gorzów Wlkp. jest członkiem Związku Miast Polskich.
We wrześniu 1999 Gorzów stał się uhonorowany Dyplomem Rady Europy, a w 2002 zdobył kolejne wyróżnienie – Sztandar Rady Europy.
Miasto jest siedzibą Wojewody Lubuskiego oraz jego urzędu wojewódzkiego oraz większości służb, inspekcji oraz straży administracji rządowej zespolonej z wojewodą, m.in.:
Miasto jest także siedzibą Starosty Powiatu Gorzowskiego, Wojskowego Komendanta Uzupełnień, swoją siedzibę ma tu także Urząd skarbowy, Urząd Celny, Obwodowy Urząd Miar, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział Wojewódzki, Oddział Terenowy Agencji Rynku Rolnego, wojewódzki ośrodek ruchu drogowego, Prokuratura rejonowa, Prokuratura okręgowa, Sąd rejonowy, Sąd okręgowy, Wojewódzki sąd administracyjny oraz Samorządowe kolegium odwoławcze.
Mieszkańcy Gorzowa wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 8, senatora z okręgu nr 21, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.
Podział terytorialny miasta
- Dzielnice
- Baczyna, Chróścik, Chwalęcice, Górczyn, Janice, Karnin, Małyszyn, Nowy Dwór, Piaski, Siedlice, Staszica, Śródmieście, Wieprzyce, Zakanale, Zawarcie, Zieleniec.
- Osiedla
- Chemik, Dolinki, Europejskie, Parkowe, Piaski, Przylesie, Sady, Słoneczne, Staszica, Tartaczne, Ułańskie, Ustronie, Zacisze, Zielona Dolina.
Współpraca zagraniczna
W 1999 stał się otwarty Ośrodek Kultury Francuskiej Alliance Francaise.
Gorzów Wlkp. jest największym ośrodkiem Euroregionu Pro Europa Viadrina.
Wspólnoty wyznaniowe
Kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego
W Gorzowie istnieje katedra rzymskokatolickiej diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, która jest podstawowym gorzowskim kościołem rzymskokatolickim. Miasto ma 14 parafii, które są podzielone pomiędzy 3 dekanaty: Gorzów Wielkopolski – Katedra, Chrystusa Króla oraz Świętej Trójcy. W kościele NMP Królowej Polski mieści się sanktuarium św. Weroniki Giuliani. Jednym z ważniejszych wydarzeń w życiu religijnym miasta była wizyta papieża Jana Pawła II, który odwiedził Gorzów 2 czerwca 1997.
Na cmentarzu istnieje kaplica wiernych obrządku greckokatolickiego. W Gorzowie mieści się także prawosławna cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (parafialna), polskokatolicki kościół św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny (parafialny) oraz kościół luterański Świętej Trójcy. Swoje zbory w Gorzowie posiadają baptyści (zbór baptystyczny w Gorzowie Wielkopolskim), zielonoświątkowcy (zbór zielonoświątkowy w Gorzowie Wielkopolskim), adwentyści dnia siódmego (zbór adwentystyczny w Gorzowie Wielkopolskim), wierni Kościoła Bożego w Chrystusie oraz Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Mieści się tu także Centrum Chrześcijańskie "Obfite Życie" Kościoła Wiary. W Gorzowie Wielkopolskim są zbory Świadków Jehowy (z Salami Królestwa), a także niewielka wspólnota Reformowanego Kościoła Katolickiego.
Poza kościołami chrześcijańskimi, w mieście są także miejsca spotkań modlitewnych muzułmanów.
W Gorzowie istnieje także ośrodek filialny Jiyu-Kutsu Wspólnoty Drogi Rinzai Mumon-Kai oraz centrum buddystów Diamentowej Drogi.
Do 1939 roku miasto posiadało synagogę.
Sprawdź też
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Powierzchnia oraz ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r. (pol.). Podstawowy Urząd Statystyczny, 2010-08-20. [dostęp 2011-06-15]. s. 196. Strona 174, pozycja 1.
- ↑ Bogdan Kucharski, Gorzów Wielkopolski oraz okolice, Wyd. Poznańskie 1981 ISBN 83-210-0242-0
- ↑ Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ oraz stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 438. ISBN 83-214-0092-2.
- ↑ Kresowianie z Gorzowa chcą posiadać swoje muzeum, gazeta.pl/gorzow/, [dostęp 07.06.2009]
- ↑ turegion.pl: Gorzów Wielkopolski w Turegion.pl (pol.). [dostęp 2010-12-27].
- ↑ NSZZ Solidarność Gorzów: NSZZ Solidarność Gorzów (pol.). [dostęp 2010-12-26].
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Dariusz Rymar (w imieniu Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Archiwum oraz Pamiątek Przeszłości), List do Prezydenta Miasta Gorzowa (Henryka Woźniaka), Gorzów 13.11.1995 r., opublikowany w Gorzowskie Wiadomości Samorządowe nr 11 (27) Listopad 2000 r.
- ↑ S. Kozierowski, 1934. Atlas nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej. Poznań: Nauka oraz Praca. mapa
- ↑ Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej oraz Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85)
- ↑ 4. Położenie miasta. W: Studium uwarunkowań oraz kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp.. Gorzów Wielkopolski: UM Gorzowa Wielkopolskiego, 2006, s. 4. [dostęp 2009-03-04].
- ↑ 2. Wartości kulturowe. W: Studium uwarunkowań oraz kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp.. Gorzów Wielkopolski: UM Gorzowa Wielkopolskiego, 2006, s. 54. [dostęp 2009-03-04].
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
- ↑ 6.1. Rekreacja oraz zieleń. W: Studium uwarunkowań oraz kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp.. Gorzów Wielkopolski: UM Gorzowa Wielkopolskiego, 2006, s. 59. [dostęp 2009-03-04].
- ↑ Bezrobocie nieznacznie w górę (pol.). [dostęp 2010-02-13].
- ↑ Spis laureatów nagrody Gminy Fair Play.
- ↑ Rusza budowa Nova Park (pol.). www.infogorzow.com.
- ↑ Nowe C.H. w Gorzowie (pol.). gorzow24.pl.
- ↑ Hotel przy Słowiance-decyzja wkrótce (pol.). gorzow24.pl.
- ↑ GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1999
- ↑ Weatherbase: Historical Weather for Gorzow Wielkopolski, Poland (ang.). [dostęp 18.12.2008].
- ↑ www.komunikacja.org: Gorzów "miastem lwa" (pol.). www.komunikacja.org, sierpień 2011.
- ↑ MZK Modernizuje się: będą automaty do biletów (pol.). www.infogorzow.com.
- ↑ Nowe linie na gorzowskich drogach (pol.). www.infogorzow.com.
- ↑ Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 26 stycznia 2009].
- ↑ Artur Brykner: Lotinsko pod Gorzowem? Może kiedyś (pol.). 2009-06-09. [dostęp 2010-12-27].
- ↑ mosty przy ul. Owocowej, ul. Chodkiewicza, al. Odrodzenia, ul. Mickiewicza, ul. Borowskiego, ul. Dąbrowskiego, ul. Chrobrego, ul. Wybickiego, ul. Sikorskiego, ul. Składowej
- ↑ kładka łącząca ul. Żwirki oraz Wigury z ul. Wyszyńskiego, kładka w Parku Wiosny Ludów
- ↑ WiMBP w Gorzowie Wlkp.: Zbiory WiMBP w Gorzowie Wlkp. (pol.). [dostęp 12 sierpnia 2008].
- ↑ Wywiad z Bogusławem Dziekańskim, dyrektorem Jazz Clubu "Pod Filarami" z "Gazety Wyborczej".
- ↑ artykuł o otwarciu Filharmonii Gorzowskiej z portalu gorzow24.pl z 19 maja 2011.
- ↑ Adam Sobota: XXXIV Konfrontacje Fotograficzne 2008 (pol.). Gorzowskie Towarzystwo Fotograficzne, 2008. [dostęp 2009-03-09].
- ↑ Dni Gorzowa nad Wartą (pol.).
- ↑ PAP: Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa 2008 (pol.). ziemialubuska.pl. [dostęp 2009-03-07].
- ↑ Dariusz Barański: W Gorzowie trwa konkurs młodych pianistów (pol.). Gazeta Wyborcza Gorzów/Agora SA, 2008-10-14. [dostęp 2009-03-06].
- ↑ Marcin Słowiński: XXV Gorzowskie Spotkania Teatralne tuż, tuż. Co zobaczymy? (pol.). gorzow24.pl, 2008-11-12. [dostęp 2009-03-09].
- ↑ Jarosław Libelt: XI Biennale Sztuki Sakralnej – Ostatnie sacrum? (pol.). Tygodnik Niedziela edycja zielonogórsko-gorzowska 16/2004. [dostęp 2009-03-07].
- ↑ Gorzów Wielkopolski – Gorzów w Europie – Miasta partnerskie (pol.). [dostęp 2010-07-19].
Linki zewnętrzne
|
Dzielnice oraz osiedla Gorzowa Wielkopolskiego |
|
| Dzielnice |
|
 |
|
| Osiedla |
|
|
