Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (IPN) – instytucja naukowa[1] o uprawnieniach śledczych.
Instytut stał się powołany 19 stycznia 1999 na mocy ustawy z 18 grudnia 1998 o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu[2]. Siedziba IPN mieści się w Warszawie przy ul. Towarowej 28. Instytut ma jedenaście oddziałów w miastach, które są siedzibami sądów apelacyjnych. W kolejnych siedmiu miastach założono delegatury oddziałów IPN.
Zadania oraz główne kierunki działalności
Do zadań Instytutu Pamięci Narodowej należy:
- gromadzenie oraz zarządzanie dokumentami organów bezpieczeństwa państwa, sporządzonymi od 22 lipca 1944 do 31 grudnia 1989,
- ściganie zbrodni nazistowskich oraz komunistycznych,
- prowadzenie działalności edukacyjnej.
Przedmiotem badań Instytutu są m.in:
- zbrodnie dokonane przez aparat cywilny oraz militarny III Rzeszy na ziemiach okupowanej Polski, deportacje do obozów koncentracyjnych,
- deportacje żołnierzy Armii Krajowej oraz innych formacji niepodległościowych oraz mieszkańców kresów wschodnich II Rzeczypospolitej w głąb ZSRR,
- pacyfikacja ziem polskich pomiędzy Wisłą a Bugiem w latach 1944–1947 przez jednostki NKWD.
Struktura
Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
-
Główna Komisja jest częścią IPN, realizującą zadania śledcze Instytutu w sprawach, o których mowa w art. 1 ustawy z 18 grudnia 1998. Komisja ta jest kontynuatorką powołanej w 1945 Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, która od chwili powstania aktywnie współpracowała z Komisją Narodów Zjednoczonych do Spraw Zbrodni Wojennych (UNWCC) z siedzibą w Londynie. W 1949 zmieniono nazwę na Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce oraz pod tą nazwą Komisja działała do 1984, kiedy po raz kolejny dokonano jej przekształcenia zmieniając nazwę na Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce – Instytut Pamięci Narodowej. W 1991 poszerzono zakres badań Komisji, zmieniając jej nazwę na Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej. Ta z kolei była postawiona w stan likwidacji wspomnianą wyżej Ustawą z 1998, a jej dokumentację przejęła nowo powołana instytucja Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
W kolejnych przekształceniach zachodzących na przestrzeni półwiecza widać zachodzące zmiany nazwy: od badania zbrodni niemieckich, potem hitlerowskich, poprzez dodanie członu "pamięci narodowej", zastąpienie wyrazu "hitlerowskich" wyrazami "przeciw narodowi polskiemu", wreszcie zastąpienie wyrazu "badania" wyrazem "ścigania".
Śledztwa w sprawach zbrodni nazistowskich (w szczególności dotyczące sprawców zamieszkujących na terenie Niemiec), prowadzone są przez IPN we współpracy z Centralą Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych (niem. Zentrale Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung Nationalsozialistischer Verbrechen) w Ludwigsburgu, utworzoną w grudniu 1958.
Biuro Udostępniania oraz Archiwizacji Dokumentów
Pion archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej zajmuje się ewidencjonowaniem, gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem, zabezpieczeniem, udostępnianiem oraz publikowaniem dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od 22 lipca 1944 do 31 lipca 1990, a także organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej oraz Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczących:
- zbrodni nazistowskich, zbrodni komunistycznych oraz innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości albo zbrodnie wojenne popełnionych na osobach narodowości polskiej albo obywatelach polskich innych narodowości w okresie od 1 września 1939 do 31 lipca 1990,
- innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze polskich organów ścigania albo wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie,
- działalności organów bezpieczeństwa państwa.
Biuro Edukacji Publicznej
Pion naukowo-edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej. Prowadzi badania w zakresie historii Polski lat 1939–1990, wydaje prace naukowe oraz popularyzujące ten okres, organizuje wystawy, szkolenia nauczycieli, konferencje naukowe oraz edukacyjne oraz wykłady otwarte. BEP IPN koordynuje pracę 11 oddziałowych biur edukacji publicznej (OBEP).
BEP IPN składają się na trzy wydziały:
- Wydział Badań Naukowych, Dokumentacji oraz Zbiorów Bibliotecznych,
- Wydział Edukacji Historycznej,
- Wydział Wydawnictw
oraz
Biuro realizuje następujące ogólnopolskie projekty badawcze:
- Struktura oraz metody działania aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej;
- Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym oraz zbrojnym 1944–1956;
- Aparat bezpieczeństwa w walce z Kościołem oraz wolnością wyznania;
- Władze PRL wobec kryzysów społecznych oraz opozycji demokratycznej;
- Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji oraz Polonii;
- Aparat bezpieczeństwa wobec mniejszości narodowych;
- Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych oraz naukowych;
- Słownik biograficzny Konspiracja oraz opór społeczny 1944–1956;
- Wojna oraz okupacja 1939–1945;
- Słownik dwu okupacji;
- Polacy ratujący Żydów.
Pion edukacyjny BEP IPN realizuje następujące działania:
- przygotowuje wystawy historyczne,
- prowadzi projekt edukacyjny Opowiem Ci o wolnej Polsce – wspólnie z Centrum Edukacji Obywatelskiej oraz Muzeum Powstania Warszawskiego,
- prowadzi projekt Lekcje z historii najnowszej,
- przygotowuje konkursy historyczne,
- organizuje konferencje naukowe oraz edukacyjne,
- realizuje projekt Notacje,
- Program polonijny – realizowany od 2006 program edukacyjny przygotowany z myślą o polskich nauczycielach uczących w placówkach edukacyjnych poza granicami kraju. W ramach projektu edukatorzy IPN prowadzą szkolenia dla nauczycieli, zajęcia dla uczniów, organizują prezentacje wystaw historycznych. Dorocznym podsumowaniem programu są Polonijne spotkania z historią najnowszą, czyli kurs najnowszej historii Polski oraz efektywnych metod jej nauczania[3].
Biuro Lustracyjne
Na mocy ustawy z dnia 18 października 2006 o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów[4] powstało w strukturach IPN Biuro Lustracyjne oraz podległe mu terenowe oddziałowe biura lustracyjne. Podstawowym celem Biura Lustracyjnego jest weryfikacja prawdziwości złożonych oświadczeń lustracyjnych przez osoby pełniące funkcje publiczne, przygotowywanie postępowań lustracyjnych oraz przygotowanie oraz publikowanie katalogów zawierających dane osobowe:
- pracowników, funkcjonariuszy oraz żołnierzy organów bezpieczeństwa państwa,
- osób rozpracowywanych przez organy bezpieczeństwa państwa PRL,
- osób zajmujących kierownicze stanowiska partyjne oraz państwowych w PRL,
- osób pełniących aktualnie funkcje publiczne (art. 22 ustawy).
Pracujący w Biurze Lustracyjnym oraz jedenastu Oddziałowych Biurach Lustracyjnych prokuratorzy uczestniczą w weryfikacji prawdziwości oświadczeń lustracyjnych, w przypadku wątpliwości co do ich prawdziwości przygotowują postępowania lustracyjne, a następnie uczestniczą w toczących się przed sądami postępowaniach lustracyjnych.
Prezesi Instytutu
Instytutem Pamięci Narodowej kieruje Prezes IPN. W pierwotnym stanie prawnym był wybierany na wniosek Kolegium IPN przez Sejm za zgodą Senatu na pięcioletnią kadencję. Do wyboru Prezesa Instytutu przez Sejm niezbędna była większość kwalifikowana, która w tym wypadku wynosiła 3/5. Zgoda Senatu wyrażana była bezwzględną większością głosów. Był to wyłączny przypadek w polskim prawodawstwie przewidujący wybór wysokiego urzędnika państwowego większością kwalifikowaną.
Prezes ma immunitet formalny[5].
Lista osób sprawujących urząd Prezesa IPN:
- Leon Kieres (od 30 czerwca 2000 do 30 czerwca 2005)
- pełniący obowiązki Leon Kieres (od 1 lipca 2005 do 29 grudnia 2005)
- Janusz Kurtyka (od 29 grudnia 2005 do 10 kwietnia 2010)
- Łukasz Kamiński (od 28 czerwca 2011)
Kolegium IPN oraz Rada IPN
Kolegium IPN
Kolegium działało w latach 1999–2011, zajmowało się m.in. wyłonieniem kandydata na Prezesa IPN. Członkowie byli wybierani przez Sejm oraz Senat, a także wyłaniani przez KRS (I kadencja) albo mianowani przez Prezydenta (II kadencja).
- I kadencja 1999–2006[6]
- II kadencja 2007–2011[7]
Rada IPN
Rada IPN powołana była nowelizacją ustawy z 2010 oraz rozpoczęła działalność w 2011. Przejęła m.in. cząstka kompetencji zlikwidowanego Kolegium IPN. Członków Rady wyłaniają Sejm (5), Senat (2) oraz Prezydent RP – po 1 z 2 kandydatów przedstawianych mu przez KRS oraz KRP.
Skład Rady IPN[8]
Krytyka oraz kontrowersje
W ciągu swojej działalności historycy z Instytutu Pamięci Narodowej stali się obiektem krytyki zarówno osób popierających, jak oraz sprzeciwiających się badaniom materiałów Służby Bezpieczeństwa oraz lustracji. Do głównych zarzutów wysuwanych przez krytyków należą: bezkrytyczne przyjmowanie materiałów SB jako źródła, działania służące politycznym celom oraz chęć promocji własnego nazwiska przez cząstka historyków instytutu. Inni krytykują IPN za nieujawnianie całości zasobów instytutu np. w Internecie.
Kontrowersje pojawiły się także wokół rekomendacji na Prezesa IPN na II kadencję. Po ogłoszeniu drugiego konkursu 5 lipca 2005 "Rzeczpospolita" podała informację, jakoby w krakowskim oddziale IPN znaleziono dokument nieujawnionych autorów obciążający głównego kandydata Andrzeja Przewoźnika jako agenta SB. Wedle opisywanego dokumentu miał on rzekomo donosić na współpracowników z PAX-u. W reakcji na tę wiadomość szef kolegium IPN Sławomir Radoń stwierdził, że Andrzej Przewoźnik nie może już być kandydatem na szefa IPN[10]. W głosowaniu Andrzej Przewoźnik nie stał się dopuszczony do dalszego etapu konkursu[11]. Kolegium 21 września 2005 zarekomendowało Sejmowi kandydaturę Janusza Kurtyki. Wkrótce okazało się, że dokument dotyczący rzekomych związków Andrzeja Przewoźnika z SB ujawnił Zbigniew Fijak[12], a zgodę na udostępnienie mu akt krakowski IPN (kierowany przez Janusza Kurtykę) wydał w 2005 – miesiąc po deklaracji Andrzeja Przewoźnika o starcie w konkursie. Wedle Janusza Kurtyki zgodę tę wydano w grudniu 2004, zaś Zbigniew Fijak zgłosił się dopiero w czerwcu 2005 oraz otrzymał wówczas decyzję wyrażającą zgodę na wykorzystanie dokumentów, o które zwracał się parę miesięcy wcześniej. 29 listopada 2005 sąd lustracyjny oczyścił Andrzeja Przewoźnika z zarzutów współpracy ze służbami specjalnymi PRL[13]. Ostatecznie mimo kontrowersji związanych z konkursem oraz dotyczących Janusza Kurtyki[14] ten ostatni w grudniu 2005 stał się wybrany na Prezesa IPN.
Sprawdź też
Przypisy
Linki zewnętrzne
