Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: e̞ˈlaða albo Ελλάς Ellás, IPA: e̞ˈlas, Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa) – kraj położony w południowo-wschodniej części Europy, na południowym krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z czterema państwami, Albanią, Republiką Macedonii oraz Bułgarią od północy, oraz Turcją od wschodu. Ma dostęp do czterech mórz: Egejskiego oraz Kreteńskiego od wschodu, Jońskiego od zachodu oraz Śródziemnego od południa. Grecja ma dziesiątą pod względem długości linię brzegową na świecie, o długości 14880 km. Poza częścią kontynentalną, w skład Grecji wchodzi około 1400 wysp, w tym 227 zamieszkałych. Najważniejsze to Kreta, Dodekanez, Cyklady, oraz Wyspy Jońskie. Najwyższym szczytem jest wysoki na 2917 m n.p.m. Olimp.
Grecja ma długą historię oraz bogate dziedzictwo kulturowe. Uważana jest za spadkobierczynię starożytnej Grecji. Jako taka, stanowi kolebkę całej cywilizacji zachodniej, miejsce narodzin demokracji[3], filozofii[4], Igrzysk Olimpijskich, wielu podstawowych twierdzeń matematycznych, zachodniej literatury, historiografii, politologii, oraz teatru[5], zarówno komedii, jak oraz dramatu. Świadectwo tej spuścizny stanowi 17 Obiektów Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Nowożytne państwo greckie było utworzone w efekcie zwycięskiego powstania przeciwko rządom ottomańskim.
Współczesna Grecja jest rozwiniętym krajem[6][7], o wysokim Wskaźniku Rozwoju Społecznego, oraz innych wskaźnikach jakości życia[8][9][10], członkiem wielu organizacji międzynarodowych, Paktu Północnoatlantyckiego od 1952 roku, z przerwą w latach 1974-1980, Wspólnot Europejskich od 1981 r.[11],strefy euro od 2002 r. oraz Europejskiej Agencji Kosmicznej od 2005 r.[12] Jest członkiem założycielem Organizacji Narodów Zjednoczonych, Organizacji Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju[13] oraz Organizacji Współpracy Gospodarczej Państw Morza Czarnego.
Historia
-
Osobny artykuł: Historia Grecji.
Silny wpływ na rozwój starożytnej cywilizacji greckiej wywarły warunki naturalne. Granice górskie podzieliły kraj na wiele niezależnych miast, o różnorodnych formach władzy państwowej. Sąsiedztwo morza sprawiło, że Hellenowie byli odkrywcami oraz kupcami, dzięki czemu wymieniali towary oraz idee z innymi ludami świata śródziemnomorskiego. Bliski Wschód oraz Egipt wywarły wpływ na powstanie mitów greckich, które znalazły wyraz w poezji epickiej, a później w dramacie oraz sztukach plastycznych. Ziemia obfitowała w marmur oraz glinę, co umożliwiło wznoszenie świątyń oraz wykonywanie rzeźb oraz ceramiki, głównych źródeł wyobrażeń na temat antycznej kultury Grecji.
Greckie wybrzeża Morza Egejskiego były pierwszym miejscem w Europie, w którym wykształciły się zaawansowane cywilizacje – kultura cykladzka, kultura minojska oraz kultura mykeńska. Następnie, na Peloponezie oraz w dzisiejszej Grecji Środkowej, a także na wyspach Morza Jońskiego oraz Egejskiego wyrosło wiele państw-miast (polis). Położenie sprzyjało rozwojowi handlu oraz ekspansji kolonialnej na wybrzeża Azji Mniejszej, południowych Włoch oraz Morza Czarnego. Miasta sprzymierzały się z najsilniejszymi – Atenami oraz Spartą, aby powstrzymać ekspansję Persów. Gdy odepchnięto wroga, pojawiły się konflikty pomiędzy polis, których kulminacją była wojna peloponeska. W ciągu stulecia niej, po okresie hegemonii Teb, Grecja była zjednoczona pod rządami macedońskimi przez Filipa II. Po śmierci Filipa z rąk zamachowca, władzę przejął jego syn Aleksander, który podbił imperium perskie, jednocząc Grecję z Bliskim Wschodem. Po jego nagłej śmierci hellenistyczne imperium stało się polem walk pomiędzy jego generałami.
W 146 r. p.n.e. Półwysep Bałkański oraz wyspy greckie zostały zajęte przez Rzymian. Grecja stała się prowincją rzymską, ale nie przerwało to rozwoju greckiej kultury. Nowi władcy przyjęli ją oraz rozprzestrzenili na terenie swojego imperium.
-
Po rozpadzie cesarstwa rzymskiego, w Bizantcjum dominował język (od VIII w. urzędowy) oraz kultura grecka. Przed zdobyciem Konstantynopola przez Turków wielu inteligentów greckich wyemigrowało do Włoch oraz innych części Europy wolnych od ich panowania, przyczyniając się znacząco do renesansu oraz przeniesienia dorobku cywilizacji greckiej na zachód Europy[14]. Ostatni cesarz – Konstantyn XI Dragazes – zginął 29 maja 1453. Ottomański system milletów przyczynił się do tego, że Grecy zachowali odrębność kulturową w posegregowanym narodowo imperium. Odegrało to ważną rolę w odzyskaniu przez Grecję niepodległości.
25 marca 1821: Narodowy mit: Abp Germanos błogosławi grecką flagę w Aja Lavra, powstańcy składają uroczystą przysięgę. W rzeczywistości zbliżone wydarzenie miało miejsce, lecz w mieście Patras
[15] mal. Theodoros Vryzakis, 1865
Nawet przedszkolaki powszechnie uczestniczą w obchodach Dnia Niepodległości Ojczyzny (25 marca)
17 marca 1821 wybuchło gwałtowne powstanie antytureckie. W okręgu Mani, na półwyspie Peloponez, zdobyto wszystkie trzy tureckie zamki garnizonowe. Następnie, 25 marca 1821, arcybiskup Patras, Germanos, wezwał wszystkich Greków do walki o wyzwolenie narodowe. Stąd 25 marca jest świętem narodowym, jednym z dwóch oficjalnych (drugie to dzień "Nie!", 28 października, rocznica odrzucenia ultimatum Mussoliniego). Powstanie, po krwawych walkach, z pomocą Anglii, Francji oraz Rosji, doprowadziło w 1830 r. do odzyskania niepodległości przez niewielką cząstka obecnego terytorium Grecji.
W wyniku wojny z imperium osmańskim w roku 1897 oraz wojen bałkańskich przyłączone zostały Kreta, Epir, oraz Macedonia z Salonikami. W czasie I wojny światowej Grecja długo była neutralna a król Konstantyn I Glücksburg przejawiał silne tendencje proniemieckie. 27 czerwca 1917 roku Grecja włączyła się do wojny po stronie państw ententy w atmosferze rządowego zamachu stanu, król stał się zdetronizowany. Przegrana państw centralnych, w tym imperium osmańskiego oraz pogromy oraz ludobójstwo ludności prawosławnej w Turcji, otworzyły przed rządem w Atenach szansę realizacji haseł Wielkiej Idei, czyli zjednoczenia Greków w ramach jednego państwa, nawiązującego do tradycji monarchii bizantyńskiej, ze stolicą w Konstantynopolu. Pod wpływem tej idei rządy Grecji podjęły kolejne decyzje o zajęciu rejonu dawnej Jonii, a następnie także o kontynuacji grecko-tureckiej wojny. Z upoważnienia państw Ententy, wojska greckie zajęły wtedy okręg Smyrny, o którego przyszłości zdecydować miało referendum. Turcja nie uznała zmiany granic, kontynuując starcia. Grecy zdecydowali wtedy o ofensywie w głąb Anatolii, zakończonej klęską oraz kolejnymi, licznymi pogromami ludności prawosławnej w Azji Mniejszej. Zawarty w 1923 r. w Lozannie traktat pokojowy zatwierdzał wymianę ludności pomiędzy Grecją a Turcją wg kryterium wyznawanej religii[16]. W 1924 r. proklamowano republikę, a w 1935 r. przywrócono monarchię. W obu wojnach światowych Grecy walczyli po stronie aliantów. W okresie II wojny światowej przeważajaca ilość terytorium Grecji administrowana była przez hitlerowski rząd kolaboracyjny.
-
Osobny artykuł: Państwo Greckie.
1941-44
-
1946-49
W wyniku plebiscytu z 1 września 1946, ustrój Grecji określono jako monarchię konstytucyjną. W 1967 r. władzę przejęła junta czarnych pułkowników. W roku 1974 junta była obalona oraz nastały rządy demokratyczne.
Grecja od 1952 r. trzeba do NATO, a od 1981 roku jest w EWG.
Ustrój polityczny
-
Grecja jest demokracją parlamentarną. Na czele państwa stoi prezydent, który jest wybierany przez parlament na pięcioletnią kadencję. Władzę ustawodawczą sprawuje parlament oraz prezydent. Parlament składa się z 300 parlamentarzystów, wybieranych na czteroletnią kadencję.
Wedle nowych zasad 260 mandatów w parlamencie przyznawanych jest w systemie proporcjonalnym, a pozostałych 40 automatycznie przechodzi do partii, która uzyskała największą liczbę głosów.
Władzę wykonawczą sprawuje rząd oraz prezydent. Premier wyznaczany jest przez prezydenta państwa, który powołuje na to stanowisko przewodniczącego partii posiadającej w parlamencie absolutną przeważajaca ilość albo przeważajaca ilość względną. Rząd musi otrzymać w parlamencie wotum zaufania.
Aktualna sytuacja polityczna
W Grecji 4 października 2009 odbyły się przedterminowe wybory parlamentarne.
Wygrali je socjaliści z PASOK, zdobywając 160 miejsc w 300-osobowym parlamencie. Rządząca od 2004 konserwatywna Nowej Demokracji, na skutek swojej największej porażki w historii (91 zdobytych mandatów), znalazła się w opozycji.
System prawny
-
W Grecji obowiązuje system prawa należący do typu kontynentalnego. Na jego kształt duży wpływ miały prawo niemieckie oraz francuskie[17]. Jego podstawą jest Konstytucja Grecji z 1975 r.
Gospodarka
-
Osobny artykuł: Gospodarka Grecji.
-
Spośród krajów unijnych, gospodarka Grecji ma najgorszy Wskaźnik Wolności. Nie jest nawet w pierwszej setce na świecie.[18]
W latach 1981-1990 nastąpiły w Grecji znaczne przeobrażenia gospodarcze oraz zaczął się szybki rozwój ekonomiczny. W miejsce rolno-surowcowej uformowała się gospodarka o większym udziale usług (głównie transport, obsługa turystów, handel, finanse). Większą rolę odegrało tu członkostwo (od 1981) oraz pomoc Wspólnoty Europejskiej. W latach od 1985 do 1991 Grecja otrzymała 2,5 mld dolarów amerykańskich w ramach tzw. planu integracyjnego, średni roczny przyrost produktu krajowego brutto wynosił w latach 1987-1990 1,6%. Usługi wytwarzają 78,3% produktu krajowego brutto, przemysł – 18%, rolnictwo – 3,6% (2011).[19] Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca w 2007 roku wyniósł $27 360, czyli ok. 93% średniej unijnej.
Ludność
Dla większości Greków bardzo ważne są ich sympatie sportowe – Centralny Stadion Olimpijski, w zespole obiektów sportowych O.A.K.A., w Atenach
Jako Grecy, wyznacza się 98% stałych mieszkańców, czyli pomijając imigrantów ekonomicznych. Odmienność językowa albo kulturowa nie jest w Grecji tożsama z przynależnością do innego narodu. Zaledwie ułamek ludności słowiańskojęzycznej oraz cała ludność, używająca w domach języka tureckiego, nie uważa się za Greków. Główne mniejszości narodowościowe, językowe albo kulturowe to Cyganie (ok. 300 tys.), Turcy oraz Pomacy (stanowiący łącznie ok. 100-130 tys. wyznawców islamu), Arumuni zwani tu Wlachami, Macedończycy, Albańczycy. Liczna jest grupa ludności słowiańskojęzycznej, albo ludności dwu- oraz trójjęzycznej, identyfikująca się jako rdzenni Grecy. Wg raportu Komitetu Helsińskiego[20], spośród ok. 200 tysięcy ludności słowiańskojęzycznej, rdzennie tubylczej, zamieszkałej w greckiej prowincji Macedonia, co najwyżej 30 tysięcy osób identyfikuje się jako nie Grecy, a Macedończycy. Jako Grecy, zdecydowanie wyznacza się ludność używająca języka wołoskiego, oraz Arvanici, tj. lud o korzeniach albańskich, zamieszkały w całej Grecji od kilku stuleci, większa cząstka Cyganów oraz Pontowie. Liczni rosyjskojęzyczni repatrianci z Rosji oraz ZSRR, także określają się jako Pontowie, a zatem Grecy. Gęstość zaludnienia to 79 osób/km². Wg danych meldunkowych, w miastach mieszka 63% ludności. Jednak w Grecji nie ma obowiązku zmiany meldunku przez obywatela w wypadku zmiany miejsca zamieszkania. Toteż w gminach zameldowania znacznej części mieszkańców Grecji są tylko przechowywane dane osób, w rzeczywistości tam już niezamieszkałych. Większe zespoły miejskie składają się ze spójnych urbanistycznie, lecz odrębnych administracyjnie jednostek, gmin miejskich, prawnie określanych także jako "miasto". Oto największe z nich:
| Lp |
Miasto |
Liczba Ludności, jeśli nie zaznaczono inaczej, dotyczy tylko centralnej gminy danego zespołu miejskiego. |
| 1. |
Ateny |
745 514 (mieszkańcy aglomeracji 4,017 mln.)[21]). |
| 2. |
Saloniki |
363 987 (mieszkańcy aglomeracji 1,084 mln.)[22]) |
| 3. |
Pireus |
175 697 (miasto wpisuje się w jednolity zespół urbanistyczny Wielkich Aten) |
| 4. |
Patras |
171 616 |
| 5. |
Heraklion |
137 711 |
W rzeczywistości liczby te trzeba powiększyć jeszcze o około milion niezameldowanych w Grecji imigrantów. Wg danych służby statystycznej Eurostat, w 2008 roku Grecję zamieszkiwało (legalnie) około 906 tysięcy cudzoziemców, do których należeli w większej części Albańczycy, stanowiący 63,7% ogółu legalnie przebywających w Grecji cudzoziemców. Liczba nielegalnych imigrantów prawdopodobnie wydatnie przewyższa liczbę legalnych oraz jest to z reguły ludność pochodzenia azjatyckiego.
Religia
-
-
Większa cząstka stałych mieszkańców Grecji jest wyznawcami prawosławnego Autokefalicznego Kościoła Greckiego, na którego czele stoi metropolita Aten oraz całej Hellady (obecnie arcybiskup Hieronim II). Kościół dzieli się administracyjnie na 81 diecezji, w których istnieje 9000 kościołów oraz 300 monasterów (nie licząc autonomicznego okręgu Świętej Góry Athos).
Dane z 2005:
-
-
-
-
Geografia oraz warunki naturalne Grecji
panorama nadmorskich dzielnic Aten
-
Osobny artykuł: geografia Grecji.
Terytorium Grecji da się podzielić na:
Niemal 1/5 powierzchni Grecji przypada na około 3000 wysp, z czego 167 jest zamieszkanych. Największe z wysp to:
Blisko 81% powierzchni Grecji zajmują pasma górskie (śr. wysokość 1200–1800 m n.p.m.), które przyjmują przebieg południkowy. Obszary nizinne są niewielkie oraz są w pobliżu wybrzeży (Niz. Salonicka, Tracka, Tesalska oraz Argolidzka). Półwysep Chalcydycki tworzy 3 wtórne półwyspy: Kassandra, Sithonia oraz Athos.
Podział administracyjny Grecji
Grecja – zdjęcie satelitarne
-
Grecja jest podzielona na 13 regionów (περιφέρεια – periféreia, l.mn. περιφέρειες – periféreies), które dzielą się na 54 departamenty (νομός – nomós, l. mn. νομοί – nomoí).
W myśl uchwalonej już ustawy, z dniem 1 stycznia 2011 liczba gmin oraz departamentów uległa redukcji o ok. 40%. Zapewnić ma to budżetowi państwa oszczędność 1,8 mld Euro, corocznie.
Sprawdź też
Sprawdź hasło
Grecja w Wikisłowniku
Przypisy
- ↑ EL.STAT.: Publication of provisional result s of the 2011 Population Census (ang.). [dostęp 30-01-2012].
- ↑ 2,0 2,1 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2010: IMF: World Economic Outlook Database, September 2011: Report for Selected Countries and Subjects – Greece. [dostęp 30-01-2011].
- ↑ Finley, M. I. Democracy Ancient and Modern. 2d ed., 1985. London: Hogarth.
- ↑ History of Philosophy, Volume 1 by Frederick Copleston
- ↑ Brockett, Oscar G. History of the Theatre. sixth ed., 1991. Boston; London: Allyn and Bacon.
- ↑ World Economic Outlook Database April 2010—WEO Groups and Aggregates Information, Międzynarodowy Fundusz Walutowy
- ↑ Appendix B :: International Organizations and Groups, The World Factbook, CIA
- ↑ Human Development Report 2009 - HDI rankings, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju
- ↑ The Economist Intelligence Unit’s quality-of-life index (2005), The Economist, www.economist.com, format=PDF
- ↑ Interactive Infographic of the World's Best Countries, Newsweek
- ↑ publisher=europa.eu, Member States of the EU: Greece
- ↑ Greece becomes 16th ESA Member State, www.esa.int
- ↑ www.oecd.org, Convention on the OECD
- ↑ Millennium issue: Trouble with Turkey The fall of Constantinople Economist.com, Economist.com, 1997-03-20
- ↑ Ιάκωβος Δ.ΜιχαΗλίδης - "Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ Πολιτικές επιλογές και Στρατιωτικές Επιχειρήσεις (1821-1827), wyd. Skai Biblio, Ateny, 2011.
- ↑ Dzieje Świata, LSW, 1990, str. 316
- ↑ Eugenia Dacoronia: Greece. W: Elgar Encyclopedia of Comparative Law. Jan M. Smits (red.). Cheltenham, UK – Northampton, MA, USA: Edward Elgar, 2006, s. 289. ISBN 978-1-84542-013-0. (ang.)
- ↑ Country rankings of trade, business, fiscal, monetary, financial, labor and investment freedoms
- ↑ The World Factbook, CIA
- ↑ Raport Greckiego Komitetu Helsińskiego
- ↑ dane wg spisu powszechnego, 2008 r.
- ↑ dane ze źródeł regionalnych, maj 2009
Linki zewnętrzne
|
Państwa Europy |
|
|
|
 |
|
Państwo nieuznawane
na arenie międzynarodowej |
|
|
| Terytoria zależne |
|
|
| Państwo sui generis/terytorium sporne |
|
|
- ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo.
- ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 81 ze 193 państw członkowskich ONZ. Aktualnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.
|
|
