|
|
Ten artykuł przedstawia sytuację tylko z polskiej perspektywy.
Zajrzyj na stronę dyskusji oraz pomóż go poprawić. |
Grzywna – kara kryminalna o charakterze majątkowym orzekana za przestępstwa, przestępstwa skarbowe, wykroczenia albo wykroczenia skarbowe. We współczesnych systemach prawnych kara grzywny jest w dwóch formach. Pierwszą jest grzywna kwotowa, polegająca na wskazaniu przez sąd konkretnej kwoty pieniężnej, którą skazany musi zapłacić. Drugą natomiast jest grzywna orzekana w stawkach dziennych, której wysokość ustalana jest na podstawie możliwości zarobkowych skazanego. W Polsce przyjęto koncepcję stawek dziennych, mającą w założeniu bardziej sprawiedliwy charakter.
Zalety kary grzywny
- Pozostawienie sprawcy w swoim otoczeniu
- Nie demoralizuje dodatkowo, jak ewentualna kara pozbawienia wolności
- Wskazuje na nieopłacalność przestępstw o charakterze majątkowym
- Łatwość miarkowania oraz dostosowania
- Nie stanowi obciążenia dla państwa, wręcz przeciwnie
Kara grzywny w polskim prawie karnym
Wymiar kary
Granice kary grzywny wyznacza Kodeks karny w Art. 33 § 1. Grzywnę wymierza się w stawkach dziennych, określając liczbę stawek oraz wysokość jednej stawki; jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, najniższa liczba stawek wynosi 10, zaś najwyższa 540. oraz Art. 33 § 3. stanowiący, że: stawka dzienna nie bywa niższa od 10 złotych, ani też przekraczać 2000 złotych. Zgodnie z hierarchią wyrażoną w katalogu kar Kodeksu karnego, grzywna jest najłagodniejszą karą przewidzianą przez polskie prawo karne. Sąd wymierza karę w dwóch niezależnych od siebie etapach. W pierwszym etapie sąd wymierza ilość stawek dziennych na podstawie czynu, który popełnił sprawca. Bierze także pod uwagę winę oraz społeczną szkodliwość czynu. W drugim etapie sąd wyznacza wysokość jednej stawki dziennej. Tu znaczenie posiadają możliwości płatnicze sprawcy (ile zarabia, jakie ma dochody), jego warunki osobiste oraz rodzinne. Grzywna, którą skazany musi uiścić, wynika więc z przemnożenia ilości stawek dziennych przez wysokość jednej stawki. Zgodnie z powyższym, grzywna może wynieść od 100 zł do 1 080 000 zł (a w przypadku zastosowania art. 309 kk do 6 mln zł).
Podstawa wymierzenia kary
W polskim prawie wyróżnione są dwie formy wymierzania kary grzywny: grzywna samoistna oraz niesamoistna. Jeśli podstawę do orzeczenia grzywny stanowi zagrożenie tą karą danego przestępstwa, to jest to grzywna samoistna. Może być ona także wymierzona, mimo iż nie jest przewidziana w normie, ale sąd odstąpił od wymierzenia kary pozbawienia wolności, a także przy instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary, jeżeli czyn popełniony przez sprawcę stanowi występek.
Obok kary grzywny samoistnej w polskim systemie karnym jest także grzywna obok kary pozbawienia wolności (kumulatywna). Cele jak oraz funkcje grzywny obok kary pozbawienia wolności różnią się od kary grzywny samoistnej. Kara ta jest uzupełnieniem stosowanym wobec osób, które popełniły przestępstwo z chęci zysku oraz zostały skazane na karę pozbawienia wolności. Karę grzywny obok kary pozbawienia wolności sąd może orzec jeżeli: 1) sprawca dopuścił się czynu w celu uzyskania korzyści majątkowej (niezależnie od tego czy korzyść ta była osiągnięta przez sprawcę), 2) sprawca faktycznie osiągną korzyść majątkową z popełnienia przestępstwa (nie ma tu znaczenia czy korzyść majątkowa była celem sprawcy) (art. 33 § 2 kk) . To, że sprawca dopuścił się czynu w celu korzyści majątkowej nie winno być przypuszczeniem, winno wynikać ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego . Grzywna orzekana obok kary pozbawienia wolności jest fakultatywna, co daje większą gwarancję zarządzenia sprawcy rzeczywistej dolegliwości, a nie tylko zamaskowanej wyższej kary pozbawienia wolności . Jeżeli sprawca dopuścił się przestępstwa określonego w art. 296 § 3, 297 § 1 albo 299 wówczas kara grzywny obok kary pozbawienia wolności może zostać orzeczona do 3000 stawek dziennych (art. 309 kk). Pewne pozakodeksowe przepisy prawa karnego przewidują obligatoryjne orzekanie grzywny obok kary pozbawienia wolności. Dla przykładu prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi za podawanie nieprawdziwych istotnych informacji w prospekcie emisyjnym przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5 oraz karę grzywny do 5 000 000 zł. Obecny kodeks karny nie przewiduje orzekania grzywny obok kary dożywotniego pozbawienia wolności oraz 25 lat pozbawienia wolności.
Kolejną, niezależną postacią kary grzywny jest grzywna, którą sąd może orzec w związku z zawieszeniem wykonania kary pozbawienia wolności bądź kary ograniczenia wolności. Art. 71 stanowi, że sąd zawieszając wykonanie kary pozbawienia wolności albo ograniczenia wolności, może orzec grzywnę […], jeżeli jej wymierzenie na innej podstawie nie jest możliwe. Grzywna ta ma charakter fakultatywny co oznacza, że sąd nie stale wymierza grzywnę przy warunkowym zawieszeniu kary. W razie zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności albo ograniczenia wolności: 1. orzeczona grzywna nie podlega wykonaniu, 2. kara pozbawienia wolności albo ograniczenia wolności ulega skróceniu o okres odpowiadający liczbie uiszczonych stawek dziennych z zaokrągleniem do pełnego dnia (art. 71 § 2). Przy warunkowym zawieszeniu kary, grzywna może wynosić w stosunku do kary ograniczenia wolności do 90 stawek, a kary pozbawienia wolności do 180 stawek dziennych.
Kara grzywny przy przestępstwach skarbowych
Za przestępstwa skarbowe wymierza się karę grzywny w stawkach dziennych w wymiarze od 10 do 720 (reguła), przy czym stawka dzienna nie bywa niższa od jednej trzydziestej części minimalnego wynagrodzenia ani też przekraczać jej czterystukrotności. Minimalne wynagrodzenie wynosi w 2011 r. 1386 zł. Minimalne wynagrodzenie jest ustalane na podstawie przepisów Ustawy z 10 października 2002 o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (tekst jednolity Dz.U. z r. 2002 nr 200 poz. 1679 ze zmianami). Jak więc widać, ustawodawca wprowadził inne zasady ustalania stawek dziennych grzywny w Kodeksie karnym a inne w Kodeksie karnym skarbowym.
Grzywnę za przestępstwo skarbowe wymierza się na podobnych zasadach co grzywnę określoną w Kodeksie karnym, ale z jednym wyjątkiem - da się ją obligatoryjnie wymierzyć obok kary pozbawienia wolności (będzie to grzywna niesamoistna). Ma to miejsce przykładowo wtedy, kiedy Kodeks karny skarbowy posługuję się zwrotem: podlega karze grzywny (...) albo karze pozbawienia wolności (...), albo obu tym karom łącznie. Za wykroczenia oraz wykroczenia skarbowe wymierza się grzywnę kwotowo stosując podobne zasady co do przestępstw oraz przestępstw skarbowych.
Kara grzywny za naruszenie przepisów porządkowych
Powszechnie przyjmuje się, że kara grzywny bywa wymierzana także na podstawie przepisów porządkowych stanowionych przez terenowe organy administracji (radę gminy, wójta, radę powiatu, zarząd powiatu oraz wojewodę). Jednak podstawą prawną do wymierzenia grzywny za naruszenie tych przepisów jest stale ustawa. Przepisy porządkowe moga wprowadzać nakazy określonego zachowania się, nie potrafią jednak wprowadzać nowych wykroczeń oraz przewidywać za nie sankcji.
Wykonanie kary grzywny
Fundamentalną formą wykonania kary grzywny jest dobrowolne uiszczenie jej w terminie 30 dni od daty wezwania (art. 44 § 1 kkw). Dotyczy to jej wszystkich rodzajów. Aby karę grzywny wykonać prezes albo upoważniony sędzia sądu zarządza wpisanie jej do dziennika należności sądowych. Następnie wzywa się skazanego do zapłacenia grzywny w określonym ustawowo terminie. Wezwanie takie winno zawierać wysokość grzywny oraz być wysłane do skazanego ze zwrotnym zaświadczeniem odbioru, które dodaje się do akt sprawy.
Inną formą wykonania kary grzywny jest rozłożenie jej na raty co daje skazanemu możliwość dobrowolnego jej uiszczenia w późniejszym terminie, a także pozostania na wolności (nieizolacyjny charakter). Zgodnie z art. 49 kkw sąd może rozłożyć grzywnę na raty albo ją odroczyć na czas nieprzekraczający 1 roku, w szczególnych wypadkach na okres do 3 lat. Dzięki ratom albo odroczeniu osiągany jest zasadniczy rezultat kary u osób niezamożnych . Kara grzywny wykonywana w formie rat jest znakomitą alternatywą dla długiej egzekucji. Główną przesłanką rozłożenia grzywny na raty jest informacja, że skazany nie jest w stanie jej zapłacić albowiem pociąga to dla niego oraz jego rodziny zbyt dotkliwe skutki .
Praca społecznie użyteczna jest kolejną, zastępczą formą wykonania kary grzywny. Sąd może ją orzec wówczas, gdy:
- grzywna nie przekracza 120 stawek dziennych,
- ściągnięcie jej w drodze egzekucji jest bezcelowe,
- z okoliczności sprawy wynika, że grzywna byłaby nieskuteczna,
- skazany wyraził zgodę na tę formę wykonania kary.
Zamieniając karę grzywny na pracę społecznie użyteczną, przyjmuje się że 10 stawek dziennych jest równych jednemu miesiącowi pracy użytecznej (w zaokrągleniu do pełnego miesiąca). Karę tę wymierza się w miesiącach, wyznaczając wymiar godzin w stosunku miesięcznym. Zastępcza forma kary grzywny w postaci pracy społecznie użytecznej jest rozwiązaniem fakultatywnym tzn. sąd nie musi, lecz może posługiwać się tym rodzajem wykonania kary grzywny. Sąd orzeka ją z urzędu za zgodą skazanego albo na wniosek samego skazanego, jego obrońcy albo prokuratora. Idąc za art. 45 § 2 kkw do wykonania tej zastępczej formy kary grzywny stosuje się odpowiednio pewne przepisy dotyczące kary ograniczenia wolności. Tak więc, m.in. stosownie do art. 45 § 2 w zw. z art. 55 § 2 kkw oraz art. 57 § 1 kkw, kontrolowaniem oraz organizowaniem, jak oraz określeniem miejsca wykonywania pracy społecznie użytecznej zajmuje się zawodowy kurator sądowy. Praca społecznie użyteczna daje wiele korzyści nie tylko skazanemu ale także społeczeństwu. Skazany pozostając na wolności realnie odczuwa dolegliwość związaną z karą, a społeczeństwo otrzymuje zapłatę za popełnione przez niego przestępstwo.
Następną formą wykonania kary grzywny jest egzekucja, o której mówi art. 44 § 2 kkw: w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu grzywnę ściąga się w drodze egzekucji (art. 44 § 2 kkw). Egzekucja zawiera w sobie także sytuację kiedy grzywna była uiszczona tylko w części. Ta forma wykonania kary grzywny ma nadal na celu wymierzenie sprawcy dolegliwości o charakterze ekonomicznym . Przesłanką wszczęcia postępowania egzekucyjnego jest:
- brak uiszczenia należności w wyznaczonym terminie,
- odmowa zapłaty grzywny,
- brak wniosku o inną formę jej wykonania.
Wszczęcie procesu egzekucyjnego inicjuje sąd przesyłając właściwemu komornikowi tytułu wykonawczego z poleceniem jego wykonania. Obok polecenia sąd powinien przekazać także dane osobowe oraz adresowe skazanego, a w przypadku osób skazanych na karę pozbawienia wolności także informacje na temat zakładu karnego, w którym dana osoba przebywa . Komornik po otrzymaniu zgłoszenia przystępuje do wszczęcia postępowania komorniczego. Od grzywny odstępuje się jeżeli z kontekstu sprawy wynika, że egzekucja grzywny byłaby nieskuteczna. Wówczas sąd może zamienić grzywnę na:
- pracę społecznie użyteczną,
- rozłożyć na raty
- umorzyć grzywnę w całości albo części.
Inną przyczyną nieskuteczności egzekucji bywa niedobór majątku, który mógłby być poddany egzekucji oraz niemożność jego ustalenia.
Zastępcza kara pozbawienia wolności
Ostateczną formą wykonania kary grzywny jest zastępcza kara pozbawienia wolności uregulowana w art. 46 kkw. Sąd orzeka ją obligatoryjnie gdy:
- skazany mimo możliwości nie uiścił grzywny w terminie,
- nie podjął zastępczej formy jej wykonania,
- nie da się ściągnąć grzywny w drodze egzekucji.
Orzekając zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmuje się że jeden dzień pozbawienia wolności jest równy dwóm stawkom dziennym. Orzeczona kara nie może jednak przekroczyć 12 miesięcy, chyba że dane przestępstwo nie było zagrożone karą pozbawienia wolności wówczas zastępczą karę pozbawienia wolności orzeka się do 6 miesięcy (46 § 1 kkw). Zasady te dotyczą także kiedy grzywna zostanie uiszczona w części. Do wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności stosuje się odpowiednio przepisy odnoszące się do kary pozbawienia wolności. Kara ta jest ostateczną formą wykonania grzywny z uwagi na fakt zamienienia dolegliwości majątkowej na pozbawienie skazanego wolności. Zastępcza kara pozbawienia wolności pełni także funkcję aktywizującą. Sprawia, że skazany odczuwając realną groźbę pozbawienia wolności, uiści grzywnę dobrowolnie bądź podejmie się jej wykonania w innej formie.
Umorzenie
Umorzenie kary grzywny uregulowane jest w art. 51 kkw. Umorzenie jest fakultatywne oraz nie uzależnia się od wysokości orzeczonej grzywny. Sąd może umorzyć grzywnę w całości albo części, gdy: 1. skazany z przyczyn od niego nie zależnych nie może uiścić grzywny – przesłanka ta ma charakter obiektywny. Niemożność uiszczenia grzywny powinna więc wynikać z przyczyn, na które skazany nie miał wpływu (np. ciężka choroba skazanego). 2. Wykonanie kary w innej formie jest niemożliwe albo niecelowe – przyczyny tego potrafią leżeć po stronie skazanego ( np. stan zdrowia, inwalidztwo, sytuacja materialna albo rodzinna), jak także potrafią nie być związane z jego osobą (np. niedobór możliwości podjęcia zastępczej pracy użytecznej, zdarzenia losowe). 3. Zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek – a więc wypadek specjalny, niezwykły oraz wyjątkowy. 4. Z okoliczności sprawy wynika, że wykonanie kary byłoby bezcelowe – istnieje przekonanie sądu o wysokim prawdopodobieństwie bezskuteczności egzekucji.
Zadaniem umorzenia jest ochrona przed karą pozbawienia wolności tych skazanych, którzy mimo chęci nie posiadali możliwości uiszczenia grzywny.
Bibliografia
- L. Gardocki, Prawo Karne, Warszawa 2010
- T. Dukiet-Nagórska, Prawo Karne: Część ogólna, szczególna oraz wojskowa, Warszawa 2010
- J. Wilk, W sprawie ratio legis wprowadzania sankcji karnej za naruszenie porządkowych aktów prawa miejscowego, Nowe Zeszyty Samorządowe 2011, nr 4
