Ten artykuł dotyczy Harcmistrza najwyższego stopnia instruktorskiego w harcerstwie. Sprawdź też: czasopismo harcerskie wydawane od 1921 roku Harcmistrz.

Harcmistrz Harcmistrzyni
hm.

Harcmistrz – najwyższy harcerski stopień instruktorski, zdobywany przez instruktorów harcerskich. Oznaczany czerwoną podkładką pod krzyżem harcerskim oraz czerwoną lilijką naszytą na lewym ramieniu munduru harcerskiego. Wielokrotnie zapisywany w skrócie jako hm. przed imieniem oraz nazwiskiem.

W początkowym okresie była to nazwa kierownika, albo współkierownika drużyny skautowej, pochodząca od angielskiego scoutmaster, więc była to bardziej funkcja niż stopień. Stosowane wówczas tłumaczenia oraz nazwy to: drużynowy, naczelnik, harcmistrz, skautmistrz, skautmaster. Andrzej Małkowski preferował skautmistrza oraz harcmistrza. Oznaką harcmistrza była lilijka w srebrnym kręgu z zieloną kitką, noszona po lewej stronie kapelusza. Mundur polowy był taki sam jak wszystkich skautów, z pękiem białych wstążek na lewym ramieniu. Wśród wymagań były m.in.: wiek od 20 lat, minimum 3 miesiące służby w drużynie, możliwość załatwienia lokalu na zbiórki. Istniał wtedy jeszcze tytuł Skautmistrza honorowego dla ludzi, którzy przestali kierować drużynami, ale chcieli pozostać w jakiejś więzi z nimi^[1].

W okresie II Rzeczypospolitej nadano jednorazowo w 1927 r. honorowy stopień Harcmistrz Rzeczypospolitej, a w latach PRL nadawano honorowy stopień Harcmistrz Polski Ludowej.

Wymagania w ZHP

Aktualnie wymagania na ten stopień w ZHP są następujące:

Idea stopnia

Konsekwentnie realizuje swoje cele życiowe. Osiągnął założoną przez siebie dojrzałość w życiu rodzinnym, zawodowym, oraz społecznym. Kreuje rzeczywistość. Jest znaczącą osobowością w zespole instruktorskim, z którym pracuje, oraz w środowisku swojego działania. Własne doświadczenia życiowe oraz wychowawcze potrafi przełożyć na trwały dorobek. Ma dużą wiedzę oraz umiejętności w zakresie samodzielnego kierowania zespołem. Potrafi inspirować oraz organizować swoje środowisko do potrzebnego społecznie działania. Wpływa na oblicze harcerstwa. Jest wzorem dla instruktorów.

Warunki otwarcia próby

• Pozytywnie oceniona praca instruktorska przez przynajmniej 12 miesięcy od przyznania stopnia podharcmistrza.
• Zaliczona służba instruktorska.
• Ukończone 21 lat.
• Przedstawienie KSI programu swojej próby, zapewniającego realizację wymagań.

Wymagania

1. W świadomy sposób wyznacza oraz realizuje własne plany życiowe.
2. Pogłębia swoją wiedzę zawodową.
3. Poza swoimi zainteresowaniami zawodowymi poznaje wybraną dziedzinę nauki albo kultury.
4. Stosuje harcerski system wychowawczy, upowszechnia go oraz dzieli się własnymi doświadczeniami.
5. Przygotował się do roli opiekuna próby na stopień podharcmistrza oraz harcmistrza.
6. Współpracuje z zespołami instruktorskimi. Wspiera rozwój instruktorów.
7. Zrealizował zadanie instruktorskie przynajmniej na poziomie chorągwi.
8. Opracował oraz upowszechnił materiały programowo-metodyczne, jako wkład w dorobek Związku.
9. Wykazał się znajomością sytuacji hufca oraz chorągwi.
10. Ukończył kurs harcmistrzowski albo uczestniczył w innych formach wymiany doświadczeń poziomu harcmistrzowskiego (kursy, warsztaty, seminaria, konferencje itp.).
11. Przygotował się do pełnienia wybranej funkcji instruktorskiej na poziomie hufca/chorągwi/Związku.
12. Bierze udział w życiu Związku. Podejmuje wyzwania, przed którymi stoi organizacja.

Warunki zamknięcia próby

1. Osiągnięcie poziomu opisanego w idei stopnia oraz zrealizowanie wymagań próby.
2. Osiągnięcie sukcesu w wybranej dziedzinie.
3. Prowadzenie obozu, zimowiska albo kursu instruktorskiego w okresie od zdobycia stopnia podharcmistrza. Uzyskanie pozytywnej oceny swojej pracy.
4. Pozytywnie oceniona praca instruktorska w okresie realizacji próby.
5. Pełnienie funkcji opiekuna pozytywnie zakończonej próby na stopień instruktorski w okresie od zdobycia stopnia podharcmistrza.

Uprawnienia wynikające z posiadania stopnia

Osoba w stopniu harcmistrza może:

• kandydować oraz być wybranym na funkcję Przewodniczącego ZHP, Naczelnika ZHP, komendanta chorągwi,
• pełnić funkcję w sądach harcerskich,
• pełnić funkcję w komisjach stopni instruktorskich,
• pełnić funkcję opiekuna próby na każdy stopień instruktorski,
• zdobyć Srebrną oraz Złotą Odznakę Kadry Kształcącej,
• zostać odznaczona Srebrnym oraz Złotym Krzyżem za Zasługi dla ZHP.

Liczba harcmistrzów ZHP

Wedle spisu harcerskiego na dzień 1 stycznia 2006 roku w ZHP jest 3783 harcmistrzyń oraz harcmistrzów.

Wymagania w ZHR (Organizacja Harcerzy)

Na podstawie regulaminu stopni instruktorskich Organizacji Harcerzy Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej. Wprowadzony Rozkazem Naczelnika Harcerzy ZHR Ls10/2004 z dnia 27 września 2004 roku.

Idea stopnia

Człowiek
Jego postępowanie cechuje odwaga w wyrażaniu prawdy wobec siebie oraz otoczenia, uczciwy osąd siebie, hart ducha oraz silna wola. Wedle powołania dba o rozwój swojej rodziny, bądź środowiska kapłańskiego. Wszystkich ludzi ze swego bliskiego otoczenia (koledzy, współpracownicy – zwierzchnicy oraz podwładni) traktuje jak bliźnich. Realizuje ukształtowany kierunek rozwoju zawodowego oraz ma wypracowane osiągnięcia. Rozwija się intelektualnie, potrafi ocenić podłoże filozoficzno-historyczne aktualnych wydarzeń. Stale dba o swoją kondycję fizyczną. Stara się bywać w lesie oraz dobrze się w nim czuje.
Chrześcijanin
Harcmistrz dzieli się swą wiarą. Dąży do doskonałości dając innym przykład. Przestrzega głoszone zasady oraz jest stale gotowy do podejmowania dyskusji na ich temat. Jest aktywnym członkiem Kościoła – dba o pogłębianie rozumienia zasad wiary. Swoje życiowe powołanie realizuje w oparciu o Ewangelię. Orientuje się w nauczaniu swojego Kościoła, zna jego naukę społeczną.
Polak
W swoim środowisku społeczno-politycznym cechuje się aktywnym działaniem oraz wyraźną ideowością. Na pierwszym miejscu stawia rozwój silnej, zbudowanej na wartościach chrześcijańskich Polski oraz budowanie jej ważnego miejsca w stosunkach międzynarodowych. W podejmowanych działaniach kieruje się zasadą służby Polsce oraz pomocy bliźnim. Dba o prawdę w ocenie historii Polski. Zna oraz rozumie polski dorobek polityczny, techniczny, gospodarczy oraz kulturalny w historii Europy oraz świata. Potrafi ocenić mechanizmy powstawania oraz rozwiązywania problemów krajowych oraz międzynarodowych.
Wychowawca
Harcmistrz współtworzy Związek oraz jego oblicze ideowe, jest mistrzem w metodzie oraz organizacji pracy harcerskiej, wzorem dla harcerzy oraz instruktorów w całym życiu zgodnym z Przyrzeczeniem oraz Prawem Harcerskim. Jest skromny, swoją pracę stara się wykonywać coraz lepiej. Chętnie daje świadectwo swojej harcerskiej służby. Posiada księgozbiór wychowawcy harcerskiego. Jest Harcerzem Rzeczypospolitej.

Harcmistrz jest wychowawcą wychowawców oraz mistrzem w stosowaniu metodyki harcerskiej. Tworzy środowisko instruktorskie, rozwija jego poziom ideowy oraz metodyczny. Potrafi proponować rozwiązania systemowe dla całego Związku, czuje się odpowiedzialny za jego stan oraz stały rozwój. W celach wychowawczych potrafi umieścić aktualne potrzeby narodu polskiego. Potrafi stawiać je przed harcerstwem w postaci programów wychowawczych dostosowanych do wielorakich poziomów wiekowych oraz opartych na personalizmie chrześcijańskim. Zna dorobek oraz aktualną politykę wewnętrzną ZHR. Postępuje w sposób odpowiedzialny za cały ZHR. Porównuje oraz ocenia założenia ideowe, metodyczne oraz programy wielorakich organizacji skautowych. Swoją wiedzę instruktorską przekazuje innym uczestnicząc w kształceniu podnoszącym poziom instruktorów oraz poprzez publikacje. Rozumiejąc wielkość postaci bł. Ks. Phm. St. W. Frelichowskiego, Patrona Harcerstwa Polskiego, zachęca innych do brania wzoru z błogosławionego.

Warunki otwarcia próby

• Pełnił przez przynajmniej dwa lata służbę w stopniu podharcmistrza.
• Zdobył stopień Harcerza Rzeczypospolitej.
• Pełni funkcja wychowawczą na poziomie hufca albo chorągwi.
• Przedstawił pisemną opinię Komendanta Chorągwi/Namiestnika.
• Wybrał opiekuna oraz ułożył wraz z nim próbę na stopień.
• Posiada dokonania w życiu zawodowym albo naukowym oraz osobistym.
• Posiada światopogląd oparty na wiedzy oraz głębokich przemyśleniach.
• Swą postawą daje publiczne świadectwo swoich przekonań.

Wymagania

Cele kształcenia

1. Potrafi stworzyć zespół instruktorski, określić jego kompetencje oraz okresowo rozliczać z dokonań: potrafi delegować odpowiedzialność, tworzy oraz koordynuje zespoły zadaniowe, potrafi motywować instruktorów do służby oraz pracy nad sobą. Pozyskuje nowych instruktorów.
2. Potrafi koordynować pracę kilku zespołów instruktorskich, celowych oraz stałych, potrafi sprawiedliwie ocenić oraz rozliczyć pracę podwładnych, znajduje kompromis pomiędzy różnymi stanowiskami.
3. Zna oraz stosuje zasady planowania na poziomie chorągwi albo organizacji: stawia cele dalekosiężne oraz kilkuletnie (cele wychowawcze oraz organizacyjne uwzględniające rozpiętość środowiskową, terenową oraz wiekową), stawia cele strategiczne na czas pełnienia funkcji, opracowuje etapy osiągania celów strategicznych w postaci celów pośrednich – jednorocznych, potrafi planować wielowątkowo, rozumie zasadę oceny okresowej oraz korekty planów.
4. Zna podstawy socjologii oraz pedagogiki, mechanizmów zarządzania oraz motywowania dorosłych do podejmowania pracy społecznej, poszerza swoją wiedzę w zakresie zarządzania.
5. Potrafi planować oraz realizować rozwój swojego środowiska do wewnątrz oraz na zewnątrz.
6. Zna oraz rozumie zasady celów, struktury, zadań oraz sposobu funkcjonowania chorągwi O rganizacji Harcerzy ZHR.
7. Potrafi zaplanować pracę oraz poprowadzić referat w chorągwi, zna oraz rozumie zasady funkcjonowania Komisji Instruktorskiej oraz Kapituły HR.
8. Rozumie oraz umacnia system kształcenia OH-y ZHR, potrafi dostosować formę zajęć kształceniowych (posługuje się różnymi technikami kształceniowymi) do tematu oraz uczestników zajęć, potrafi zaplanować konferencję instruktorską, potrafi zbudować system kształcenia na poziomie chorągwi oraz organizacji.
9. Potrafi zaplanować oraz przeprowadzić przedsięwzięcie harcerskie na poziomie organizacji: poprowadzi zespół wykonujący akcję, napisze oraz zrealizuje program wychowawczy, przygotuje budżet oraz rozliczy akcję, zorganizuje zaplecze logistyczne, zadba o porządek oraz dyscyplinę.
10. Rozumie zasady budowy struktur Związku (rozumie cel oraz sposób funkcjonowania władz naczelnych), zna regulaminy obowiązujące w ZHR oraz przepisy państwowe dotyczące funkcjonowania organizacji.
11. Potrafi ocenić miejsce ZHR w społeczeństwie oraz wskazać sposoby na jego poprawę, wskazuje na pierwszoplanowe cele stojące przed Związkiem oraz drogę do ich realizacji.
12. Orientuje się w sytuacji społeczno-politycznej Polski oraz potrafi wskazać wynikające z niej szanse oraz zagrożenia dla ZHR oraz zaproponować odpowiednią politykę władz ZHR w tym zakresie.
13. Zna ogólne przepisy, zasady funkcjonowania organizacji pozarządowych na poziomie ogólnopolskim.
14. Orientuje się w sytuacji harcerstwa oraz skautingu w Polsce oraz za granicą.
15. Potrafi reprezentować ZHR oraz jego sprawy na poziomie lokalnym oraz centralnym.

Dokonania instruktorskie

1. Wykazał się dokonaniami instruktorskimi na poziomie podharcmistrzowskim, np: prowadził dobry hufiec, zaplanował oraz zorganizował kurs drużynowych, przeprowadził autorski program wychowawczy, itp.
2. Współprowadził kurs podharcmistrzowski, zaplanował oraz przeprowadził pozakursowe kształcenie instruktorskie.
3. Czynnie uczestniczy w pracach Kręgu Instruktorskiego, pozyskał nowych kandydatów do służby instruktorskiej.
4. Stawia cele wychowawcze na poziomie organizacji, przygotował program wychowawczy oraz doprowadził do jego realizacji (odczytuje znaki czasu oraz wplata je w program wychowawczy).
5. Przeprowadził działania poszerzające zakres oddziaływania wychowawczego ZHR, swoimi dokonaniami uczynił podniesienie merytorycznego poziomu pracy harcerskiej oraz wzrost liczebności oraz zasięgu działania chorągwi.
6. Dowodził przedsięwzięciem harcerskim na poziomie chorągwi, współorganizował akcję harcerską na poziomie Organizacji albo Związku.
7. Przeprowadził przynajmniej dwa spotkania instruktorskie o charakterze metodycznym bądź formacyjnym, zorganizował obchody rocznicowo-patriotyczne.
8. Doprowadził jako opiekun do przyznania stopni przewodnika oraz Harcerza Rzeczypospolitej, prowadzi próbę na stopień podharcmistrza.
9. Biorąc aktywny udział w życiu Kościoła współpracuje przy przedsięwzięciach. regionalnej wspólnoty religijnej (np. swojej diecezji).
10. Współpracuje z państwowymi władzami lokalnymi oraz samorządem terytorialnym orientując się w sytuacji społeczno-politycznej swojego środowiska lokalnego.
11. Swoją postawą oraz działaniami promuje ZHR w społeczeństwie, zdobył nowych sojuszników ZHR.
12. Ukończył kształcenie harcmistrzowskie oraz uczestniczył w innych zajęciach kształceniowych podnoszących poziom kadry instruktorskiej.
13. Wykazał się publikacją metodyczną albo ideową o wysokim poziomie merytorycznym.

Warunki zdobywania stopnia

Próba na stopień harcmistrza zawiera w sobie trzy równoległe obszary. Po pierwsze dojrzałość ideowa, której poziom zawarty jest w opisie postaci harcmistrza. Po drugie zdobycie odpowiednich kompetencji wychowawczych określonych ogólnie w celach kształcenia. Po trzecie zaś dokonania instruktorskie na pełnionej funkcji.

1. Próba jest otwierana po spełnieniu warunków otwarcia.
2. Próba składa się z 2 do 4 zadań.
3. Próba zawiera zadanie zlecone przez Naczelnika Harcerzy.
4. W ramach próby kandydat przeczytał przynajmniej 9 lektur zaaprobowanych przez Komisję Harcmistrzowską.
5. Do oceny dokonań instruktorskich wlicza się okres od zdobycia stopnia podharcmistrza.
6. Zadania próby winny być realizowane w macierzystej chorągwi.
7. Próba nie może trwać dłużej niż 24 miesiące.

Wykaz lektur (harcmistrz)

Lista lektur jest materiałem pomocniczym dla Komisji Instruktorskich oraz kandydatów do stopni instruktorskich.

• Krzysztof Blusz, Ewolucja modelu wychowania skautingu w harcerstwie: 1909-1945, Kraków, HOW, 1988
• Robin M. Akert, Elliot Aronson, Timothy D. Wilson Psychologia społeczna - serce oraz umysł
• Karta praw rodziny
• Bp. A. Lepa Świat manipulacji
• P.Zimbardo Psychologia oraz Życie
• Jan Paweł II Evangelium Vitae
• Jan Paweł II Miłość oraz odpowiedzialność
• Jan Paweł II Elementarz etyczny
• J. Woroniecki Katolicka etyka wychowawcza
• M. Kozielski Współczesne wychowanie
• R. Cialdini Wywieranie wpływu na ludzi, teoria oraz praktyka
• S. Czopowicz Krąg Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego
• J. Parzyński Ruch Harcerstwa Rzeczypospolitej
• J.A.F. Stoner, C.Wankel Kierowanie
• Harcerska służba Bogu — Materiały ze Zjazdu Duszpasterzy Harcerskich w 1991 r.

Sprawdź też

Sprawdź hasło harcmistrz w Wikisłowniku

• Harcmistrz (czasopismo)
• Stopnie instruktorskie
• Harcmistrz Rzeczypospolitej
• Harcmistrz Polski Ludowej
• Stopnie harcerskie

Przypisy

Bibliografia

1. Andrzej Małkowski: Jak skauci pracują. Kraków: 1914. 
2. Regulamin Stopni Instruktorskich Organizacji Harcerzy ZHR. Warszawa: 2004. [dostęp 2010-10-06]. 
3. Uchwała Rady Naczelnej ZHP z dnia 06.03.2011