Gospodarstwo rolne – grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami albo ich częściami, urządzeniami oraz inwentarzem, jeżeli stanowią albo potrafią stanowić zorganizowaną całość gospodarczą oraz prawami oraz obowiązkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Gospodarstwo rolne nie stanowi przedmiotu samodzielnego obrotu prawnego. Nie można, zatem zbyć go jedną czynnością prawną. Przedmiotem zbycia są tu poszczególne nieruchomości, na których gospodarstwo rolne było zorganizowane.

Ekonomiczne pojęcie gospodarstwa rolnego

W literaturze ukazuje się parę definicji gospodarstwa rolnego:

• celowo zorganizowany zespół ludzi, ziemi oraz innych środków produkcji, którego zadaniem jest wytwarzanie produktów rolniczych przez uprawę roślin oraz chów zwierząt^[1],
• rolniczo-wytwórcza jednostka gospodarcza, obejmująca obszar gruntu umożliwiający produkcję rolniczą oraz opierający swą działalność na zespole sił wytwórczych zorganizowanych w jedną organiczną całość na zasadzie wzajemnego zharmonizowania^[2],
• celowo zorganizowany, mający własne kierownictwo, zespół ludzi, ziemi oraz pozostałych środków produkcji, który zajmuje się produkcją roślinną oraz zwierzęcą, a nieraz roślinną, zwierzęcą oraz przetwórstwem rolnym^[3].

Powyższe definicje są oparte na podstawie kategorii czynników produkcji rolnej jak ziemia, praca, kapitał oraz organizacja.

W nowszej literaturze rozróżnia się gospodarstwo rolne jako najmniejszą jednostkę produkcyjną rolnictwa w sferze produkcyjnej, zaś przedsiębiorstwo rolne traktuje się jako jednostką w sferze ekonomicznej, istniejącej dzięki powiązaniu warsztatu rolnego ze światem zewnętrznym^[4].

Gospodarstwo rolne jako konstrukcja prawna

Definicje legalne gospodarstwa opierają się albo na ujęciu przedmiotowym (gospodarstwo jako zespół składników) albo funkcjonalnym (gospodarstwo jako określona działalność).

W polskim ustawodawstwie tradycyjnie rozdzielano pojęcia gospodarstwa rolnego oraz przedsiębiorstwa. Kodeks handlowy z 1934 roku przyjmował, że działalność gospodarstwa rolnego jest skierowana na uzyskiwanie produktów rolnych oraz przeciwstawiał ją działalności handlowej. Podział ten zachowany stał się także za czasów PRL oraz w III RP. Polskie prawo nie zna pojęcia przedsiębiorstwa rolnego^[5].

Sama konstrukcja prawna gospodarstwa rolnego ewoluowała od ujęcia przedmiotowego w stronę funkcjonalnego. W literaturze^[6] wskazuje się na trzy podstawowe tendencje rozwoju ujęcia podstawowego:

• rozszerzenie zakresu składników gospodarstwa rolnego,
• przechodzenie od gospodarstwa rolnego jako jednostki własnościowej do zorganizowanej całości gospodarczej,
• zmiana traktowania materialnych składników gospodarstwa rolnego (od przedmiotu określonych praw do instrumentów działalności rolnej).

W Kodeksie cywilnym z 1964 roku

Kodeks cywilny z 1964 roku definiuje uważa za gospodarstwo rolne grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami albo ich częściami, urządzeniami oraz inwentarzem, jeżeli stanowią albo potrafią stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego^[7]. Za składnik rolniczej jednostki wytwórczej uważa się także wytworzone produkty rolne oraz zapasy^[8].

W tym przepisie pod pojęciem nieruchomości (gruntów) rolnych kryją się prawa na tych nieruchomościach; w skład gospodarstwa rolnego wchodzą też nieruchomości dzierżawione. Wśród praw wchodzących w skład gospodarstwa rolnego wchodzą m.in. prawa wynikające z zwartych umów kontraktacyjnych, z umów ubezpieczenia mienia oraz ziemiopłodów, oszczędności w bankach przeznaczone na cele inwestycyjne czy kwoty produkcyjne. Składnikiem gospodarstwa rolnego nie są wynikające z tych umów obowiązki (jedynie obciążają gospodarstwo). Zwraca się uwagę, że gospodarstwo rolne definiowane w k.c. nie jest jednostką własnościową^[9]. Grunty rolne w świetle tego przepisu nie zawierają w sobie budynków, ich części oraz urządzeń, a dobra ruchowe (np. inwentarz gospodarstwa) nie muszą stanowić przynależności gruntu rolnego wchodzącego w jego skład.

Z prowadzeniem gospodarstwa rolnego w świetle polskiego prawa wiąże się też wynajmowanie przez rolników pokoi oraz pól namiotowych, sprzedaż posiłków domowych oraz świadczenie w gospodarstwach rolnych innych usług turystycznych.

Artykuł 1058 k.c. wprowadza dodatkowo kryterium definiowana gospodarstwa rolnego – musi obejmować obszar przynajmniej 1 hektara gruntów rolnych. Kryterium obszarowe stosuje się zaledwie do przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych.

W Kodeksie spółek handlowych z 2000 roku

Część autorów uważa gospodarstwo za przedmiot obrotu (M. Bednarek, J. Strzępka, E. Skowrońska), inni nie (S. Rudnicki, K. Stefańska). Ten ostatni pogląd przeważa w piśmiennictwie.

W ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego z 2003 roku

Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego z 11 kwietnia 2003 roku zawęża definicję gospodarstwa rolnego zawartą w k.c. poprzez zastosowanie kryterium obszarowego (minimum 1 hektar użytków rolnych). Wprowadza też kategorię gospodarstwa rodzinnego.

W ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników

Wedle art. 6 pkt 4 Ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników gospodarstwo rolne to to każde gospodarstwo służące prowadzeniu działalności rolniczej^[10].

W ustawodawstwie europejskim

W Traktacie Rzymskim oraz w ustawodawstwie wtórnym Wspólnot Europejskich niedobór ogólnej oraz jednolitej definicji gospodarstwa rolnego. Wedle Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich definicja gospodarstwa rolnego "ulega zmianom w zależności od przeznaczenia konkretnych aktów prawnych"^[11].

Formy przekazywania gospodarstw rolnych

Formy przekazywania gospodarstw rolnych inter vivos

Gospodarstwo rolne w obrocie pomiędzy żywymi (inter vivos) może zostać przekazane w drodze umowy prawa cywilnego – umowy darowizny albo sprzedaży.

Wyróżnia się dodatkowe trzy formy przekazywania gospodarstw specyficzne dla prawa rolnego:

• dożywocie – umowę o funkcji alimentacyjnej,
• umowę z następcą,
• przekazanie gospodarstw rolnych za rentę strukturalną.

Formy przekazania gospodarstwa rolnego mortis causa

Formą przekazania gospodarstwa rolnego mortis causa jest dziedziczenie.

W Europie przyjmowane są dwa modele dziedziczenia gospodarstw rolnych. System germański przewiduje ingerencję na etapie otwarcia spadku oraz jest stosowany m.in. w Niemczech oraz Austrii. System romański przewiduje ingerencję na etapie działu spadku oraz jest stosowany m.in. we Francji, Hiszpanii, Belgii oraz Szwajcarii.

Bibliografia

• Prawo rolne pod red. A. Stelmachowskiego, wyd. 2, Warszawa 2005.
• Prawo rolne pod red. M. Jarosiewicza oraz K. Kozikowskiej, Kraków 2007.

Przypisy