Iran (pers. ايران – Īrān), (dawniej znany powszechnie na Zachodzie jako Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską oraz Zatoką Omańską.
Nazwa
Pierwsza wersja nazwy "Iran" ukazuje się już w Aweście, gdzie jest mowa o Aryānām – [kraju] Ariów. Jej formą średnioperską było używane przez Sasanidów określenie Ērānšahr – kraj Ariów. Mimo to w językach europejskich aż do XX wieku na określenie Iranu używano powszechnie nazwy Persja, a nie Iran. Nazwa Persja pochodzi od nazwy ludu stanowiącego cząstka ludów irańskich przybyłych na terytorium dzisiejszego Iranu pod koniec II tysiąclecia p.n.e. Persowie po raz pierwszy zostali wspomniani w asyryjskiej inskrypcji z 843 roku p.n.e. Użyto w niej nazwy Parsuaš, co jest odpowiednikiem staroperskiego Pārsva-.
Nazwy Persja używano początkowo w stosunku do terytorium zamieszkanego przez Persów, czyli stosunkowo niewielkiego kraju rządzonego przez podległych Medii Achemenidów, kiedy ci ostatni opanowali jednak zbudowane przez Medów imperium, Grecy nazwę tę zaczęli stosować w stosunku do całego państwa tworzonego przez Persów oraz Medów. Od nich nazwa Persja przeszła do języków europejskich. Tymczasem Irańczycy pomiędzy sobą nadal używali określenia Persja zaledwie w wąskim znaczeniu – stąd dzisiejszy ostan Fars, którego nazwa wywodzi się od tej starożytnej.
W roku 1935 Reza Szah Pahlawi poprosił o używanie nazwy Iran także przez dyplomację państw obcych. Oryginalnie na Zachodzie nową dla niego nazwę tego kraju przyjęto z pewnym zaskoczeniem, dzisiaj jednak jest ona coraz powszechniej używana na całym świecie, chociaż określenia Persja nadal używa się jako wygodnego synonimu, zwłaszcza dla dawniejszych okresów historii Iranu.
Informacje ogólne
Iran graniczy (zgodnie z ruchem wskazówek zegara) z Irakiem (1458 km), Turcją (499 km), Armenią (35 km), Azerbejdżanem (611 km w tym 179 km z Nachiczewańską Republiką Autonomiczną – azerbejdżańską eksklawą), Turkmenistanem (992 km), Afganistanem (936 km) oraz Pakistanem (909 km)[3].
Łączna długość linii granicznej wynosi 5440 km. Długość linii brzegowej: 2440 km. nieoczekiwanie tego 740 km wybrzeża nad Morzem Kaspijskim klasyfikowanym jako jezioro.
- Ludność – 70 495 782 (dane z 2006);
- Grupy etniczne: Persowie 51%, Azerowie 24%, Gilanie oraz Mazandaranie 8%, Kurdowie 7%, Arabowie 3%, Lurowie 2%, Beludżowie 2%, Turkmeni 2%, inni 1%;
- Religie: szyici 89%, sunnici 10%, chrześcijanie, zoroastrianie, żydzi oraz bahaiści 1%;
- Używane języki (razem z dialektami): perski 58%, języki tureckie 26% kurdyjski 9%, luri 2%, beludżyjski 1%, arabski 3-4% społeczeństwa uważa go za swój pierwszy język (znaczna cząstka populacji zna go na poziomie przynajmniej podstawowym), inne 3%;
- Stolica: Teheran 7,18 mln mieszkańców, zespół miejski 12,1 mln mieszkańców (dane z 2007 roku);
- Podział administracyjny: 30 ostanów (prowincji);
- Parlament: Islamskie Zgromadzenie Konsultatywne (Madżlis-e-Szura e Islami);
- Kalendarz: w Iranie obowiązuje kalendarz perski.
Ustrój polityczny
-
Podział administracyjny
-
Iran dzieli się na 30 ostanów (prowincji, ostan – w liczbie mnogiej ostan-haa).
Geografia
-
Osobny artykuł: Geografia Iranu.
Historia
-
Osobny artykuł: Historia Iranu.
Iran starożytny
-
Osobny artykuł: Starożytny Iran.
Pierwszym śladem człowieka na terytorium dzisiejszego Iranu są rysunki naskalne w pieczarze w Ghonbad-e Kus w Mazandaranie, datowane na 40 tys. lat p.n.e., przedstawiające polowanie na niedźwiedzie, nosorożce oraz dziki. W XI tysiącleciu istniały już na tym obszarze ludzkie osady, zaś z połowy IX tysiąclecia pochodzi osada z Gandż Dare, której mieszkańcy trudnili się hodowlą oraz prymitywnym rolnictwem. Następnie w całym Iranie nastąpił rozwój kultur neolitycznych oraz związana z tym ekspansja osadnictwa. Pierwszym państwem na terenie Iranu był Elam, zajmujący w przybliżeniu terytorium dzisiejszego ostanu Chuzestan, którego stolica, Suza, była założona już ok. 4200 r. p.n.e. Przełomowym wydarzeniem w historii Iranu było przybycie na jego terytorium Ariów, przodków dzisiejszych Irańczyków, pod koniec II tysiąclecia p.n.e. Oryginalnie najpotężniejszym z ich plemion byli Medowie, którzy pod koniec VII w. p.n.e. zniszczyli państwo asyryjskie oraz założyli własne imperium, rozciągające się od Lidii na zachodzie do Baktrii na wschodzie. Ich państwo przejął jednak ok. r. 550 p.n.e. w wyniku buntu władca Persów z dynastii Achemenidów Cyrus II (559 p.n.e. – 529 p.n.e.). Wkrótce podbił on Lidię oraz Babilonię, a jego następcy rozciągnęli władzę Achemenidów także na Egipt oraz dolinę Indusu. Imperium Achemenidów było szczytowym momentem politycznej potęgi Irańczyków w całej ich historii.
Ich państwo było podbite przez Aleksandra Wielkiego (336 p.n.e. – 323 p.n.e.), zaś po jego śmierci tereny irańskie dostały się pod władzę greckich Seleucydów. Ta hellenistyczna monarchia szybko jednak zaczęła się rozpadać. Już ok. r. 238 p.n.e. na tereny północnego Iranu wkroczyli wschodnioirańscy Parnowie, którzy w II wieku p.n.e. zajęli resztę dzisiejszego Iranu oraz Mezopotamię. W tym samym okresie na wschodnich rubieżach państwa Seleucydów uniezależniło się Państwo Greków Baktryjskich, które jednak było podbite przez irańskich Saków ok. 140 r. p.n.e. Ich miejsce zajęli z kolei Kuszanowie, którzy zajmowali dominującą pozycję we wschodnim Iranie aż do połowy III w. n.e. Tymczasem założone przez Parnów Królestwo Partów wdało się w prawie trzystuletnią rywalizację z Rzymem, której najbardziej spektakularnym momentem była zwycięska Bitwa pod Carrhae w 53 r. p.n.e. Późniejsze wojny były jednak dla niego mniej szczęśliwe, z reguły z powodu słabości wewnętrznej, którą w roku 224 wykorzystał Ardaszir I z Farsu, obalając Partów oraz zakładając własną dynastię Sasanidów. Sasanidzi wznowili rywalizację z Rzymem oraz uczynili zaratusztrianizm religią państwową, prześladując inne wyznania, takie jak manicheizm, mazdakizm oraz chrześcijaństwo. Chosrowowi II (590-628) udało się zająć przeważajaca ilość wschodnich terytoriów Bizancjum, jednak ostatecznie uległ on kontrofensywie cesarza Herakliusza. Wyczerpane wieloletnią wojną państwo Sasanidów uległo najazdowi zjednoczonych w ramach islamu Arabów – w roku 651 zginął ostatni Sasanida, Jezdegerd III. Czasy Sasanidów były także okresem rozkwitu Iranu wschodniego, gdzie od V wieku Sogdyjczycy zdominowali Jedwabny szlak, transportując nim obok towarów także religie, takie jak zaratusztrianizm, manicheizm oraz buddyzm. Podbój wschodniego Iranu przez Arabów zakończył się dopiero w połowie VIII wieku.
Iran średniowieczny
Najazd arabski oraz związane z nim pojawienie się islamu to najważniejsza obok przybycia Ariów cezura w historii Iranu. Początkowo, za czasów Kalifów prawowiernych oraz Umajjadów Irańczycy byli traktowani w kalifacie jak obywatele drugiej kategorii. Dopiero kiedy wzięli oni masowy udział w ruchu, który doprowadził do uzyskania władzy przez Abbasydów, ta sytuacja zaczęła się zmieniać. To wtedy też, dopiero po 750 roku, przeważajaca ilość Irańczyków nawróciła się na islam, wyrzekając się rodzimego zaratusztrianizmu. Dwa pierwsze wieki po najeździe arabskim nazywane są czasami "wiekami milczenia", bowiem perskie piśmiennictwo tego okresu, zdominowane przez język arabski, prawie zanikło. W przeciwieństwie do Egiptu czy Syrii w Iranie ostatecznie islamizacja nie była jednak połączona z arabizacją. W wieku IX do władzy doszły rodzime dynastie, takie jak Saffarydzi czy Samanidzi, pod których władzą odrodził się pisany język perski, zapisywany arabskim alfabetem. Szczególnie ci drudzy położyli wielkie zasługi w rozwoju irańskiej kultury, patronując m.in. pisaniu przez Ferdousiego Szahname, narodowego eposu Irańczyków, w którym przechowało się wiele przedmuzułmańskich tradycji. Równocześnie w roku 945 irańscy oraz szyiccy Bujidzi rozciągnęli swój protektorat nad rezydującym w Bagdadzie kalifem. Pod koniec X wieku Samanidzi upadli pod naciskiem tureckich dynastii Ghaznawidów oraz Karachanidów. Ci pierwsi właściwie całkowicie się ziranizowali oraz do pewnego stopnia kontynuowali samanidzkie tradycje, jednak już w połowie XI wieku musieli ustąpić miejsca koczowniczym Seldżukom, którzy zachowali swoją etniczną odrębność. W roku 1055 Seldżucy zajęli także miejsce Bujidów jako protektorzy kalifa. Czasy Seldżuków, jak oraz ich także tureckich następców, Chorezmszachów, były jednak względnie dobre dla Iranu, z reguły dzięki wysiłkom irańskich cywilnych urzędników, takich jak wezyr Nizam al-Mulk, którzy umiejętnie "cywilizowali" panowanie koczowniczych najeźdźców. Prawdziwą tragedią był natomiast najazd Mongołów, którzy w pierwszej połowie XIII wieku zniszczyli wiele ważnych ośrodków miejskich oraz znaczną cząstka sieci irygacyjnej, a następnie założyli dynastię Ilchanidów. Za jej panowania zaczął się proces odbudowy, ale po jej upadku w roku 1335 podzielony Iran był wstrząsany walkami pomiędzy pomniejszymi dynastiami, a wkrótce stał się ofiarą kolejnego najazdu koczowników o tragicznych skutkach, tym razem pod przywództwem Timura (1370-1405). Jego rola była właściwie całkowicie destrukcyjna. Pozbawione jakichkolwiek trwałych podstaw państwo Timura po jego śmierci rozpadło się, a w powstałą próżnię wkroczyły turkmeńskie federacje plemienne Kara Kojunlu oraz Ak Kojunlu. Zaledwie w Azji Środkowej aż do początku XVI wieku rządzili spadkobiercy Timura, władcy w zasadzie tureccy, ale wielcy mecenasi perskiej kultury. Rywalizację pomiędzy Kara Kojunlu oraz Ak Kojunlu ostatecznie wygrali ci drudzy, jednak ich z kolei pokonali inni Turkmeni, zorganizowani w szyicki tarikat działający pod przywództwem rodu Safawidów. W roku 1501 ich przywódca Isma'il I (1501–1524) zajął Tebriz oraz wydał się szachinszachem, a wkrótce opanował cały dzisiejszy Iran.
Iran nowożytny
Safawidzi rozpoczęli nowy etap irańskiej historii doprowadzając do masowego nawrócenia jego mieszkańców na szyicką wersję islamu oraz po raz pierwszy od czasów kalifatu jednocząc cały Iran na okres ponad dwóch stuleci, podczas których jego granice zaczęły przybierać dzisiejszy kształt. Mimo tych osiągnięć państwo Safawidów było wewnętrznie słabe oraz zacofane w stosunku do swojego rywala, Imperium Osmańskiego, które udowodniło wyższość swojej uzbrojonej w broń palną oraz artylerię armii nad kawalerią Turkmenów w Bitwie na równinie Czałdyran w roku 1514. Również późniejsze walki z Osmanami były dla Safawidów raczej niepomyślne, z wyjątkiem wojen toczonych przez Abbasa I Wielkiego (1587–1629), potrafiącego w pewnym stopniu zreorganizować armię oraz gospodarkę kraju. Słabość dynastii, która trwała właściwie zaledwie dzięki osiągnięciom Abbasa, objawiła się w pełni w momencie inwazji Afgańskiej w roku 1722, podczas której najeźdźcy zajęli prawie całe państwo. Sytuację opanował dopiero militarny geniusz, Nadir Szah (1736–1747), który pokonał zarówno Afganów na wschodzie jak oraz Osmanów na zachodzie, a następnie po przejęciu władzy nad Iranem przedsięwziął zwycięskie wyprawy na terytoria Azji Środkowej oraz Indii. Jego talentom wojskowym nie towarzyszyły talenty polityczne oraz przez swoją politykę prymitywnego podatkowego wyzysku w kraju zrujnowanym przez wojny doprowadził on do ostatecznie udanej serii zamachów na swoje życie. Założona przez niego dynastia Afszarydów szybko uległa marginalizacji, zaś władzę nad większą częścią Iranu przejął Karim Chan (1750–1779) z plemienia Zandów, w przeciwieństwie do Nadir Szacha prowadzący politykę pełną umiarkowania oraz zdrowego rozsądku, która przyniosła mu autentyczną popularność w udręczonym kraju.
Jego następcy wdali się w walkę o schedę po nim, którą wykorzystał wódz plemienia Kadżarów Agha Mohammad Chan (1779–1797). Do roku 1796 opanował on cały Iran, tym samym stając się założycielem dynastii Kadżarów. Nowa dynastia musiała stawić czoła rosnącej obecności na terenie Iranu dwóch europejskich mocarstw, Wielkiej Brytanii oraz Rosji. W roku 1800 brytyjska misja dyplomatyczna uzyskała otwarcie Zatoki Perskiej dla swojego handlu, rozpoczynając tym samym erę stopniowego wiązania Iranu z ekonomicznymi interesami Brytyjczyków. Natomiast w latach 1804–1813 oraz 1826–1828 Iran stoczył dwie przegrane wojny z Rosją, w wyniku których utracił Zakaukazie oraz musiał przyznać Rosjanom przywileje konsularne oraz handlowe. Kolejnym niepowodzeniem była przegrana wojna z Wielką Brytanią w latach 1856–1857, w wyniku której Iran ostatecznie musiał wyrzec się swoich pretensji do Heratu. Kolejne traktaty, zawierane w wyniku militarnych bądź ekonomicznych nacisków, które były możliwe albowiem stopniowo zwiększało się uzależnienie rządu od zagranicznych pożyczek, przyznawały europejskim mocarstwom coraz większe prawne oraz ekonomiczne przywileje. Mimo swojej słabości Iran nie stracił jednak całkowicie suwerenności. Stało się tak z dwóch powodów. Po pierwsze jego okupacja nie wydawała się potencjalnym źródłem wielkich korzyści gospodarczych. Po drugie Rosja oraz Wielka Brytania rywalizowały o wpływy w Iranie, nawzajem uniemożliwiając sobie jego całkowite zdominowanie. Częściowo pod naciskiem europejskim podczas panowania szacha Nasera ad-Dina (1848–1896) Iran zaczął się powoli modernizować. W 1862 roku Brytyjczycy na podstawie wcześniej uzyskanej koncesji rozpoczęli budowę sieci telegraficznej, w roku 1868 stworzono pocztę, a w roku 1889 Brytyjczycy stworzyli Bank Szachinszacha, posiadający monopol na emitowanie pieniądza. Za czasów Nasera ad-Dina otwarto także pierwszy uniwersytet. Największe znaczenie dla przyszłości miało jednak uzyskanie przez Brytyjczyków koncesji na wydobywanie ropy naftowej w roku 1901. Kolejnym posunięciem zwiększającym uzależnienie Iranu od obcych mocarstw było założenie w roku 1879 Perskiej Brygady Kozackiej, dowodzonej przez rosyjskich oficerów, która wkrótce stała się jedyną zdyscyplinowaną oraz nowoczesną formacją perskiej armii. W wyniku tego Iran rozpoczynał wiek XX z siecią łączności, bankiem emisyjnym oraz kompanią naftową przynoszącą państwu przeważajaca ilość dochodów w rękach Wielkiej Brytanii, a jedyną skuteczną jednostką wojskową znajdującą się pod wpływem Rosji.
Iran współczesny
- 1935 – Reza Szah Pahlawi prosi o używanie nazwy Iran przez dyplomację państw obcych.
- 1941 – wojska radzieckie oraz brytyjskie wkroczyły do Iranu oraz obaliły mającego proniemieckie sympatie Rezę Szaha Pahlawiego. Nowym szachem stał się jego syn Mohammad Reza Pahlawi (patrz: Interwencja w Iranie 1941).
- kwiecień 1951 – parlament irański znacjonalizował Angielsko-Irańską Kompanię Naftową. Narastał konflikt pomiędzy wspieranym przez Waszyngton oraz Londyn szachem a premierem Mohammadem Mossadekiem, który m.in. zablokował przyznanie koncesji naftowej ZSRR. Korzystając z pomocy alimów oraz kół socjalistycznych Mossadek blokował także zachodnie wpływy w Iranie.
- 22 sierpnia 1953 – CIA przeprowadza zamach stanu wymierzony przeciwko demokratycznie wybranemu premierowi Mohammadowi Mossadekowi, nowym premierem mianowano szwagra szacha, generała Faizollaha Zahediego, szach zostaje dyktatorem oraz marionetką USA[4].
- 1959 – Mohammad Reza Pahlawi zaczął ograniczać wpływy alimów oraz zamykać islamskie szkoły.
- 26 stycznia 1963 – szach Reza Pahlawi wydał Białą Rewolucję – program "reform" realizowany dzięki miliardowym zyskom ze sprzedaży ropy naftowej mających doprowadzić do modernizacji kraju – szach chciał m.in. uczynić armie irańską trzecią siłą w świecie (połowę dochodów z ropy przeznaczał na armię), nawiązać przyjacielskie stosunki z Izraelem oraz uczynić Iran piątą potęgą gospodarczą świata w latach 90. XX wieku. Opór przeciwko błędnie wprowadzanym reformom oraz terrorowi zaczął narastać. Szczególnie ostro zaczął krytykować szacha jeden z alimów, ajatollah Chomeini. Wielu protestujących alimów oraz sufich trafiało do więzień.
- 5 czerwca 1963 – miały miejsce masowe protesty w wielu miejscach w kraju. W wyniku ostrej reakcji armii zginęło ok. 15 000 ludzi. Wygnany z kraju Chomeini udał się do Nadżafu w Iraku, skąd kierował oporem przeciwko rządom szacha (m.in. wysyłając swoje przemówienia na kasetach magnetofonowych). Władza szacha coraz bardziej opierała się na krwawym terrorze sianym przez tajną policję SAVAK. Do kierowania irańskimi przedsiębiorstwami szach sprowadził 150 tys. zachodnich specjalistów. Tysiące mieszkańców wsi zaczęło przenosić się do miast, których infrastruktura powoli przestawała wystarczać.
- 1973–1976 – PNB Iranu wzrósł o 50%, ale potem przyszła recesja, a wraz z nią inflacja oraz bezrobocie.
- wrzesień 1978 – w związku z silnymi protestami szach wprowadził stan wojenny.
- grudzień 1978 – pięć milionów ludzi zgromadziło się na gigantycznej demonstracji, uczestnicy domagali się usunięcia szacha oraz ustanowienia republiki islamskiej.
- 16 stycznia 1979 – szach uciekł z kraju wraz z rodziną, przeważajaca ilość zachodnich specjalistów zrobiła to samo.
- 1 lutego 1979 – ajatollah Chomeini wrócił do kraju.
- 1 kwietnia 1979 – proklamowano Islamską Republikę Iranu. Przyjęto trudny do sklasyfikowania ustrój polityczny, łączący elementy nowoczesnej demokracji z religijną dyktaturą. Z jednej strony Iran ma parlament oraz prezydenta wybierane w wyborach powszechnych, zna instytucję referendum, zaś władza ma za podstawę na nowoczesnej zasadzie trójpodziału, z drugiej jednak wszystko pozostaje pod nadzorem autorytetów religijnych. Najważniejsze organy nadzoru religijnego to welajat e faghih – teolog szyicki będący głową państwa oraz Rada Strażników, spełniająca funkcję trybunału konstytucyjnego, w tym badająca zgodność prawa stanowionego z zasadami islamu. Wprowadzono surowe prawa wzorowane na szariacie. Od tego momentu zaczął się bardzo szybki wzrost liczby mieszkańców Iranu.
- 4 listopada 1979 – studenci zajęli amerykańską ambasadę w Teheranie, wzięli 66 zakładników, (z czego 13 od razu zwolniono). Spowodowało to izolację kraju na arenie międzynarodowej.
- 2–3 grudnia 1979 przyjęto konstytucję. Konstytucja powstała przy współudziale 45 organizacji międzynarodowych[5].
- 27 lipca 1980 – szach Reza Pahlawi umarł w Egipcie.
- 22 września 1980 – armia iracka zaatakowała Iran, zaczęła się wojna iracko-irańska.
- 20 stycznia 1981 – po 444 dniach niewoli amerykańscy zakładnicy wrócili do domu.
- 3 lipca 1988 – rakieta wystrzelona z amerykańskiego krążownika USS Vincennes patrolującego Zatokę Perską strąciła irańskiego Airbusa, na którego pokładzie było 290 pasażerów oraz załoga, nikt nie przeżył.
- 20 sierpnia 1988 – koniec wojny iracko-irańskiej.
- 14 lutego 1989 – ajatollah Chomeini wydał fatwę nakazującą muzułmanom zabić Salmana Rushdiego.
- 3 czerwca 1989 – umarł ajatollah Chomeini, jego miejsce zajął dotychczasowy prezydent Ali Chamenei.
- lipiec 1989 – w wyborach na prezydenta republiki zwyciężył uważany za polityka umiarkowanego Ali Akbar Haszemi Rafsandżani. Wcześniej w drodze referendum poszerzono kompetencje prezydenta – zniesiono urząd premiera, prezydent odtąd stoi na czele Rady Ministrów.
- luty/maj 1992 zwycięstwo zwolenników prezydenta w wyborach parlamentarnych.
- 1995 – USA nałożyły na Iran sankcje ekonomiczne za wspieranie terroryzmu oraz próby zdobycia broni nuklearnej, Iran odrzucił oskarżenia.
- 23 maja 1997 – uznawany za reformatora Mohammad Chatami wygrał wybory prezydenckie. Próby reform skończyły się jednak niepowodzeniem oraz kraj pozostał pod kontrolą konserwatystów. Coraz częstsze protesty studentów.
- 8 czerwca 2001 – kolejny wyborczy sukces Chatamiego. Przy władzy utrzymują się jednak konserwatyści, a proreformatorskie gazety są zamykane. Wielu reformatorów, w tym współpracownicy prezydenta, ląduje w więzieniu. Jednak wprowadzone po rewolucji surowe prawa obyczajowe oraz dotyczące roli kobiet ulegają powolnemu złagodzeniu.
- wrzesień 2001 – po zamachu terrorystycznym na World Trade Center prezydent Chatami udziela poparcia USA w wojnie z afgańskimi Talibami. Dyplomacja irańska odgrywa pozytywną rolę podczas konferencji w Bonn. Jednak mimo to parę dni później prezydent USA George W. Bush umieszcza Iran na "osi zła" obok Iraku oraz KRL-D.
- luty/czerwiec 2004 Wybory parlamentarne. Wybory nie spełniły kryteriów demokracji, albowiem najpierw do wyborów nie dopuszczono części kandydatów obozu reformatorskiego. Później, mimo ustępstw ze strony Rady Strażników, przeważajaca ilość reformatorów zbojkotowała wybory. Jednak frekwencja przekroczyła 50%, a przewagę zdobyli umiarkowani konserwatyści.
- 17 czerwca 2005 – zaskakujące wyniki I tury wyborów prezydenckich. Do II tury nie zakwalifikował się żaden z kandydatów obozu reform. Druga tura rozegra się pomiędzy umiarkowanym ajatollahem Alim Akbarem Haszemim Rafsandżanim, a narodowokonserwatywnym burmistrzem Teheranu Mahmudem Ahmadineżadem.
- 24 czerwca 2005 – w II turze wyborów prezydentem wybrany stał się Mahmud Ahmadineżad, uzyskując 61,69% głosów.
- 24 czerwca 2009 – Mahmud Ahmadineżad zostaje wybrany na drugą kadencję prezydencką
Czasy obecne
Przeprowadzone w czerwcu 2005 wybory prezydenckie pokazały, że wpływy fundamentalistów religijnych w społeczeństwie nadal są duże, a liberalne środowiska potrafią cieszyć się popularnością zaledwie w wąskich kręgach poniektórych miast. Dla większości społeczeństwa ważniejsze od spraw roli religii w życiu publicznym czy swobód obywatelskich okazało się rozwiązanie problemów socjalno-bytowych, co obiecywali fundamentaliści.
Głównymi wyzwaniami, przed jakimi staje Iran, jest rozwiązanie problemów gospodarczych, walka z bezrobociem, zaś w polityce zagranicznej rozwiązanie dylematu energii atomowej, nad którą prowadzone przez Iran badania budzą najwięcej kontrowersji. Wedle rządów poniektórych państw, w szczególności USA oraz Izraela, Iran zmierza do budowy broni nuklearnej. Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej od kilku już lat nie może wyegzekwować od Iranu kompletu wymaganych dokumentów ani dostępu do wszystkich ośrodków badawczych, jednakże monitorując podstawowy ośrodek wzbogacania uranu nie stwierdziła nieprawidłowości[6]. Wedle szacunków Iran ma już wystarczającą ilość materiałów rozszczepialnych, by stworzyć jeden ładunek atomowy[7]. Władze Iranu zaprzeczają tym doniesieniom oraz twierdzą, że chodzi o pokojowe wykorzystanie energii jądrowej, jednakże niedopełnienie obowiązków wynikających z układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej sprowadziło na Iran embargo nałożone przez Radę Bezpieczeństwa ONZ[8]. Co pewien czas w mediach pojawiają się doniesienia o planowanym ataku na Iran[9].
Skandal na świecie, a nawet w samym Iranie wywołały wypowiedzi prezydenta Ahmadineżada, kwestionujące holocaust, ewentualnie postulujące przeniesienie Państwa Izrael do Europy, jako rekompensatę zbrodni na narodzie żydowskim[10]. Widać tu nawiązanie do słynnego sloganu "holocaust industry", a dla prezydenta Ahmadineżada niezrozumiałe jest, że zbrodnie, za które odpowiadają Europejczycy są rekompensowane kosztem muzułmańskich Palestyńczyków[11].
Gospodarka
-
Osobny artykuł: Gospodarka Iranu.
Irańska gospodarka jest jedną z najdynamiczniej rozwijających się na Bliskim Wschodzie. Iran jest także jednym z niewielu krajów muzułmańskich, który rozwija także inne sektory gospodarki, niezwiązane z ropą naftową. Jednak wyż demograficzny – ogromna liczba młodych ludzi sprawia, że wykorzystanie relatywnie dobrego stanu gospodarki jest utrudnione. W wyniku tego mimo 7% wzrostu PKB bezrobocie przekracza 15%, wysoka jest także inflacja – ok. 12-18%, co oraz tak jest ogromnym postępem w porównaniu z sytuacją sprzed 10 lat. Raport UNICEF (zob. link) wskazuje, że w Iranie wciąż są ogromne rozwarstwienia w dochodach ludności – chociaż średni dochód na mieszkańca wynosi ok. 8000 $ rocznie, wielu Irańczyków żyje na granicy minimum socjalnego, a wielu w nędzy. Jednak ten sam raport zauważa, że sytuacja się poprawia, a rząd stara się realizować wytyczne organizacji międzynarodowych. Zdecydowanie poprawia się dostęp do opieki medycznej oraz edukacji.
Iran jest eksporterem przede wszystkim ropy naftowej oraz gazu ziemnego. Ważną gałęzią gospodarki jest też rolnictwo oraz eksport orzeszków pistacjowych (1 miejsce na świecie w 2005) oraz daktyli (3. miejsce na świecie w 2005)[12][13]. Uznanym w świecie towarem pochodzącym z Iranu są ręcznie tkane dywany perskie. Przedmiotem eksportu są także produkty przemysłu chemicznego oraz tworzywa sztuczne.
Import zawiera w sobie maszyny, elektronikę, sprzęt AGD. W ostatnim czasie rozwija się budząca kontrowersje na Zachodzie energetyka jądrowa. Hamującym gospodarkę czynnikiem jest embargo, szczególnie na produkty przemysłu lotniczego, które bardzo negatywnie wpływa na wielkość oraz bezpieczeństwo transportu powietrznego[14].
W wielkim przemyśle dominuje sektor państwowy, natomiast w sektorze małych oraz średnich przedsiębiorstw własność prywatna oraz spółdzielcza. Bardzo ważną rolę gospodarczą odgrywa bazar, czyli mali oraz średni kupcy, stanowiący wpływowe lobby polityczne[15].
Religia
Sprawdź portal z wiadomościami w serwisie
Wikinews na temat
Iranu
Oficjalną religią Iranu jest islam szyicki. Iran jest republiką teokratyczną.
Dane z 2000:
-
-
- Inne chrześcijańskie: 0,005%[16]
-
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Statistical Centre of Iran: A Glance at Iran – Profile (ang.). [dostęp 2010-02-03].
- ↑ 2,0 2,1 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2008: Report for Selected Countries and Subjects – Iran. [dostęp 14 grudnia 2008].
- ↑ Area (ang.). W: Iran [on-line]. 2009-02-02. [dostęp 2010-02-04].
- ↑ Aneta Wawrzyńczak: Jak Zachód sprzedał prawa człowieka za ropę. Wirtualna Polska. [dostęp 2010-11-09].
- ↑ Constitution (ang.). W: Iran [on-line]. 2009-02-02. [dostęp 2010-02-04].
- ↑ Mohamed ElBaradei: Implementation of the NPT Safeguards Agreement and relevant provisions of Security Council resolutions 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008) and 1835 (2008) in the Islamic Republic of Iran. International Atomic Energy Agency.
- ↑ Atomowy Iran coraz bliżej?. PolitykaGlobalna.pl.
- ↑ Security Council tightens restrictions on Iran’s proliferation-sensitive nuclear activities, increases vigilance over Iranian banks, has states inspect cargo. United Nations Security Council, Department of Public Information, News and Media Division, New York.
- ↑ Izrael przygotowuje się do ataku na Iran, uderzy w 12 celów. nowa.myslpolska.pl.
- ↑ Holocaust a myth, says Iranian president. Guardian.co.uk, 14 grudnia 2005.
- ↑ Polling only solution to Palestine problem, President. GlobalSecurity.org.
- ↑ FAO: Major food and agricultural commodities and producers: Pistachios.
- ↑ FAO: Major food and agricultural commodities and producers: Dates.
- ↑ Ali Akbar Dareini: Iran interested in Boeing jets.
- ↑ Tehran bazaar ends VAT strike. Payvand News
- ↑ [1] Dane statystyczne zaczerpnięto z książki Patricka Johnstona oraz Jasona Mandryka pt. "Operation World", oraz z innych źródeł.
Bibliografia
- Małgorzata Stolarczyk: Iran – państwo oraz religia, Wydawnictwo Dialog 2001
Sprawdź też
Linki zewnętrzne
