Instytut Badań Literackich stał się powołany w roku 1948 oraz podlegał początkowo Ministerstwu Oświaty, następnie Ministerstwu Szkół Wyższych oraz Nauki. Od roku 1952 jest placówką Wydziału I Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk; pozostając w strukturach PAN, w roku 1998 uzyskał osobowość prawną. Prowadzone w nim badania dotyczą z reguły historii literatury polskiej, teorii literatury, historii kultury, dokumentacji literackiej oraz leksykografii.
Struktura organizacyjna Instytutu zawiera w sobie pracownie badawcze (historyczno- oraz teoretycznoliterackie, dokumentacyjne, leksykograficzne), Centrum Informacji Literaturoznawczej oraz zespoły edytorskie oraz redakcyjne.
Działalność Instytutu
Podstawową dziedziną badań prowadzonych w Instytucie jest historia literatury polskiej; obok niej: zagadnienia teorii form literackich oraz procesu historycznoliterackiego , języka literackiego oraz stylu, poetyki teoretycznej oraz historycznej, wersologii oraz metryki, literatury popularnej, a także problemy kultury literackiej oraz świadomości literackiej poszczególnych epok. Instytut prowadzi też rozbudowane prace bibliograficzne oraz dokumentacyjne, leksykograficzne oraz edytorskie.
W jego dorobku są m. in. wielotomowe, zespołowe opracowania, należące do podstawowego warsztatu polonistycznego, syntezy: Historia literatury polskiej (wyd. od 1972), Historia prasy polskiej (1976-1980), Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1918 (1970-1982); opracowania bibliograficzno-dokumentacyjne oraz informacyjno -encyklopedyczne: Bibliografia literatury polskiej "Nowy Korbut" (wyd. od 1963) wraz z kontynuacjami: Słownikiem współczesnych pisarzy polskich (seria I 1963-1966, seria II 1977-1980) oraz słownikiem Współcześni polscy pisarze oraz badacze literatury (wyd. od 1994); Słownik pseudonimów pisarzy polskich (1994-1998); bieżąca Polska Bibliografia Literacka, obejmująca okres od 1944/1945 (wyd. od 1954) wraz z uzupełnieniem okresu 1939-1945: Literatura polska oraz teatr w latach II wojny światowej (1983-1986); serie: Obraz literatury polskiej XIX oraz XX wieku (od 1965), Poetyka. Zarys encyklopedyczny (od 1956), Vademecum polonisty (od 1974); bibliografie osobowe oraz kalendaria życia oraz twórczości pisarzy, zwłaszcza Kronika życia oraz twórczości Mickiewicza (od 1957); bibliografie zawartości czasopism; bibliografie gatunków literackich (Dramat staropolski od powstania sceny narodowej, od 1965); słowniki językowe, zwłaszcza Słownik polszczyzny XVI wieku (od 1966) oraz Słownik języka Adama Mickiewicza (1962-1983).
Pod patronatem Instytutu ukazują się wydania krytyczne utworów literatury polskiej, m.in. fundamentalna edycja 'Bogurodzicy', sejmowe wydanie 'Dzieł wszystkich' Jana Kochanowskiego. Trwają prace nad 'Pismami wszystkimi' Adama Mickiewicza. nieoczekiwanie wymienionych tytułów wydawane są rozliczne serie studiów oraz monografii, m. in.: Studia staropolskie (64 tomy), Studia z okresu Oświecenia (26 t.), Z dziejów form artystycznych w literaturze polskiej (85 t.), serie edytorskie: Archiwum literackie (28 t.), Biblioteka pisarzów polskich (od 1953 - 30 t.), Biblioteka pisarzy staropolskich (37 t.), Biblioteka pisarzy polskiego Oświecenia. Bogate materiały bibliograficzne oraz dokumentacyjne, udostępniane do celów naukowych, zgromadzone są w kartotekach Instytutu; wśród nich: bibliografia zawartości literackiej czasopism polskich XIX oraz XX wieku (do roku 1939; tzw. kartoteka Bara), bibliografia literariów średniowiecznych, kartoteka rękopiśmiennych literariów staropolskich, Kronika życia literackiego Polski Ludowej (w wielotomowym maszynopisie), kartoteka wariantów pieśniowych opracowana przez Pracownię Literatury Ludowej, działającą w Instytucie w latach 1953-1996.
W realizacji planów naukowych Instytut współpracuje z polonistycznymi placówkami wyższych uczelni, z zagranicznymi ośrodkami naukowymi, z instytutami Wydziału I PAN. Współpraca wiąże go także z Towarzystwem Literackim im. A. Mickiewicza, ze Stowarzyszeniem "Pro Cultura Litteraria", z Fundacją "Centrum Międzynarodowych Badań Polonistycznych", z Fundacją "Akademia Humanistyczna" oraz z Towarzystwem Badań Wieku XVIII.
Ostatnio Instytut uczestniczył w międzynarodowych programach naukowych, przygotowując oraz realizując duże projekty badawczo-edukacyjne: Kanon kultury polskiej w przeobrażającej się Europie (w ramach Programu Phare SCI-TECH, 1996 - jako jedyna placówka humanistyczna PAN) oraz Europa Środkowa. Kulturowe kontakty oraz zależności (w ramach programu Phare-Fiesta, 1997-1998). Aktualnie zainicjowany stał się przez IBL PAN program badawczo-edukacyjny Polskie dziedzictwo kulturowe w nowej Europie, we współpracy z krajowymi oraz zagranicznymi ośrodkami naukowymi.
Działalność Instytutu to także kształcenie polonistyczne. Instytut prowadzi (przy współpracy Mazowieckiego Towarzystwa Naukowego): Podyplomowe Studia Filologii Polskiej; Podyplomowe Studia Nowe Liceum- Wiedza o Kulturze; Kurs Retoryki Praktycznej oraz Krytyki; interdyscyplinarne Podyplomowe Studia Humanistyczne - oraz (we współpracy z Polską Fundacją Upowszechniania Nauki) Podyplomowe Studium Komunikacji Społecznej oraz Mediów. W zakresie nauczania w szkołach średnich Instytut był inicjatorem, a następnie (wespół z Ministerstwem Edukacji Narodowej) organizatorem Olimpiady Literatury oraz Języka Polskiego, obejmującej młodzież szkolną w zasięgu ogólnokrajowym, a od 1990 także polskich uczniów z zagranicy.
Biblioteka Instytutu Badań Literackich PAN jest najbogatszym w kraju specjalistycznym księgozbiorem z zakresu historii literatury polskiej oraz nauki o literaturze. Obok bieżącej produkcji literackiej oraz naukowej przechowuje w swoich zbiorach cenne zespoły archiwalne oraz ikonograficzne; sprawuje także opiekę nad Archiwum Elizy Orzeszkowej.
Instytut wydaje czasopisma: "Pamiętnik Literacki" oraz "Teksty Drugie". Dysponuje własnym Wydawnictwem, które - oprócz obsługi Instytutu - prowadzi działalność wydawniczą na zlecenia.
Ważniejsze publikacje o IBL
- Instytut Badań Literackich: Informator. Oprac. Anna Grześkowiak-Krwawicz, Zygmunt Ziątek. Słowo wstępne: Elżbieta Sarnowska-Temeriusz. Warszawa 1994.
- Jadwiga Czachowska: Instytut Badań Literackich PAN. W: Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny.T.1. Warszawa 2000.
- Kronika Instytutu Badań Literackich PAN. Październik 1947-październik 1987. Oprac.: Jadwiga Czachowska, Julia Pitera, Joanna Zawadzka pod red. J. Czachowskiej. "Biuletyn Polonistyczny" 1988 z. 1/2, 3.
- Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk 1948-2001. Książki oraz czasopisma (bibliografia). Oprac.: Katarzyna Batora oraz Barbara Tyszkiewicz pod red. Jadwigi Czachowskiej. Warszawa 2002.
Organizacja
Siedziba IBL-u istnieje w Warszawie, przy ul. Nowy Świat 72.
Obecnym dyrektorem Instytutu jest doc. dr hab. Mikołaj Sokołowski. Z bardziej znanych postaci Instytutu da się wymienić prof. Marię Janion, prof. Grażynę Borkowską, prof. Michała Głowińskiego, prof. Ryszarda Nycza, prof. Jarosława Marka Rymkiewicza, dr. hab. Marka Bieńczyka, prof. Jana Tomkowskiego, prof. Andrzeja Wernera, prof. Janusza Sławińskiego, prof. Włodzimierza Boleckiego, dr Jacka Kopcińskiego oraz mgr Kazimierę Szczukę.
Linki zewnętrzne