Ten artykuł dotyczy państwa w Azji. Sprawdź też: inne znaczenia tego słowa.

מדינת ישראל دولة اسرائيل trb. Medinat Jisra’el, Daulat Isra’il Państwo Izrael
Flaga Izraela Herb Izraela
Hymn: Hatikwa
Konstytucja	Ustawa Zasadnicza Izraela
Język urzędowy	hebrajski, arabski
Język używany	hebrajski, arabski
Stolica	Jerozolima[1][2]
Ustrój polityczny	republika
Typ państwa	demokracja parlamentarna
Głowa państwa	prezydent Szymon Peres
Szef rządu	premier Beniamin Netanjahu
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	144. na świecie 22 072 km² 2%
Liczba ludności (2010)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	98. na świecie 7 653 600[3]▲ 351 osób/km²
PKB (2007)  • całkowite   • na osobę	164,103 mld USD▲ 23 578 USD▲
Jednostka monetarna	nowy szekel izraelski (ILS (NIS))
Niepodległość	spod brytyjskiego mandatu Ligi Narodów 14 maja 1948
Religia dominująca	judaizm
Strefa czasowa	UTC +2 – zima UTC +3 – lato
Kod ISO 3166	IL
Domena internetowa	.il
Kod samochodowy	IL
Kod samolotowy	4X
Kod telefoniczny	+972
Terytoria zależne	Strefa Gazy
Terytoria autonomiczne	Autonomia Palestyńska

Izrael (hebr. יִשְרָאֵל, Yisra'el, arab. إسرائيل, Isrā'īl), oficjalnie Państwo Izrael (hebr. מְדִינַת יִשְרָאֵל ^?/i, Medinat Yisra'el, arab. دَوْلَةْ إِسْرَائِيل, Dawlat Isrā'īl) – kraj w Azji Zachodniej położony na wschodnim brzegu Morza Śródziemnego. Graniczy na północy z Libanem, na północnym wschodzie z Syrią, na wschodzie z Jordanią oraz na południowym zachodzie z Egiptem. Przylega do niego także Autonomia Palestyńska, czyli Zachodni Brzeg oraz Strefa Gazy, której zewnętrzne granice są kontrolowane przez władze izraelskie. Izrael pomimo stosunkowo małej powierzchni jest nader zróżnicowany geograficznie^[4]. W populacji liczącej 7,66 miliona przeważajaca ilość stanowią Żydzi (75,0%)^[3]. Drugą co do wielkości grupę stanowią Arabowie (20%). Mniejszą grupą etniczną są Samarytanie. Pod względem wyznaniowym w Izraelu jest duże zróżnicowanie – obok żydów mieszkają także muzułmanie (Arabowie), chrześcijanie oraz druzowie, jak także inne mniejsze grupy religijne.

Współczesne państwo Izrael ma swoje korzenie w Ziemi Izraela (hebr. ארץ ישראל, Erec Jisrael), która przez 3000 lat zajmowała centralne miejsce w judaizmie^[5]. Po I wojnie światowej Liga Narodów zgodziła się na stworzenie Mandatu Palestyny pod brytyjskim protektoratem, z celem utworzenia "żydowskiej siedziby narodowej"^[6]. W 1947 Organizacja Narodów Zjednoczonych zgodziła się na podział Palestyny na dwa państwa: żydowskie oraz arabskie^[7]. 14 maja 1948 (5 ijar 5708)^[8] zgodnie z decyzją ONZ państwo Izrael proklamowało niepodległość, jednak okoliczne państwa arabskie odmówiły zaakceptowania planu oraz rozpoczęły wojnę. I wojna izraelsko-arabska potwierdziła niepodległość oraz poszerzyła granice państwa żydowskiego poza zasięg przewidziany przez plan ONZ. Od tamtej pory do dzisiaj Izrael nieustannie tkwi w konflikcie z wieloma ościennymi państwami arabskimi. Przez ten czas prowadził parę wojen^[9]. Od swego powstania granice Izraela ze wszystkimi sąsiednimi państwami były tematem sporów. Jednakże Izrael podpisał traktaty pokojowe z Egiptem oraz Jordanią, są także czynione wysiłki, by kontynuować proces pokojowy z Palestyńczykami^[10].

Izrael jest republiką demokratyczną parlamentarno-gabinetową^[11][12]. Władza wykonawcza spoczywa w rękach premiera, stojącego na czele rządu. Władza ustawodawcza jest podzielona pomiędzy rząd oraz parlament (Kneset). Pod względem nominalnej wartości PKB gospodarka państwa istnieje na 44. miejscu wśród największych gospodarek świata^[13]. Izrael zajmuje 15. miejsce w rankingu wskaźnika HDI^[14], wolności prasy^[15] oraz konkurencyjności gospodarczej^[16]. Jerozolima jest stolicą państwa, siedzibą rządu oraz największym miastem, z tym że finansowym centrum Izraela jest Tel Awiw. Jednakże ostateczny status Jerozolimy jest niewyjaśniony oraz z tego powodu wiele państw (w tym także oraz Polska) nie uznaje jej za stolicę Izraela^[17].

Etymologia nazwy

Nazwa Izrael (hebr. ישׂראל) pochodzi ze Starego Testamentu (por. Księga Rodzaju 32:29) oraz oznacza: ten, który walczy z Bogiem^[18] (שרה – walczyć, bić się, wojować; אֵל – Bóg). Takie imię otrzymał patriarcha Jakub^[19].

Pewni ludzie komentatorzy są odmiennego zdania jeśli chodzi o sens znaczenia tego słowa. Uważają, że słowo Izrael pochodzi od czasownika śarar oraz oznacza: Bóg zasad albo Bóg osądzający^[20]. Jeszcze inni tłumaczą to słowo jako książę (mocny przed) u Boga albo walczący^[21], jak także jako Bóg jest silny, ewentualnie Bóg oświeca albo Bóg leczy^[22].

Z potomków Jakuba powstał biblijny naród, nazywany powszechnie Izraelitami albo "Dziećmi Izraela". Pierwsze historyczne użycia słowa Izrael pochodzi ze Steli Merenptaha, datowanej na okres 1224–1208 p.n.e.^[23].

Współczesne państwo Izrael jest powszechnie nazywane "Państwem Izraela" (hebr. Medinat Israel). Odmienne proponowane nazwy, takie jak "Ziemia Izraela" (hebr. Eretz Israel), Syjon oraz Judea zostały odrzucone^[24]. W pierwszych dniach niepodległości rząd używał słowa "Izrael" w odniesieniu do mieszkańców nowego państwa. Formalnie nazwy państwa po raz pierwszy użył minister spraw zagranicznych Mosze Szaret^[25].

Deklaracja oraz symbole niepodległego państwa

Proklamacja niepodległości Izraela odbyła się 14 maja 1948. Flaga państwowa nawiązuje do tradycyjnej żydowskiej chusty modlitewnej Talit oraz ma kształt białego prostokąta z dwoma poziomymi niebieskimi pasami. Pośrodku flagi jest umieszczona Gwiazda Dawida, która od setek lat pozostawała symbolem żydowskiej tożsamości narodowej. Oficjalnym herbem państwowym jest złoty świecznik menora^[26].

Deklaracja Niepodległości Izraela mówi pomiędzy innymi^[27]:

Historia

Pozostałości rzymskiego obozu u stóp Masady

 Osobny artykuł: Historia Izraela.

Wczesne korzenie

 Osobny artykuł: Starożytny Izrael.

Ziemia Izraela była święta dla Żydów od czasów biblijnych patriarchów: Abrahama, Izaaka oraz Jakuba. Historycy umieścili ten okres na początku XX wieku p.n.e.^[28]. Wedle Tory Ziemia Izraela była obiecana Żydom przez Boga jako ich ojczyzna^[29]. Znajdują się tutaj najświętsze miejsca judaizmu. Zgodnie z tradycyjną chronologią, około XI wieku p.n.e. pierwszy z wielu izraelskich królów rozpoczął panować nad Ziemią Izraela. Królestwo Izraela oraz następne państwa żydowskie istniały przez tysiąc lat^[30].

Zanim Ziemia Izraela – obszar królestwa izraelskiego – była podbita przez muzułmanów w VII wieku , przechodziła kolejno pod panowanie Asyrii, Babilonii, Persji, Grecji, Rzymu oraz Bizancjum^[31]. Żydowska obecność w regionie osłabła po klęsce powstania Bar-Kochby przeciwko cesarstwu rzymskiemu w 135. Skutkiem tego było wygnanie większości Żydów z Ziemi Izraela. Masakry Żydów były kontynuowane przez bizantyjskiego cesarza Herakliusza, który w latach 628–629 nakazał mordować wszystkich złapanych Żydów oraz zabronił im wstępu do Jerozolimy. Prawdopodobnie wówczas Żydzi osiągnęli najniższą liczebność w Ziemi Izraela. Jednakże wciąż pozostawali obecni w regionie, chociaż wyraźnie przemieścili się z Judei do Galilei. W tym okresie powstały najważniejsze religijne teksty Judaizmu: Talmud Jerozolimski oraz Miszna^[32]. Ziemia Izraela była około 636 podbita przez muzułmanów. Następnie przechodziła kolejno pod panowanie Ummajjadów, Abbasydów, Fatymidów, Seldżuków, krzyżowców, Sułtanatu Egiptu oraz Mameluków. W 1517 Ziemia Izraela stała się częścią imperium osmańskiego, które rządziło regionem do XX wieku^[33].

Syjonizm oraz Brytyjski Mandat

 Osobne artykuły: Historia Mandatu Palestyny i Osadnictwo żydowskie w Palestynie.

Żydzi żyjący w diasporze posiadali odwieczną ambicję powrotu do Syjonu oraz Ziemi Izraela^[34]. Ta nadzieja oraz pragnienie zostały wyrażone w Biblii^[35] oraz są podstawowym tematem żydowskiego modlitewnika. Począwszy od XII wieku, katolickie prześladowania Żydów zachęcały ich do opuszczania Europy oraz osiedlania się w Ziemi Świętej. Ważnym punktem przełomowym był rok 1492, kiedy po wygnaniu Żydów z katolickiej Hiszpanii nastąpił znaczący wzrost ich liczebności w Palestynie^[36]. W XVI wieku rozwinęły się duże żydowskie społeczności w czterech świętych miastach Judaizmu: Jerozolimie, Hebronie, Tyberiadzie oraz Safed. W drugiej połowie XVIII wieku duża cząstka chasydzkiej społeczności z Europy Wschodniej osiedliła się w Ziemi Świętej^[37].

Theodor Herzl, twórca oraz podstawowy ideolog syjonizmu, w 1901

Pierwsza duża fala nowoczesnej imigracji, znana jako pierwsza alija, zaczęła się w 1881, kiedy Żydzi zaczęli uciekać przed pogromami w Rosji^[38]. Do istniejącego już wcześniej teoretycznego ruchu syjonistycznego austro-węgierski dziennikarz Theodor Herzl dodał nurt polityczny^[39], który poprzez postawienie społeczności międzynarodowej pytania o dalsze losy "kwestii żydowskiej" dążył do stworzenia żydowskiego państwa w Ziemi Izraela^[40]. W 1896 Herzl wydał "Der Judenstaat" (pol. Państwo żydowskie), w którym przedstawił wizję przyszłego państwa. W następnym roku otworzył I Kongres Syjonistyczny^[41].

Druga alija (1904–1913) zaczęła się po pogromie w Kiszyniowie. Około 40 000 Żydów osiedliło się wówczas w Palestynie. W obu tych falach imigracji wzięli udział w większości Żydzi ortodoksyjni^[42], ale w drugiej aliji uczestniczyli także pionierzy syjonizmu socjalistycznego, którzy założyli ruch kibucowy^[43]. Podczas I wojny światowej, brytyjski minister spraw zagranicznych Arthur Balfour wydał w 1917 tzw. deklarację Balfoura, która stwierdzała, że rząd Jego Królewskiej Mości przychylnie zapatruje się na ustanowienie w Palestynie domu dla narodu żydowskiego^[44]. Grupa pięciu żydowskich batalionów wchodzących w skład Legionu Żydowskiego wzięła udział w zajęciu Palestyny przez wojska brytyjskie. Arabski sprzeciw wobec brytyjskiego planu okazał się w zamieszkach 1921, na które Żydzi odpowiedzieli utworzeniem organizacji militarnych Hagana, Irgun oraz Lehi^[45].

W 1922 Liga Narodów przyjęła projekt utworzenia Brytyjskiego Mandatu Palestyny z następującym komentarzem: Odbudowa Żydowskiej Siedziby Narodowej ma się dokonać bez żadnego uszczerbku dla praw ludności arabskiej w Palestynie^[46]. W owym czasie przeważajaca ilość mieszkańców Palestyny stanowili muzułmańscy Arabowie, a zaledwie w Jerozolimie mieszkało większe skupisko Żydów^[47].

Żydowska imigracja była kontynuowana w trzeciej aliji (1919–1923) oraz czwartej aliji (1924–1931), podczas których do Palestyny przybyło około 100 000 Żydów^[38]. Gdy w 1921 doszło do krwawych arabskich rozruchów w Jaffie, brytyjskie władze mandatowe wprowadziły ograniczenia żydowskiej imigracji oraz oderwały od Mandatu Palestyny wschodnie terytoria, na których założono arabskie państwo Emirat Transjordanii^[48].

Dojście do władzy Hitlera oraz wzrost nazizmu w latach 30. przyczyniły się do piątej aliji (1931–1940), podczas której około 250 000 Żydów przybyło do Palestyny. Wywołało to wybuch arabskiej rewolty w 1936 oraz doprowadziło Brytyjczyków do ogłoszenia w 1939 trzeciej "Białej Księgi". Przeciwdziałając ostrym restrykcjom ograniczającym wielkość żydowskiej imigracji, ukazał się tajny ruch wspierający Żydów uciekających z Europy przed Holocaustem. Ruch ten jest nazywany alija bet. W wyniku tego liczba Żydów w Palestynie wzrosła z 11% ogółu mieszkańców w 1922 do 33% w 1945^[49].

Pierwsze lata niepodległości

Dawid Ben Gurion ogłasza niepodległość państwa Izrael pod portretem Theodora Herzla – 14 maja 1948

 Osobne artykuły: Proklamacja niepodległości Izraela i I wojna izraelsko-arabska 1948-1949.

Po 1945 Wielka Brytania była wmieszana w coraz bardziej agresywny konflikt z Żydami, walczącymi o swobodny dostęp żydowskiej imigracji do Palestyny. Równolegle toczące się starcia żydowsko-arabskie przekształciły się w 1947 w otwartą wojnę domową. W 1947 brytyjski rząd wycofał się ze swoich zobowiązań w Mandacie Palestyny oraz oświadczył, że nie jest w stanie rozwiązać konfliktu izraelsko-arabskiego^[50]. Nowo powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych przyjęła 29 listopada 1947 Rezolucję nr 181 o podziale Palestyny na dwa państwa: żydowskie oraz arabskie. Jerozolima miała zostać międzynarodowym miastem (corpus separatum) pod nadzorem ONZ^[51]. Społeczność żydowska zaakceptowała ten plan^[52], ale Liga Państw Arabskich oraz społeczność arabska w Palestynie go odrzuciły^[53].

Dawid Ben Gurion, pierwszy premier Izraela, uważany za jednego z twórców państwa oraz "Ojca Narodu"

Mimo wszystko na dzień przed końcem brytyjskiego pełnomocnictwa w Palestynie, 14 maja 1948, ogłoszono powstanie niepodległego państwa Izrael^[54]. Wkrótce potem pięć arabskich państw (Egipt, Syria, Jordania, Liban oraz Irak) zaatakowało Izrael, rozpoczynając wojnę o niepodległość^[54]. Po roku walk ogłoszono zawieszenie broni oraz ustalono przebieg tymczasowych granic, tzw. zielonej linii. Zachodni Brzeg Jordanu oraz Wschodnią Jerozolimę zajęła Jordania, natomiast Strefę Gazy zajął Egipt. ONZ oszacowała, że podczas wojny 711 000 Arabów, stanowiących około 80% przedwojennej arabskiej populacji, uciekło za granicę^[55]. Los palestyńskich uchodźców jest aktualnie główną kwestią sporną w konflikcie izraelsko-arabskim^[56]. 11 maja 1949 Izrael stał się przyjęty do Organizacji Narodów Zjednoczonych^[57].

W pierwszych latach istnienia państwa ruch syjonizmu socjalistycznego prowadzony przez Dawida Ben Guriona zdominował izraelską politykę^[58]. Te lata charakteryzowały się masową imigracją Żydów ocalałych z Holocaustu oraz uciekających przed prześladowaniami z państw arabskich. W latach 1948–1958 populacja Izraela wzrosła z 800 tys. do 2 mln^[59]. Przeważajaca ilość imigrantów było uchodźcami bez jakiejkolwiek własności. Byli oni zakwaterowywani w tymczasowych obozach dla uchodźców zwanych ma'abarot. Przed 1952 ponad 200 tys. imigrantów mieszkało w namiotach w obozach uchodźców. Potrzeba rozwiązania kryzysu doprowadziła Dawida Ben Guriona do podpisania z Niemcami umowy o odszkodowaniach dla ofiar hitleryzmu, co wywołało masowe protesty Żydów oburzonych z powodu postawy premiera Izraela "prowadzącego interesy" z Niemcami^[60].

Podczas lat 50. Izrael był wielokrotnie atakowany przez palestyńskich fedajnów działających z reguły z okupowanej przez Egipt Strefy Gazy^[61]. W 1956 Izrael zawarł tajne przymierze z Wielką Brytanią oraz Francją, dążąc do odbicia znacjonalizowanego przez Egipt Kanału Sueskiego. Podczas kryzysu sueskiego Izraelczycy zdobyli Półwysep Synaj, jednak pod naciskiem Stanów Zjednoczonych oraz Związku Radzieckiego wycofali się w zamian za gwarancje swobodnej żeglugi w Zatoce Akaba oraz Kanale Sueskim^[62].

Na początku następnej dekady Izrael bezprawnie uprowadził z Argentyny Adolfa Eichmana, który był architektem nazistowskiego projektu ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej^[63]. Jego rozprawa sądowa miała znaczny wpływ na społeczną świadomość o Holocauście^[64]. Do chwili obecnej Eichmann pozostaje jedyną osobą skazaną na karę śmierci przez izraelskie sądy^[65].

Konflikty oraz proces pokojowy

 Osobny artykuł: Konflikt izraelsko-arabski.

Arabskie państwa przez lata odmawiały prawa do istnienia państwa Izrael, a arabski nacjonalizm kierowany przez Nasera żądał zniszczenia tego państwa^[66]. W 1967 Egipt, Syria oraz Jordania skoncentrowały swoje wojska przy izraelskich granicach, usunęły międzynarodowe siły pokojowe UNEF oraz zablokowały Izraelowi dostęp do Morza Czerwonego. Izrael uznał to za casus belli dla rozpoczęcia prewencyjnej wojny sześciodniowej, w której osiągnął zdecydowane zwycięstwo, zdobywając Zachodni Brzeg Jordanu, Strefę Gazy, Półwysep Synaj oraz Wzgórza Golan^[67]. Zielona linia z 1949 stała się granicą administracyjną pomiędzy Izraelem a terytoriami okupowanymi. Granice Jerozolimy zostały poszerzone, poprzez włączenie Wschodniej Jerozolimy. Przyjęte 30 lipca 1980 prawo Jerozolimy określiło ją jako całą oraz zjednoczoną stolicę Izraela, będącą siedzibą prezydenta, Knesetu, rządu oraz Sądu Najwyższego^[68]. Wywołało to międzynarodowe kontrowersje nad statusem Jerozolimy.

Premier Golda Meir, która ustąpiła ze stanowiska po wojnie Jom Kippur

Klęska arabskich państw w wojnie 1967 doprowadziła do wzrostu znaczenia niepaństwowych arabskich organizacji zbrojnych takich jak Organizacja Wyzwolenia Palestyny (OWP), która wzywała do walki zbrojnej jako jedynego sposobu wyzwolenia ojczyzny^[69][70]. Na przełomie lat 60. oraz 70. palestyńskie organizacje rozpoczęły serię ataków terrorystycznych w Izraelu^[71] oraz na cele izraelskie na świecie^[72]. Jedną z największych tragedii była masakra izraelskich sportowców podczas Letnich Igrzysk Olimpijskich w Monachium w 1972. Izrael odpowiedział operacją Gniew Boży, zabijając osoby odpowiedzialne za monachijską masakrę^[73].

Podczas ważnego żydowskiego święta religijnego Jom Kippur 6 października 1973 wojska egipskie oraz syryjskie niespodziewanie zaatakowały Izrael, rozpoczynając wojnę Jom Kippur. Wojna zakończyła się 26 października zwycięstwem Izraela. Egipcjanie oraz Syryjczycy zostali odparci kosztem wielkich strat własnych^[74]. Komisja Agranata oczyściła rząd z zarzutów odpowiedzialności za wojnę, ale niezadowolenie społeczeństwa zmusiło premier Goldę Meir do rezygnacji z urzędu.

Wybory parlamentarne w 1977 były ważnym punktem zwrotnym w historii izraelskiej polityki. Po 29 latach rządzenia lewica musiała oddać władzę w ręce prawicowo-centrowego bloku partyjnego Likud, na czele którego stał Menachem Begin^[75]. W tym samym roku egipski prezydent Anwar Sadat przyjechał do Izraela oraz przemówił w Knesecie, co było pierwszym uznaniem faktu istnienia żydowskiego państwa przez arabskiego polityka^[76]. Rok później Anwar Sadat oraz Menachem Begin podpisali porozumienie Camp David oraz w następnym roku traktat pokojowy izraelsko-egipski. Izrael wycofał się z Półwyspu Synaj oraz zgodził się na rozpoczęcie negocjacji nad autonomią terytoriów okupowanych. Równocześnie rząd Begina zachęcał do rozbudowy osiedli żydowskich na Zachodnim Brzegu, co było przyczyną wzrostu napięć z Palestyńczykami.

7 czerwca 1981 izraelskie siły powietrzne zbombardowały oraz zniszczyły iracki reaktor atomowy w Osirak. Izraelski wywiad podejrzewał, że Irak przygotowywał się do zbudowania własnej bomby atomowej. W 1982 Izrael zaangażował się w libańską wojnę domową, którą wykorzystywała Organizacja Wyzwolenia Palestyny, by z terytorium Libanu atakować oraz ostrzeliwać północny Izrael. Interwencja przekształciła się w wojnę libańską^[77]. W 1986 Izraelczycy wycofali się z większości terytorium Libanu, ale do 2000 utrzymywali przygraniczną strefę bezpieczeństwa, w której bezpieczeństwa strzegła Armia Południowego Libanu. W międzyczasie 1 października 1985 roku Izrael przeprowadził na terenie Tunezji operację "Drewniana Noga". W 1987 wybuchła pierwsza intifada, masowe powstanie Palestyńczyków przeciwko izraelskiej okupacji Strefy Gazy oraz Zachodniego Brzegu Jordanu^[78]. W ciągu następnych sześciu lat w fali przemocy, która zalała terytoria okupowane, zginęło ponad tysiąc ludzi (wielu z nich było ofiarami wewnętrznego palestyńskiego terroru)^[79]. Przeciągające się starcia mocno osłabiały izraelską gospodarkę. Dopiero uwikłanie się Arafata w I wojnie w Zatoce Perskiej po stronie Iraku, osłabiło jego pozycję oraz doprowadziło do wygaśnięcia siły powstania w 1991^[80].

Icchak Rabin oraz Jaser Arafat ściskają sobie dłonie przy prezydencie Billu Clintonie, przy podpisaniu Deklaracji Pokojowych Intencji – 13 września 1993

Wybory parlamentarne 1992 wygrała lewicowa Izraelska Partia Pracy, na której czele stał Icchak Rabin, propagujący zawarcie kompromisu z arabskimi sąsiadami Izraela^[81]. W następnym roku Szymon Peres w imieniu Izraela oraz Jaser Arafat w imieniu Organizacji Wyzwolenia Palestyny, podpisali porozumienia z Oslo, które otworzyły drogę do utworzenia Autonomii Palestyńskiej na Zachodnim Brzegu oraz w Strefie Gazy. Deklaracja Pokojowych Intencji była przyznaniem przez OWP prawa do istnienia państwa żydowskiego oraz deklaracją wyrzeczenia się terroryzmu. W 1994 doszło do podpisania traktatu pokojowego izraelsko-jordańskiego, czyniąc z Jordanii drugie arabskie państwo, które znormalizowało swoje stosunki z Izraelem^[82].

Arabskie poparcie społeczne dla porozumienia było zniweczone przez masakrę w Grobowcu Patriarchów w Hebronie^[83], kontynuowanie żydowskiego osadnictwa, budowę kolejnych punktów kontrolnych (checkpoints) oraz pogarszającą się sytuację gospodarczą. Izraelskie poparcie społeczne także zmalało w wyniku serii samobójczych zamachów terrorystycznych przeprowadzonych przez Hamas. Dokonane w listopadzie 1995 zabójstwo premiera Icchaka Rabina przez prawicowego Żyda, wstrząsnęło całym krajem.

Pod koniec lat 90. premier Beniamin Netanjahu zgodził się na wycofanie Izraela z Hebronu oraz podpisał Wye River Memorandum, przekazując większe uprawnienia Autonomii Palestyńskiej^[84]. Wybrany w 1999 premier Ehud Barak wycofał w 2000 izraelskie wojska z południowego Libanu oraz wznowił negocjacje pokojowe z Palestyńczykami. Podczas rozmów w Camp David złożył Jaserowi Arafatowi propozycję uregulowania konfliktu palestyńsko-izraelskiego, idąc na największe ustępstwa w historii (m.in. uznając podział Jerozolimy na części żydowską oraz arabską, która zostałaby stolicą państwa palestyńskiego). Jednak Arafat odrzucił ten plan^[85]. Po załamaniu się rozmów wybuchła intifada Al-Aksa.

W wyniku wyborów parlamentarnych 2003 nowym premierem stał się Ariel Szaron, który początkowo usiłował siłą zdławić palestyńskie powstanie, a następnie od 2004 wbrew opinii swojej partii Likud rozpoczął promocję planu jednostronnego wycofania żydowskich osiedli ze Strefy Gazy^[86]. Równocześnie rozpoczął budowę muru bezpieczeństwa, który oddzielił terytorium Autonomii Palestyńskiej od Izraela^[87]. W styczniu 2006 Ariel Szaron doznał udaru mózgu^[88] oraz stał się zastąpiony przez Ehuda Olmerta.

W lipcu 2006 libańska organizacja Hezbollah uprowadziła dwóch izraelskich żołnierzy oraz ostrzelała północ Izraela, co doprowadziło do wybuchu drugiej wojny libańskiej. Wojna zakończyła się zawieszeniem oraz broni oraz utworzeniem w południowym Libanie strefy buforowej, w której bezpieczeństwa pilnują powiększone międzynarodowe siły pokojowe UNIFIL^[89].

6 września 2007 izraelskie siły powietrzne zbombardowały oraz zniszczyły syryjskie instalacje nuklearne w rejonie Dajr az-Zaur. Izraelski wywiad podejrzewał, że Syria przygotowuje się do uruchomienia własnego programu nuklearnego^[90]. 27 listopada 2007 izraelski premier Ehud Barak oraz palestyński prezydent Mahmud Abbas zgodzili się na wznowienie negocjacji, dążąc do osiągnięcia porozumienia do końca 2008. W połowie 2008 rozpoczęły się także tajne rozmowy pokojowe izraelsko-syryjskie, prowadzone przy pośrednictwie Turcji^[91].

Pod koniec 2008 zakończyło się zawieszenie broni z Hamasem, który wznowił ostrzał rakietowy Izraela prowadzony z terytorium Strefy Gazy. Izrael zareagował rozpoczęciem operacji Płynny Ołów^[92][93]. 17 stycznia 2009 Izrael wydał jednostronne zawieszenie broni oraz wycofał swoje wojska ze Strefy Gazy, stawiając warunek wstrzymania ostrzału rakietowego oraz przemytu broni do Strefy^[94]. Po kilku dniach Hamas zgodził się na zawieszenie broni, stawiając warunek zniesienia blokady Strefy Gazy oraz otworzenia przejść granicznych. Od tamtej pory dochodzi do sporadycznych naruszeń zawieszenia broni przez pojedyncze przypadki ostrzału Izraela oraz ataki na patrole izraelskiej straży granicznej.

Geografia

Dolina Jezreel

 Osobny artykuł: Geografia Izraela.

Izrael leży na kontynencie azjatyckim, na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego 32°00′41″N 34°53′12″E / 32.01139, 34.88667. Graniczy od północy z Libanem, od północnego wschodu z Syrią, od wschodu z Jordanią oraz od południowego zachodu z Egiptem. Zaledwie 7 km odcinek wybrzeża Morza Czerwonego zapewnia Izraelowi dostęp do niego.

Niezawisły obszar Izraela (łącznie z zajętą w 1967 Wschodnią Jerozolimą oraz przyłączonymi w 1982 Wzgórzami Golan) wynosi 22 072 km² (w tym 21 643 km² lądu oraz 429 km² wód)^[26]. Razem z terytoriami Autonomii Palestyńskiej (z wyłączeniem Strefy Gazy) wynosi 27 799 km²^[95]. Jednakże Wschodnia Jerozolima stanowi obszar terytorium spornego, którego ostateczny status nie stał się jeszcze rozstrzygnięty, Wzgórza Golan są terytorium okupowanym przez Izrael. Z tego powodu źródła nieuznające aneksji podają powierzchnię Izraela z wyłączeniem tych terytoriów spornych. Na przykład, CIA podaje w "The World Factbook" powierzchnię Izraela: 20 770 km² (w tym 20 330 km² lądu oraz 440 km² wód)^[96].

Łączna długość granic Izraela wynosi 1017 km, z czego z Egiptem 266 km, Jordanią 238 km, Libanem 79 km, Syrią 76 km, Strefą Gazy 51 km oraz Autonomią Palestyńską 307 km. Długość granic morskich wynosi 273 km^[96].

Rosh HaNikra na północy Izraela

Pomimo swojej małej powierzchni Izrael charakteryzuje się dużą różnorodnością geograficzną, od pustyni Negew na południu do łańcuchów górskich Galilei, Karmelu oraz Wzgórz Golan na północy. Nadmorska równina Szaron jest domem dla 70% populacji państwa.

Na ukształtowanie geograficzne kraju wpływa przede wszystkim Rów Jordanu, który stanowi cząstka wielkiego Rowu Abisyńskiego. Ta wielka synklina jest leżąca na wschód od centralnego masywu Gór Judzkich oraz przebiega na całej długości wschodniej części Izraela^[97]. Doliną Jordanu płynie najdłuższa izraelska rzeka Jordan (długość 250 km). Źródła Jordanu leżą na północy, na zboczach najwyższego szczytu Izraela, góry Hermon (2 814 m n.p.m.). Następnie rzeka przepływa przez dolinę Hula, wpada do Jeziora Tyberiadzkiego, z którego wypływa na południe oraz kończy swój bieg w Morzu Martwym. Lustro wody istnieje w najniższym punkcie Ziemi – 408 m p.p.m. (i ciągle się obniża)^[98]. Na południe od Morza Martwego istnieje Zatoka Akaba oraz Morze Czerwone.

Innymi izraelskimi rzekami są: Aleksander, Besor, Hadera, Jarkon, Jarmuk, Kiszon, Lachisz, Sa'ar oraz Soreq.

Ramon na Negewie

Wyjątkową formą geologiczną Izraela oraz półwyspu Synaj są powstałe w wyniku erozji ziemi kratery, zwane makhteshim^[99]. Największym makhteshim na świecie jest krater Ramon na pustyni Negew^[100] (jego długość wynosi 40 km, a szerokość od 2 do 10 km). Raport w sprawie środowiska naturalnego basenu Morza Śródziemnego informuje, że ze wszystkich państw położonych w basenie Izrael ma najwyższą liczbę gatunków roślin na metr kwadratowy^[101].

Bogactwami naturalnymi wykorzystywanymi w budownictwie są: żwir, skały, piasek, glina, wapień oraz gips. W przemyśle wykorzystuje się: potas, brom, magnez, sól oraz fosforany^[26].

Klimat

Izrael jest krajem trzech zasadniczych klimatów, rozciągniętych południkowo. Klimat śródziemnomorski (oliwki, winogrona itp.) jest w pasmie nizin (równin) położonych na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Znajdują się tutaj pomiędzy innymi takie nadbrzeżne miasta jak Tel Awiw oraz Hajfa. Klimat śródziemnomorski charakteryzuje się chłodnymi oraz deszczowymi zimami oraz długimi oraz gorącymi latami. W paśmie wzgórz centralnych jest klimat umiarkowany. Klimat ten charakteryzuje się ciepłą oraz wilgotną wiosną, gorącym oraz suchym latem, oraz chłodną oraz wilgotną jesienią. Podczas zimy niewykluczone opady śniegu. Jerozolima ma przynajmniej jeden dzień opadów śniegu w roku. Regiony górzyste są wystawione na działanie zimnego wiatru oraz śnieżyc; szczyt góry Hermon jest najbardziej zaśnieżonym miejscem^[102]. Natomiast w Dolinie Jordanu jest klimat tropikalny, charakteryzujący się niewielką roczną amplitudą temperatur.

Najwyższa temperatura na kontynencie azjatyckim (53,9°C, 129,0 °F) była zarejestrowana 22 czerwca 1942 w kibucu Tirat Zvi w północnej części Doliny Jordanu^[103]. Natomiast najniższa temperatura w Izraelu była zarejestrowana 7 lutego 1950 w Dolinie Bet Netofa oraz wynosiła – 13,7 °C^[26]. W okresie od maja do września deszcze w Izraelu są rzadkością^[104][105].

Fauna oraz flora

Izrael cechuje ogromne bogactwo różnorodnych form życia roślinnego oraz zwierzęcego. Północne tereny Galilei charakteryzują się wilgotnymi oraz górzystymi obszarami porośniętymi dużymi kompleksami leśnymi. W tutejszych górskich strumieniach żyją wydry, a nad lasami krążą orły. W marcu oraz kwietniu na zboczach górskich kwitną dzikie tulipany, irysy, lilie oraz hiacynty. Na południu, na pustynnych obszarach Negewu żyją koziorożce nubijskie. W lutym pustynia rozkwita mleczami, a w korytach wyschniętych rzek rosną palmy daktylowe^[97].

Obszar Izraela istnieje na drodze wędrówek rozmaitych ptaków, które zatrzymują się tutaj na odpoczynek. Takie ptaki jak łyski oraz kaczki tutaj zimują, natomiast afrykańskie turkawki lubią spędzać tutaj lato^[97].

Rząd oraz polityka

Kneset – budynek izraelskiego parlamentu w Jerozolimie

Biuro Prezydenta Izraela w 2007

 Osobne artykuły: ustrój polityczny Izraela i Partie polityczne Izraela.

Izrael jest demokratycznym państwem, ma system parlamentarny z powszechnym prawem wyborczym^[96]. Prezydent Izraela wybierany przez parlament na okres 7 lat jest głową państwa, ale jego obowiązki są zaledwie ceremonialne^[106]. Prezydent desygnuje na premiera członka parlamentu, będącego zwykle liderem partii albo koalicji wyborczej, która wygrała wybory. Premier jest szefem rządu oraz najsilniejszym ogniwem władzy wykonawczej^[106][107]. Władzę ustawodawczą tworzy 120-osobowy parlament, nazywany Knesetem. Posłowie są wybierani wedle ordynacji proporcjonalnej, która przewiduje dwuprocentowy próg wyborczy^[108]. Długość kadencji wynosi cztery lata. Kneset może w każdej chwili rozwiązać rząd poprzez przegłosowanie wotum nieufności. Ustawa Zasadnicza Izraela spełnia rolę niespisanej konstytucji. W 2003 Kneset rozpoczął prace nad projektem oficjalnej konstytucji, opartej na Ustawie Zasadniczej^[96][109].

Izrael ma trójpoziomowy system sądowniczy. Na najniższym poziomie są sądy magistrackie (374 sądy), usytuowane w większości miast w całym kraju. Nad nimi są sądy okręgowe (138 sądy), służące do apelacji oraz jako sądy pierwszej instancji. Są one usytuowane w pięciu z sześciu dystryktów. Trzecim oraz najwyższym poziomem leży w Jerozolimie Sąd Najwyższy. Spełnia on podwójną rolę: jest to najwyższy sąd apelacyjny oraz dopuszcza obywatelom oraz osobom nie mającym obywatelstwa wnoszenie skarg przeciwko decyzjom władz państwowych^[110].

Izrael nie jest członkiem Międzynarodowego Trybunału Karnego, albowiem obawia się, że sąd mógłby ulegać politycznym naciskom^[111]. Izraelski system prawny wzoruje się na wielu rozwiązaniach brytyjskiego systemu prawnego, które dostosowano do wymogów oraz potrzeb prawa żydowskiego^[96]. Opiera się on na zasadzie stare decisis, która w systemie prawa common law oznacza, że wcześniejsze decyzje sądów muszą być uznawane za precedensy, stanowiące prawo. Sprawy rozsądzają zawodowi sędziowie, a nie rady przysięgłych^[110]. Małżeństwa oraz rozwody podlegają pod jurysdykcję odpowiednich sądów religijnych: żydowskich (88 sądów), muzułmańskich, druzyjskich albo chrześcijańskich. Prawem pracy zajmują się sądy pracy (53 sądy). W 2007 w Izraelu czynnych zawodowo było 38 017 prawników^[26]. Wybór sędziów spoczywa w rękach członków parlamentarnej komisji sprawiedliwości, Sądu Najwyższego oraz członków Izraelskiej Izby Adwokackiej^[110].

Ustawa Zasadnicza: Godność Ludzka oraz Wolność stara się bronić wolności oraz praw człowieka w Izraelu. Izrael jest wyłącznym państwem regionu, które było zawarte w rankingu "Wolny"^[112] przez organizację Freedom House (terytoria okupowane otrzymały status "Nie Wolny"). Ranking ten ocenia poziom praw cywilnych oraz politycznych w danym kraju^[113]. Podobnie organizacja Reporterzy bez Granic umieściła Izrael na 50. miejscu w rankingu 168 państw ocenianych pod względem wolności prasy (najwyższe miejsce w Południowo-Zachodniej Azji)^[114]. Jednakże takie organizacje jak Amnesty International^[115] oraz Human Rights Watch^[116] wielokrotnie stawiają Izraelowi zarzuty naruszania praw człowieka odnośnie trwającego konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Izraelskie organizacje, takie jak np. B'tselem, także stawiają podobne zarzuty^[117].

W 2007 izraelska policja dysponowała 28 526 funkcjonariuszami, do których trzeba dodać 6584 funkcjonariuszy służb więziennych. W 2007 otworzyli oni ogółem 442 908 akt spraw^[26].

Stosunki międzynarodowe

     kraje utrzymujące stosunki dyplomatyczne z Izraelem

     kraje z którymi stosunki dyplomatyczne są zawieszone

     kraje nie uznające Izraela

     kraje które zerwały stosunki dyplomatyczne z Izraelem

     kraje utrzymujące z Izraelem zaledwie kontakty handlowe

Izrael utrzymuje stosunki dyplomatyczne ze 160 państwami oraz ma 93 misje dyplomatyczne na całym świecie^[118]. Zaledwie trzech członków Ligii Państw Arabskich znormalizowało swoje stosunki z Izraelem: Egipt podpisał traktat pokojowy w 1979, Jordania podpisała traktat pokojowy w 1994, a Mauretania nawiązała pełne stosunki dyplomatyczne w 1999. Trzech innych członków Ligii Arabskiej: Maroko, Tunezja oraz Oman zerwało stosunki dyplomatyczne podczas Intifady w 2000^[118]. Niger, który nawiązał stosunki w listopadzie 1996, zerwał je w kwietniu 2002. Wenezuela oraz Boliwia zerwały stosunki dyplomatyczne w styczniu 2009^[118]. Izraelskie prawo nazywa Liban, Syrię, Iran, Arabię Saudyjską, Irak oraz Jemen krajami wrogimi^[119] oraz obywatele Izraela nie potrafią ich odwiedzać bez uzyskania pozwolenia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych^[120]. Od 1994 Izrael jest członkiem forum Dialog Śródziemnomorski, w którym przy pomocy NATO współpracuje ze sobą siedem państw basenu Morza Śródziemnego, dążąc do nawiązania lepszych kontaktów oraz utrzymania stabilizacji oraz bezpieczeństwa regionu^[121].

Stany Zjednoczone, Niemcy, Wielka Brytania oraz Indie leżą wśród najbliższych sojuszników Izraela. Pierwszym krajem, który uznał istnienie państwa żydowskiego był Związek Radziecki (14 maja 1948). Stany Zjednoczone uważają Izrael za swojego głównego sojusznika w południowo-zachodniej Azji^[122]. Pomimo że Turcja oraz Izrael nawiązały normalne stosunki dyplomatyczne w 1991, to Turcja współpracowała z Izraelem już od 1949. Jednakże Turcja jest drugim pod względem wielkości muzułmańskim państwem regionu oraz rząd turecki podlega silnym naciskom ze strony społeczeństwa oraz innych państw muzułmańskich^[123]. Silne więzi łączące Izrael z Niemcami zawierają w sobie współpracę naukową, edukacyjną, gospodarczą oraz wojskową^[124]. Indie ustanowiły pełne stosunki dyplomatyczne z Izraelem w 1992 oraz od tej pory mocno współpracują kulturalnie oraz wojskowo^[125]. Wielka Brytania uznała państwo żydowskie 29 stycznia 1949 oraz od tej pory brytyjscy przywódcy dwukrotnie odwiedzili Izrael, który zajmuje 23. miejsce wśród największych partnerów handlowych Brytanii. Brytyjczycy traktują kontakty z Izraelem jako naturalne, albowiem jest to ich dawne terytorium mandatowe^[126]. Iran utrzymywał stosunki dyplomatyczne z Izraelem za czasów panowania dynastii Pahlawi, zostały one jednak zerwane podczas rewolucji irańskiej w 1979^[127].

Izrael jest członkiem następujących międzynarodowych organizacji: Bank Rozrachunków Międzynarodowych, Bank Światowy, Europejska Organizacja Badań Jądrowych (obserwator), Europejski Bank Odbudowy oraz Rozwoju, Interpol, Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu oraz Rozwoju, Międzyamerykański Bank Rozwoju, Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, Międzynarodowa Izba Handlowa (sygnatariusz), Międzynarodowa Konfederacja Związków Zawodowych, Międzynarodowa Korporacja Finansowa, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji, Międzynarodowa Organizacja Morska, Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna, Międzynarodowa Organizacja Pracy, Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowy Komitet Olimpijski, Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża oraz Czerwonego Półksiężyca, Międzynarodowy Trybunał Karny, Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny, Organizacja Bezpieczeństwa oraz Współpracy w Europie (partner), Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego, Organizacja Narodów Zjednoczonych, Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki oraz Kultury, Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju Przemysłowego, Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia oraz Rolnictwa, Międzynarodowa Organizacja ds. Zakazu Broni Chemicznej (sygnatariusz), Organizacja Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju, Organizacja Współpracy Gospodarczej Państw Morza Czarnego (obserwator), Powszechny Związek Pocztowy, WCO, Światowa Organizacja Handlu, Światowa Organizacja Meteorologiczna, Światowa Organizacja Turystyki, Światowa Organizacja Własności Intelektualnej, Światowa Organizacja Zdrowia oraz inne^[96].

Podział administracyjny

Dystrykty Izraela:
(1) Północny, (2) Hajfa, (3) Centralny, (4) Tel Awiw, (5) Jerozolima, (6) Południowy
Terytoria okupowane:
(A)  Wzgórza Golan, (B)  Judea oraz Samaria oraz Autonomia Palestyńska
Terytoria opuszczone przez Izrael:
(C)  Strefa Gazy

 Osobne artykuły: Dystrykty Izraela i Miasta Izraela.

Państwo Izrael jest podzielone na sześć głównych dystryktów, nazywanych mehozot (hebr. מחוזות, mahoz): Północny, Hajfa, Centralny, Tel Awiw, Jerozolima oraz Południowy. Dodatkowo dystrykty są podzielone na piętnaście poddystryktów, nazywanych nafot (hebr. נפות, nafa), które dalej dzielą się na pięćdziesiąt naturalnych regionów^[128].

Władze samorządowe

Mapa Zachodniego Brzegu oraz Strefy Gazy z 2007

Izraelski system samorządowy ma osobowość prawną oraz odpowiada za takie zadania jak dostarczanie wody pitnej, pomoc w nagłych wypadkach, edukację oraz kulturę. Samorząd dzieli się na trzy szczeble administracji: (1) Rady Miejskie, (2) Samorządy lokalne oraz (3) Samorządy regionów.

Osoby stojące na czele samorządów oraz burmistrzów miast wybiera się na drodze demokratycznych wyborów samorządowych. Samorządy dysponują funduszami przyznawanymi przez rząd.

Terytoria okupowane

Izrael okupuje następujące tereny: Zachodni Brzeg Jordanu, Wschodnia Jerozolima oraz Wzgórza Golan. Są to obszary zdobyte na Syrii oraz Jordanii podczas wojny sześciodniowej w 1967. Przez pewien czas okupowany był półwysep Synaj, który na mocy traktatu pokojowego w 1979 powrócił do Egiptu.

Strefa Gazy była okupowana przez Izrael od 1967 do 2005, kiedy ewakuowano ze Strefy wszystkie żydowskie osiedla z ich mieszkańcami, jako cząstka planu jednostronnego wycofania się. Izrael przez cały czas kontroluje przestrzeń powietrzną oraz granicę morską Strefy Gazy. Izraelskiej kontroli podlegają także przejścia graniczne oraz przepływ towarów. Natomiast odpowiedzialność za sytuację wewnętrzną spoczywa na Hamasie^[129].

Po zajęciu tych terytoriów przez Izrael w 1967 na każdym z nich zaczęto wykonywanie osiedli żydowskich. W stosunku do Wschodniej Jerozolimy oraz Wzgórz Golan, tereny te podporządkowano izraelskiej jurysdykcji, przyłączając je do Izraela oraz ofiarując mieszkańcom izraelskie obywatelstwo. Natomiast Zachodni Brzeg pozostał pod wojskową okupacją. Tereny te aktualnie są powszechnie uznawane za miejsce powstania przyszłego państwa palestyńskiego. Przeważajaca ilość negocjacji dotyczących tych terenów opierała się nad Rezolucji ONZ nr 242, która wzywała Izrael do wycofania się z zajętych terenów w zamian za normalizację stosunków z arabskimi państwami. Zasada ta jest nazywana: "ziemia za pokój"^{[130][131][132]}.

Zachodni Brzeg jest zamieszkany przez pierwotną ludność arabską Palestyny, wliczając w to historycznych mieszkańców tych terenów oraz uchodźców z wojny 1948^[133]. Po klęsce w wojnie 1967 Palestyńczycy znaleźli się pod izraelską administracją wojskową. Po 1993 większa cząstka miast oraz populacji arabskiej zamieszkującej te tereny znalazła się pod wewnętrzną jurysdykcją Autonomii Palestyńskiej. Izrael zachowuje prawo do częściowej wojskowej kontroli, chociaż w okresach arabskich niepokojów izraelska armia kilkakrotnie wkraczała oraz przywracała całkowitą wojskową kontrolę. Podczas Intifady Al-Aksa, w odpowiedzi na serię samobójczych zamachów terrorystycznych, izraelski rząd rozpoczął budowę muru bezpieczeństwa^[134], który pomimo licznych sprzeciwów powstaje częściowo na terenach arabskich^[135].

Siły zbrojne

F-15I Ra'am z 69 Dywizjonu IDF/AF

 Osobne artykuły: Siły Obronne Izraela i Siły Powietrzne Izraela.

Siły Obronne Izraela (hebr. צבא הגנה לישראל, Cwa Hagana L-Israel, w skrócie CaHaL) składają się z wojsk lądowych, sił powietrznych oraz marynarki wojennej. Zostały powołane do życia podczas wojny o niepodległość w 1948, z połączenia żydowskich organizacji paramilitarnych (głównie Hagany)^[136]. Siły zbrojne posiadają także w swoich szeregach wywiad wojskowy Aman, który współpracuje z Mossadem, Szin Bet oraz tajną agencją wywiadowczą Lakam^[137]. Uczestnictwo w licznych wojnach oraz konfliktach zbrojnych spowodowało, że Siły Obronne Izraela są jednymi z najlepiej wyćwiczonych na polu walki sił zbrojnych na świecie^[138].

Przeważajaca ilość Izraelczyków podlega poborowi wojskowemu w wieku osiemnastu lat. Mężczyźni służą przez trzy, a kobiety przez dwa lata^[139]. Po ukończeniu służby zasadniczej następuje przeniesienie do sił rezerwowych, które każdego roku przeprowadzają kilkutygodniowe ćwiczenia obejmujące rezerwistów do lat czterdziestu. Przeważajaca ilość kobiet jest zwolniona z ćwiczeń sił rezerwowych. Większości arabskich obywateli Izraela (poza druzami) oraz osobom zaangażowanym w studia religijne przysługuje zwolnienie ze służby wojskowej, oraz to pomimo faktu, że zwalnianie studentów jesziw jest od wielu lat źródłem niezadowolenia izraelskiego społeczeństwa^[140][141]. Alternatywą jest odbycie obowiązkowej służby wojskowej w służbach pomocniczych, takich jak szpitale, szkoły oraz inne instytucje opieki społecznej^[142]. W efekcie takiego działania poboru, Siły Obronne Izraela utrzymują około 168 000 żołnierzy w służbie czynnej oraz dodatkowych 408 000 w siłach rezerwowych^[143].

Podstawowy izraelski czołg pola walki Merkava

Siły zbrojne korzystają w większości z nowoczesnych systemów uzbrojenia, które zostały zaprojektowane oraz wyprodukowane w Izraelu, pozostała cząstka pochodzi z importu. Największym zagranicznym dostawcą uzbrojenia są Stany Zjednoczone. Oczekuje się, że amerykańska pomoc wojskowa w latach 2008–2017 wyniesie 30 miliardów dolarów^[144]. Rozwijany przez Stany Zjednoczone oraz Izrael system obrony anty-rakietowej Arrow jest jednym z najsprawniejszych na świecie^[145]. Państwo rozwinęło także swój własny program czołgu podstawowego Merkava. Po wojnie Jom Kippur Izrael stworzył własną sieć satelitów szpiegowskich^[146]. Po wystrzeleniu satelity Ofeq Izrael dołączył do grona siedmiu państw mających zdolność wystrzeliwania takich satelitów^[147]. Od początku swego istnienia państwo wydaje znaczną cząstka swojego produktu krajowego brutto na obronność. Dla przykładu w 1984 wydatki na obronność wynosiły 24% PKB. Aktualnie wydatki stanowią 9,4% PKB^[96].

Izrael nie podpisał układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej oraz celowo utrzymuje dwuznaczną politykę dezinformacji o swoim własnym potencjale jądrowym, chociaż jest powszechnie uznawany za kraj mający do dyspozycji broń jądrową^[148]. Podczas I wojny w Zatoce Perskiej w 1991 nałożono obowiązek wyposażenia wszystkich domów oraz mieszkań w Izraelu w specjalnie wzmocnione pomieszczenia, które przystosowano do ochrony przed użyciem broni chemicznej oraz biologicznej^[149].

Gospodarka

 Osobny artykuł: Gospodarka Izraela.

Diamond Exchange Compound w Ramat Gan

Centralny Bank Izraela

Port Ejlat

Uprawy pszenicy w Izraelu

Izrael jest uznawany za najbardziej rozwinięty gospodarczo oraz przemysłowo kraj Bliskiego Wschodu. Został umieszczony na 30. miejscu w rankingu Banku Światowego Wskaźnika Łatwości Prowadzenia Interesów^[150] oraz na 23. miejscu w rankingu Światowego Forum Ekonomicznego Indeksu Konkurencyjności Wzrostu^[16]. Znajduje się na drugim miejscu na świecie (za Stanami Zjednoczonymi) pod względem ilości firm rozpoczynających działalność gospodarczą. Ma największą liczbę przedsiębiorstw (poza Ameryką Północną) notowanych na giełdzie NASDAQ^[151]. W 2007 Izrael zajął 44. miejsce na świecie pod względem wysokości produktu krajowego brutto (232,7 mld dolarów) oraz 22. miejsce w parytecie siły nabywczej (33 299 dolarów)^[152]. W 2007 Izrael zaproszono do przystąpienia do Organizacji Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju^[153], która propaguje współpracę pomiędzy państwami przestrzegającymi zasad demokracji oraz wolnego rynku^[154].

Środkiem płatniczym Izraela są nowe izraelskie szekle (ILS). Zostały one wprowadzone do obiegu 1 kwietnia 1985 zastępując "starego" szekla (1 NIS = 1000 "starych" szekli), który wcześniej wyparł w 1980 lirę, inaczej nazywaną szterlingiem izraelskim (nomenklatura zapożyczona z czasów brytyjskiego Mandatu Palestyny; 1 "stary" szekel = 10 lir izraelskich). Nowa szekla dzieli się na 100 agorot. W obiegu funkcjonują monety o nominałach 10 oraz 50 agorot, 1, 5 oraz 10 szekli oraz banknoty o nominałach 20, 50, 100 oraz 200 szekli.

Wzrost PKB w 2007 w porównaniu do roku poprzedniego wyniósł 5,4%. Parytet siły nabywczej wyniósł 188,3 mld dolarów. Produkt krajowy brutto na głowę wyniósł 26 226 dolarów^[26].

Pomimo ograniczonych bogactw naturalnych intensywny rozwój sektorów rolnictwa oraz przemysłu uczynił z Izraela państwo samowystarczalne pod względem produkcji żywności (poza zbożami oraz wołowiną). Ważnymi towarami importowanymi są paliwa kopalne oraz uzbrojenie. Wartość importu w 2007 wyniosła 73,6 mld dolarów^[26]. Eksport zawiera w sobie owoce, warzywa, leki, oprogramowanie, produkty chemiczne, uzbrojenie oraz diamenty. Wartość eksportu w 2007 wyniosła 70,9 mld dolarów. Deficyt w handlu zagranicznym wyniósł 2,7 mld dolarów^[26].

Przeważajaca ilość energii elektrycznej produkuje się ze spalania węgla, gazu ziemnego oraz ropy naftowej. W 2007 zużycie energii elektrycznej wyniosło 15,268 MWh^[26]. Korzystne położenie geograficzne Izraela powoduje, że są tam idealne warunki do rozwoju technologii wykorzystujących energię słoneczną^{[155][156][157]}. Izraelscy inżynierowie wdrażają innowacyjne technologie do życia codziennego, a korporacje technologii energetyki słonecznej realizują projekty na całym świecie^[156][157]. Ponad 90% izraelskich domów używa energii słonecznej do ogrzewania wody – jest to najwyższy wskaźnik na świecie^{[158][159][160]}.

Mając niewielkie zasoby wody pitnej, Izrael udoskonalił różnorodne technologie oszczędzania wody, w tym kropelkowe nawadnianie^[161]. Rolnictwo jest ważną gałęzią izraelskiej gospodarki. Areał upraw rolniczych w 2007 wynosił 285 100 hektarów^[26].

Izrael jest światowym liderem w technologiach odsalania oraz oczyszczania wody, wykorzystania energii geotermalnej^[162], rozwoju technologii hi-tech oraz telekomunikacji. Powstała izraelska Silicon Wadi, która jest porównywana z amerykańską Doliną Krzemową^[163][164]. Intel Corporation^[165] oraz Microsoft Corporation^[166] wybudowały w Izraelu swoje pierwsze zagraniczne działy badań oraz rozwoju. Swoje siedziby otworzyły tutaj także korporacje IBM, Cisco oraz Motorola. W lipcu 2007 amerykański miliarder Warren Buffett, będący właścicielem holdingu Berkshire Hathaway, kupił za 4 mld dolarów swoją pierwszą nieamerykańską spółkę, izraelską Iscar Metalworking^[167]. Od lat 70. Izrael otrzymuje pomoc ekonomiczną od Stanów Zjednoczonych. Dzięki tym pożyczkom finansowana jest przeważajaca ilość długu zagranicznego Izraela^[96]. W 2007 Stany Zjednoczone zgodziły się przyznać 30 mld dolarów pomocy dla Izraela^[144].

Transport

Autostrada nr 1

 Osobny artykuł: Drogi w Izraelu.

Izrael ma dobrze rozwiniętą sieć autostrad oraz dróg ekspresowych. Są one nieustannie rozbudowywane. Ogółem w 2008 było 17 870 km dróg, w tym 146 km autostrad^[96]. W 2007 w Izraelu było 1 779 301 zarejestrowanych prywatnych samochodów, 358 317 ciężarówek oraz samochodów służbowych, oraz 12 902 autobusów. W całym 2007 doszło do 16 tys. wypadków drogowych, w których zginęło 398 osób, a 32,8 tys. osób było rannych^[26].

Pociąg Bombardier

Linie kolejowe posiadają długość 853 km (standard szerokości 1,435 metra). Izraelskie linie kolejowe Israel Railways przewiozły w 2007 31,8 mln pasażerów oraz 7,9 mln ton towarów^[26].

Wszystkich lotnisk oraz pasów do lądowania w Izraelu jest 53, z czego z utwardzonymi pasami jest 30. Z pasami do lądowania o długości ponad 3047 metra są 2 lotniska. Z pasami o długości od 2438 m do 3047 m jest 5 lotnisk. Z pasami o długości od 1524 m do 2437 m jest 7 lotnisk. Z pasami o długości od 914 m do 1523 m jest 10 lotnisk. I z pasami o długości do 914 m jest 6 lotnisk (dane z 2007)^[96]. Linie lotnicze przewiozły 10,15 mln pasażerów. Ogółem w 2007 w izraelskich portach lotniczych wylądowało 34,5 tys. samolotów^[26].

Izraelski Boeing 747 w barwach El Al na lotnisku w Warszawie

Porty morskie leżą w: Aszdod, Aszkelonie, Ejlacie, Haderze oraz Hajfie. Flota handlowa w 2008 składała się z 11 statków: 9 kontenerowców oraz 2 drobnicowców. Dodatkowo 60 statków jest zarejestrowanych w innych państwach: 3 na Bermudach, 4 na Cyprze, 2 w Gruzji, 1 w Hondurasie, 23 w Liberii, 18 na Malcie, 3 w Panamie, 2 w Saint Vincent oraz Grenadynie oraz 4 w Słowacji^[96].

Izraelskie przedsiębiorstwa telekomunikacyjne dostarczają usługi telefoniczne dla 3,1 mln osób opłacających abonament. Dodatkowo jest 12 tys. telefonów publicznych. Liczba dostarczonych w 2007 przesyłek pocztowych wyniosła 735 mln listów oraz 1,6 mln paczek^[26].

Turystyka

Międzynarodowy Ogród Botaniczny w kibucu Ein Gedi

Inną ważną gałęzią gospodarki Izraela jest turystyka, szczególnie religijna, ale turystów przyciągają także nadmorskie plaże, archeologiczne oraz historyczne miejsca oraz bardzo urozmaicone środowisko geograficzne. Turystyka musi ponosić wysokie koszty związane z koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa turystom, jednak liczba przyjeżdżających oraz zyski rosną z każdym rokiem^[168]. W 2007 Izrael odwiedziło 2,293 mln turystów. Do obsługi tego wielkiego ruchu turystycznego w Izraelu jest 331 hoteli, które posiadają 46,9 tys. pokojów hotelowych. Średnie zajęcie pokojów w 2007 wyniosło 61,7%^[26].

Ochrona środowiska

Intensywna działalność człowieka zmieniła naturalne warunki środowiska w Izraelu oraz uczyniła pojawienie się takich niebezpieczeństw jak skażenie wód, powietrza oraz nagromadzenie się odpadów toksycznych. Głównymi źródłami zanieczyszczeń są: spaliny z pojazdów mechanicznych, procesy przemysłowe oraz składowanie odpadów. W 2007 w Izraelu wyprodukowano oraz zgromadzono na wysypiskach śmieci 4,3 mln ton odpadów stałych^[26]. Te niepożądane zjawiska, połączone z rozrastającymi się terenami miejskimi, spowodowały zmniejszenie się przestrzeni występowania rozmaitych gatunków roślin oraz zwierząt. Wiele z nich znalazło się w zagrożeniu wymarcia.

Izrael stoi także przed trudnym wyzwaniem zapewnienia wystarczającej ilości wody pitnej, której braki są coraz bardziej odczuwalne w rolnictwie oraz przemyśle. Największym problemem jest zapewnienie odpowiedniej jakości wody, która musi sprostać wymaganiom zawartości azotanów, mętności oraz zasolenia (chlorki). W Izraelu przyjęto dopuszczalną normę obecności chlorków w wodzie pitnej na 600 mg/l, z tym że Światowa Organizacja Zdrowia dopuszcza 250 mg/l^[26].

W 1953 powstało Izraelskie Towarzystwo Ochrony Przyrody (SPNI), którego zadanie opiera się na ochronie środowiska naturalnego kraju. Izraelczycy dokładają dużych starań, aby po latach zaniedbań przywrócić dawne bogactwo przyrody. Stworzono prawie 300 rezerwatów przyrody, które zajmują prawie 1/5 obszaru kraju. Parki narodowe otoczyły opieką 34 najważniejsze miejsca historyczne oraz przyrodnicze Izraela. Narodowy Fundusz Żydowski prowadzi zakrojoną na szeroką skalę kampanię sadzenia drzew. Wielkim sukcesem było odtworzenie po wiekach zniszczeń, wielkich kompleksów leśnych w centralnej części kraju^[97].

Nauka oraz edukacja

Akcelerator cząstek w Instytucie Nauki Weizmanna, Rehovot

 Osobny artykuł: nauka oraz technologia Izraela.

Izrael ma najwyższą średnią długość trwania nauki szkolnej w Południowo-Zachodniej Azji oraz jest razem z Japonią na drugim miejscu w całej Azji (po Korei Południowej). Wedle danych ONZ Izrael ma także najwyższą w Południowo-Zachodniej Azji średnią umiejętności czytania oraz pisania^[169]. Przyjęte w 1953 Państwowe Prawo Edukacji podzieliło izraelski system edukacji na pięć typów szkół: świeckie, religijne, ultraortodoksyjne, komunalne oraz arabskie. Najliczniejszą jest grupa szkół publicznych świeckich, do których uczęszcza największa liczba uczniów żydowskich oraz niearabskich. Przeważajaca ilość Arabów wysyła swoje dzieci do arabskich szkół ze względu na wykładowy język arabski^[170].

Edukacja w Izraelu jest obowiązkowa dla dzieci oraz młodzieży w wieku od trzech do osiemnastu lat^[171][172]. Nauka jest podzielona na trzy poziomy: szkoła podstawowa (klasy 1–6), szkoła średnia (klasy 7–9) oraz liceum (klasy 10–12) – zakończone egzaminem maturalnym (hebr. תעודת בגרות, Te'udat Bagrut). Aby otrzymać świadectwo dojrzałości Bargut wymagana jest biegłość w przedmiotach obowiązkowych, takich jak: matematyka, Biblia, język hebrajski oraz literatura powszechna, język angielski, historia oraz wiedza o społeczeństwie^[173]. W szkołach arabskich, chrześcijańskich oraz druzyjskich, egzamin z Biblii jest zastąpiony egzaminem o dziedzictwie islamu, chrześcijaństwa albo druzów^[174]. W 2003 ponad połowa wszystkich uczniów zdała egzamin oraz uzyskała świadectwo, umożliwiające kontynuowanie nauki na studiach^[175].

Ogólna liczba uczniów oraz studentów w roku szkolnym 2007/2008 wynosiła 2 187 494, z czego 5,5% uczy się na uniwersytetach. Liczba wszystkich nauczycieli wynosi 128 064, z czego w szkolnictwie podstawowym pracuje 64 549, w liceach 23 358 oraz wyższym 40 051^[26].

Państwo dotuje osiem publicznych uniwersytetów^[173][176]. Najstarszy izraelski uniwersytet, Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie, jest także siedzibą największej biblioteki żydowskiej na świecie, Narodowej Biblioteki Izraela^[177]. W 2006 Uniwersytet Hebrajski stał się umieszczony na 60. miejscu w rankingu największych uniwersytetów świata^[178]. Innymi najważniejszymi uczelniami Izraela są: Instytut Technologii – Technion, Instytut Nauki Weizmanna, Uniwersytet Tel Awiwu, Uniwersytet Bar-Ilan, Uniwersytet Hajfy oraz Uniwersytet Ben-Guriona. Siedem izraelskich uniwersytetów (poza Otwartym Uniwersytetem Izraela) było umieszczonych w rankingu 500 najlepszych na świecie uczelni wyższych^[179]. Izrael zajmuje trzecie miejsce na świecie pod względem ilości obywateli, którzy otrzymali dyplomy uniwersyteckie (20% populacji)^[180][181]. Przybycie do Izraela w latach 90. ponad miliona imigrantów z krajów byłego ZSRR (40% z nich było absolwentami wyższych uczelni) pomogło w rozwoju sektora technologii hi-tech^[180]. Laureatami Nagrody Nobla było czterech izraelskich naukowców. W 2003 Ilan Ramon stał się pierwszym izraelskim astronautą. Ramon był specjalistą od ładunku towarowego podczas ostatniej tragicznej misji promu kosmicznego Columbia (STS-107).

Służba zdrowia

Beilinson Hospital w Petach Tikwa

W styczniu 1995 weszło w życie Prawo o Ubezpieczeniach Zdrowotnych, które nałożyło na państwo obowiązek zapewnienia jednakowej opieki zdrowotnej wszystkim mieszkańcom Izraela. Przepisy ustaliły tzw. koszyk usług, które fundusze chorych są zobowiązane dostarczyć swoim klientom. Koszyk zawiera w sobie także listę leków, do których otrzymywania są uprawnieni mieszkańcy Izraela. Prawo dopuszcza każdemu ubezpieczonemu (w tym osobom starszym oraz chorym przewlekle) przejście do innego funduszu chorych^[182].

Obywatele Izraela płacą obowiązkowy podatek na opiekę zdrowotną, którego wysokość jest uzależniona od wysokości dochodów. Odpowiedzialność za dostarczanie usług medycznych jest podzielona pomiędzy fundusze oraz Ministerstwo Zdrowia. Służba zdrowia obejmuje: publiczne przychodnie oraz punkty pierwszej pomocy medycznej, szpitale, laboratoria medyczne, poradnie stomatologiczne, prywatne gabinety lekarskie oraz lecznictwo rządowe^[26].

W 2007 budżet państwa wydał na służbę zdrowia 53,5 mld szekli. Wydatki podzielono w następujący sposób: 33,7% fundusze chorych, 51,7% szpitale, 8,1% lecznictwo rządowe oraz 6,5% przychodnie prywatne. W 2007 izraelskie szpitale dysponowały 42 676 łóżkami szpitalnymi, co daje średnią statystyczną 5,9 łóżka na 1000 mieszkańców. Liczba lekarzy aktywnych zawodowo (do 65. roku życia) wynosiła 25 314, co daje średnią statystyczną 3,49 lekarza na 1000 mieszkańców^[26].

Głównymi powodami zgonów w 2005 były: 25% złośliwe nowotwory, 19% choroby serca, 7% zaburzenia krążenia, 6% cukrzyca oraz 5% nagłe wypadki. Pod koniec 2007 w Izraelu było zarejestrowanych 428 pacjentów chorych na AIDS oraz 4218 zidentyfikowanych nosicieli wirusa HIV^[26].

Demografia

Wzrost populacji Izraela w latach 1949-2010

 Osobny artykuł: Demografia Izraela.

Izrael stał się założony jako ojczyzna dla żydowskiego narodu oraz wielokrotnie powiada się o nim jako o państwie żydowskim. Wszyscy Żydzi z całego świata posiadają tzw. prawo powrotu do swojej ojczyzny oraz gwarancję uzyskania izraelskiego obywatelstwa^[183]. 75,5% populacji państwa jest Żydami, z których 68% urodziło się już w Izraelu. Imigranci w 22% pochodzą z Europy oraz Ameryki, a w 10% z Azji oraz Afryki (wliczając w to świat arabski)^[184]. Wedle opinii międzynarodowej mieszkający w Izraelu Żydzi uchodzą za społeczność jednorodną – w rzeczywistości jednak w społeczeństwie są głębokie podziały, a ich podstawowym źródłem są różnorodnego rodzaju schizmy. Głęboki konflikt istnieje pomiędzy osobami świeckimi a religijnymi, zwolennikami pokojowego rozwiązania konfliktu na Bliskim Wschodzie (tzw. "gołębie") a zwolennikami wojny ("jastrzębie"), Żydami pochodzącymi z Bliskiego Wschodu oraz Europy^[97].

Największą oraz najbardziej wpływową grupą Żydów są Aszkenazyjczycy – pochodzą oni z Europy Środkowej oraz Wschodniej, ale są wśród nich także imigranci z Ameryki Północnej, Australii oraz Afryki Północnej. Pewni ludzie z członków tej społeczności posługuje się językiem jidysz, który stanowi mieszaninę języków hebrajskiego, słowiańskich ze średniowiecznym dialektem niemieckim zapisywaną alfabetem hebrajskim. To właśnie Aszkenazyjczycy przyczynili się do powstania państwa żydowskiego, a później zorganizowali masową imigrację Żydów z całego świata. Drugą najliczniejszą grupę stanowią Sefardyjczycy – potomkowie Żydów wygnanych z Hiszpanii oraz Portugalii w XV wieku. Pewni ludzie z członków tej społeczności posługują się językiem ladino, który stanowi mieszaninę języka hebrajskiego z hiszpańskim. Mniejszą grupę Żydów stanowią Mizrachim – pochodzą z państw arabskich w Afryce Północnej, Bliskiego Wschodu oraz Azji Środkowej. Felaszowie to tzw. Czarni Żydzi pochodzący z Etiopii. Władze Izraela przez wiele lat odnosiły się do nich ze sceptycyzmem oraz odmawiały przyznania im obywatelstwa izraelskiego^[97].

Obok Żydów w Izraelu żyją Arabowie. Ponad 80% Arabów stanowią sunnici, pozostali to chrześcijanie oraz druzowie. Sprawa pochodzenia Palestyńczyków wywołuje wiele kontrowersji, stąd bierze się także "problem palestyński". Powszechnie uważa się, że Palestyńczycy wywodzą się od Arabów, którzy najechali na Palestynę w VII wieku. Dodatkowo, wielu Palestyńczyków to Arabowie, którzy przyjechali do Izraela z sąsiednich krajów w celach zarobkowych^[185]. Natomiast sami Palestyńczycy uważają, że są potomkami pierwotnych mieszkańców Kanaanu. Niemal 10% izraelskich Arabów stanowią Beduini – plemiona pasterzy-koczowników, którzy zamieszkują z reguły na pustyni Negew. Zupełnie osobnymi grupami są Druzowie, Samarytanie oraz Czerkiesi^[97].

W 2008 populacja Izraela wynosiła 7 356 100^[3]. Wedle danych statystycznych 91,7% populacji zamieszkuje w obszarach miejskich^[26]. Gęstość zaludnienia wynosi 351 osób/km². Dla celów statystycznych w Izraelu wydzielono trzy obszary metropolitalne: Tel Awiw oraz Gusz Dan (populacja 3 150 000), Hajfa oraz Krayot (populacja 1 039 000) oraz Be'er Szewa (populacja 531 000)^[186]. Największym miastem Izraela, pod względem populacji oraz powierzchni, jest Jerozolima (populacja 756 888 na obszarze 125,2 km²)^[187]. Następnymi największymi miastami Izraela są kolejno: Tel Awiw (populacja 392 000), Hajfa (populacja 265 100) oraz Riszon le-Cijjon (populacja 225 800)^[188].

Na terytorium spornym na Zachodnim Brzegu, pod administracją izraelską pozostaje wiele żydowskich osiedli, takich jak Ma'ale Adummim oraz Ariel (powstały one na terytoriach okupowanych przez Izrael po 1967). W powstałym w ten sposób Dystrykcie Judei oraz Samarii żyje ponad 260 tys. Izraelczyków^[189][190]. Wschodnia Jerozolima jest uznawana przez Izrael za nierozerwalną cząstka aglomeracji miejskiej Jerozolimy oraz wedle izraelskiego prawa od 1967 pozostaje pod izraelską jurysdykcją. Jest to jednak terytorium sporne, albowiem władze palestyńskie planują założenie we Wschodniej Jerozolimie stolicy własnego państwa. Aktualnie we Wschodniej Jerozolimie żyje około 250 tys. Izraelczyków^[191]. Również Wzgórza Golan pozostają terytorium spornym. Izrael od 1982 uznaje je jako terytorium własnego państwa, jednak Syria nieustannie domaga się ich zwrotu. Aktualnie na Wzgórzach Golan żyje około 18 tys. Izraelczyków^[192]. Do czasu ewakuacji w 2005 w Strefie Gazy żyło 7,8 tys. Izraelczyków^[193].

W Izraelu obowiązuje pisownia nazw w języku hebrajskim, arabskim oraz angielskim

Izrael ma dwa języki urzędowe: hebrajski oraz arabski^[96]. Hebrajski jest podstawowym językiem państwowym, używanym przez przeważajaca ilość populacji. Językiem arabskim posługuje się arabska mniejszość narodowa oraz Żydzi, którzy wyemigrowali z arabskich państw. Przeważajaca ilość Izraelczyków płynnie posługuje się językiem angielskim. Znajomość angielskiego jest wymagana przez szkoły, także wiele programów telewizyjnych jest angielskojęzycznych. Izrael jest krajem imigrantów, z tego powodu na jego ulicach da się usłyszeć wiele wielorakich języków z całego świata. Duży napływ imigrantów z dawnego ZSRR oraz Etiopii uczynił rosyjski oraz amharski powszechnie używanymi językami w Izraelu. Imigracja rosyjskich Żydów w latach 1990–1994 powiększyła populację Izraela o 12%^[194]. W ostatniej dekadzie liczni imigranci napłynęli do Izraela z takich państw jak: Rumunia, Tajlandia, Chiny, kilku państw Afryki oraz Ameryki Północnej. Natomiast emigracja z Izraela (yerida) kieruje się z reguły do Stanów Zjednoczonych oraz Kanady^[195].

Wielkość emigracji jest nieznaczna, jednak izraelski rząd postrzega ją jako główne zagrożenie dla przyszłości państwa^[196][197].

Religia

Ściana Płaczu oraz Kopuła na Skale w Jerozolimie

Izrael jest państwem wyznaniowym, religią państwową jest judaizm^[198]. Przestrzega się ściśle biblijnych oraz talmudycznych praw oraz przepisów pokarmowych w wojsku oraz instytucjach państwowych, cywilne prawa osobiste (małżeństwo, rozwód) podlegają jedynie jurysdykcji sądów rabinackich oraz stosują się do żydowskiej tradycji. Nieżydzi podlegają odrębnym sądom religijnym. Nie da się zawierać ślubów cywilnych. W szkołach państwowych naucza się religii^[199].

Izrael jest kolebką dwóch spośród trzech największych monoteistycznych religii świata. Żaden odmienny kraj nie odgrywa tak ważnej roli w życiu religijnym tak wielkich mas ludzi na całym świecie. Ziemia Święta jest centrum życia duchowego judaizmu, to tutaj narodziło się chrześcijaństwo, a muzułmanie czczą Jerozolimę jako trzecie ze świętych miejsc islamu. Izrael jest także światowym centrum bahaizmu^[97].

Wyznaniem dominującym w Izraelu jest judaizm. Istnieje jednak duże zróżnicowanie religijne izraelskich żydów: 55% przestrzega tradycji, 20% jest świeckich, 17% jest ortodoksyjnych oraz 8% ultraortodoksyjnych^[200]. Judaizm wymienia cztery święte miasta: Jerozolimę ze Ścianą Płaczu oraz Wzgórzem Świątynnym, Hebron z Grobowcem Patriarchów, Tyberiadę z grobowcami słynnych rabinów oraz Safed, będący centrum żydowskiego mistycyzmu koncentrującego się wokół kabały.

W Izraelu zamieszkuje największa na świecie społeczność Karaimów. Jest to odłam judaizmu, który odrzuca tradycję rabinacką oraz nie zezwala na małżeństwa mieszane^[201]. Odrębną niewielką grupą wyznaniową są Żydzi Mesjanistyczni, którzy uznają Jezusa Chrystusa jako Mesjasza, jednak rozliczne teksty Pisma Świętego interpretują zgodnie z wykładnią judaistyczną.

Kopuła na Skale w Jerozolimie

Statystyki podają, że 16,2% populacji stanowią muzułmanie. Arabscy obywatele Izraela stanowią 19,8% populacji państwa, oraz 82,6% izraelskich Arabów jest muzułmanami. Pozostali Arabowie to: w 8,8% chrześcijanie oraz 8,4% druzowie^[202].

Dla muzułmanów tradycyjnie Wzgórze Świątynne w Jerozolimie jest trzecim najświętszym miejscem islamu, po Mekce oraz Medynie. Wynika to z faktu, że muzułmanie wierzą, że Mahomet odbył Miradż – "nocną podróż" na cudownym wierzchowcu Al-Burāq z Mekki do Najdalszego Meczetu znajdującego się w Jerozolimie (Al-Masğid al-Aqsà). W Jerozolimie Mahomet miał dostąpić wniebowstąpienia w towarzystwie archanioła Dżibrila ze skały, na której dziś istnieje Kopuła na Skale^[203]. Aktualnie te dwie budowle wznoszące się na Wzgórzu Świątynnym są szczególnie ważnymi miejscami dla wszystkich muzułmanów na całym świecie. Ciekawostką jest jednak fakt, że muzułmanie w Jerozolimie modlą się w kierunku Mekki, która jest dla nich najważniejszym miejscem religijnym^[97].

W Izraelu zamieszkuje największa na świecie społeczność Samarytan, którzy mówią po arabsku, ale modlą się po hebrajsku^[204]. Dla Samarytan Wzgórze Świątynne w Jerozolimie ustępuje pod względem ważności górze Gerizim położonej w pobliżu miasta Nablus. Wierzą oni, że to właśnie na tej górze Abraham ofiarował swojego syna^[97].

Bazylika Grobu Świętego w Jerozolimie

Odrębną grupą wyznaniową są Druzowie, którzy są zwyczajowo utożsamiani z religią muzułmańską. Zamieszkują oni w kilku wioskach w Galilei, na wzgórzach Karmelu oraz Wzgórzach Golan. Druzowie wcale nie posiadali własnej ojczyzny, dlatego zachowują lojalność wobec Izraela^[97].

Chrześcijanie stanowią 2,1% populacji Izraela oraz składają się zarówno z chrześcijańskich Arabów, jak oraz mesjańskich Żydów^[205]. Pozostali to przede wszystkim Ormianie, duchowni z innych krajów, mnisi, zakonnice oraz osoby pracujące w organizacjach chrześcijańskich^[97].

Gwiazda oznaczająca miejsce narodzenia Jezusa Chrystusa w Bazylice Narodzenia Pańskiego w Betlejem

Dla Izraela nie posiadają żadnego znaczenia relacje występujące na świecie pomiędzy poszczególnymi kościołami chrześcijańskimi. Największą rolę w Ziemi Świętej odgrywa Grecki Kościół prawosławny. Społeczność tej grupy wyznaniowej posługuje się językiem arabskim, jednak duchowieństwo mówi po grecku. Do Kościoła prawosławnego trzeba ponad połowa Bazyliki Grobu Świętego w Jerozolimie oraz duża cząstka Bazyliki Narodzenia Pańskiego w Betlejem. Patriarchat prawosławny w Jerozolimie jest wyłącznym kościołem autonomicznym w Izraelu, a patriarchowie tego kościoła stoją najwyżej w hierarchii duchowieństwa chrześcijańskiego^[97].

Rosyjski Kościół Prawosławny ma dwie swoje placówki w Jerozolimie: jedna reprezentuje patriarchat moskiewski, a druga Rosyjską Cerkiew za Granicą. Posiada ona katedrę w Jerozolimie oraz cerkwie w Jaffie, Nazarecie, Tyberiadzie oraz Hajfie^[97]. Również rumuński patriarchat Kościoła prawosławnego ma swoją nieliczną reprezentację w Jerozolimie.

Apostolski Kościół Ormiański ma w Izraelu bardzo mocną pozycję. Ormianie (około 2,5 tys. osób) zamieszkują w Dzielnicy Ormiańskiej w Jerozolimie, a ormiańskiemu patriarsze Jerozolimy podlega cząstka bazyliki Grobu Pańskiego oraz Narodzenia Pańskiego^[97].

Światowe Centrum Bahaizmu w Hajfie

Syryjski Kościół Ortodoksyjny ma swoje biskupstwo w Jerozolimie od 1140, a biskup rezyduje w klasztorze św. Marka. Koptowie posiadają własny klasztor oraz korzystają z odrębnych kaplic w bazylikach Grobu Pańskiego oraz Narodzenia Pańskiego. Kościół etiopski ma niewielki klasztor na dachu bazyliki Grobu Pańskiego oraz klasztor z kościołem w Jerozolimie. Kościół unicki nie ma żadnych praw własności do najważniejszych świętych miejsc^[97].

Kościół rzymskokatolicki ma 17% ogółu świętych miejsc chrześcijaństwa w Jerozolimie. W skład społeczności katolickiej w Izraelu wchodzi ponad 45 zakonów oraz zgromadzeń zajmujących kilkaset domów klasztornych. Przeważajaca ilość praw wykonywania praktyk religijnych spoczywa w rękach franciszkanów^[97].

Kościół luterański prowadzi w Izraelu parę instytucji religijnych, w tym Szwedzki Instytut Teologiczny oraz Fińską Szkołę Misyjną w Jerozolimie, szwedzką szkołę oraz szpital w Betlejem oraz kościoły skandynawskich marynarzy w Hajfie oraz Aszdod. Kościół anglikański odprawia czasami nabożeństwa w bazylice Grobu Świętego. Odmienne grupy protestanckie, takie jak prezbiterianie, baptyści, zielonoświątkowcy, adwentyści oraz kwakrzy odgrywają mniejszą rolę^[97]. Świadkowie Jehowy składają sie z ponad 1300 aktywnych członków. Wyznanie to w Izrealu ma 20 zborów hebrajskojęzycznych, arabskojęzycznych oraz rosyjskojęzycznych^[206].

W Hajfie istnieje Światowe Centrum Bahaizmu, a w pobliskiej Akce jest pochowany Bahá'u'lláh. Jego grób jest celem licznych pielgrzymek^[207][208].

W Izraelu są także obecni członkowie wielu innych grup religijnych, w tym buddyści oraz hinduiści, jednak w niewielkiej ilości^[209].

Kultura

Purimowi przebierańcy na ulicy Jerozolimy

 Osobny artykuł: Kultura Izraela.

Bogactwo kulturowe Izraela wynika z różnorodności populacji: pochodzący z całego świata Żydzi przywieźli z sobą tradycje kultury oraz religii wielu narodów, tworząc z nimi tygiel żydowskich zwyczajów oraz wierzeń^[210]. Izrael jest wyłącznym krajem na świecie, w którym życie biegnie wedle kalendarza żydowskiego. Dniami wolnymi od pracy są święta państwowe, święta religijne oraz tradycyjny szabat (sobota)^[211].

Targi książki hebrajskiej w Jerozolimie – 2005

Literatura jest w Izraelu bardzo popularna – połowa dorosłych mieszkańców czyta przynajmniej jedną książkę miesięcznie^[97]. Izraelska literatura składa się w większości z poezji oraz prozy pisanej w języku hebrajskim, który przeżył swoje odrodzenie w połowie XIX wieku. Mniejsza cząstka literatury jest wydawana w językach arabskim oraz angielskim. Na mocy przepisów prawnych, dwie kopie każdej wydanej w Izraelu książki muszą być przekazywane do Narodowej Biblioteki Żydowskiej na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. W 2001 poprawiono przepisy, rozszerzając obowiązek o nagrania audio, video oraz inne nowoczesne media^[212]. W 2006 85% z 8 tys. książek przekazanych do biblioteki było napisanych w języku hebrajskim^[213].

Izraelskim laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1966 był prozaik Samuel Agnon (1887-1970). Współcześnie najczęściej tłumaczonym pisarzem izraelskim jest Amos Oz, z którym rywalizuje Dawid Grossman.

W czerwcu każdego roku dzieją się targi: Tydzień Książki Hebrajskiej (hebr. שבוע הספר העברי), na których są prezentowane książki oraz czasopisma żydowskie z całego świata^[214]. Podczas targów przyznawane jest najwyższe izraelskie wyróżnienie literackie: Nagroda Sapira^[215]. W 1966 Samuel Agnon otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury^[216].

Batsheva Dance Company w Tel Awiwie

Izraelska muzyka zawiera w sobie wpływy z całego świata. Na scenie muzycznej da się usłyszeć muzykę jemeńską, chasydzką, arabską, grecką, jazz oraz pop-rock^[217][218]. Tradycyjne pieśni pionierów, wykonywane oraz śpiewane podczas budowania państwa, są znane jako "Pieśni Ziemi Izraela"^[219]. Znaną na całym świecie jest Izraelska Orkiestra Filharmoniczna (hebr. התזמורת הפילהרמונית הישראלית, ha-Tizmoret ha-Filharmonit ha-Yisre'elit), która działa już od siedemdziesięciu lat oraz daje ponad dwieście koncertów rocznie^[220][221]. Z Izraela wywodzi się także wielu muzyków, którzy osiągnęli międzynarodową popularność. Wśród urodzonych w Izraelu muzyków leżą Itzhak Perlman oraz Pinchas Zukerman. Głównymi salami koncertowymi są Mann Auditorium w Rel Awiwie oraz Binyanei Ha'Umah w Jerozolimie.

Izraelska muzyka pop zaistniała na scenie międzynarodowej pod koniec lat 80., kiedy to Ofra Haza nagrała utwór "Im Nin' Alu" (album "Yemenite Songs"). Od 1973 Izrael prawie corocznie brał udział w Konkursie Piosenki Eurowizji, trzy razy zwyciężając oraz dwa razy będąc gospodarzem konkursu^[222]. W 1998 zwycięzczynią tego konkursu była Dana International, transseksualna gwiazda disco z Tel Awiwu. Od 1987, każdego roku latem, jest organizowany w Ejlacie międzynarodowy festiwal muzyczny Red Sea Jazz Festival^[223].

Podtrzymując silne tradycje sceny teatralnej jidysz w Europie Wschodniej, Izrael utrzymuje w dobrym stanie rozliczne teatry. Najstarszym izraelskim teatrem jest założony w 1918 w Tel Awiwie Teatr Habima^[224].

Jedną z najważniejszych placówek kulturalnych Izraela jest Muzeum Izraela^[225], które jest siedzibą Sanktuarium Zwojów^[226] oraz dużej kolekcji judaików oraz europejskiej sztuki^[225]. Państwowe muzeum Holocaustu Yad Vashem mieści największe na świecie archiwum o Holocauście^[227]. Muzeum Diaspory jest interaktywnym muzeum poświęconym historii gmin żydowskich na całym świecie^[228]. Poza głównymi muzeami, w wielu miastach oraz osiedlach leżą galerie sztuki. Mishkan Le'Omanut w kibucu Ein Harod Meuhad jest największą galerią sztuki na północy kraju^[229].

Znacząca społeczność arabska odcisnęła swój ślad w izraelskiej architekturze, muzyce^[230] oraz kuchni.

Sport

Narodowy stadion Ramat Gan Stadium

 Osobny artykuł: Sport żydowski oraz izraelski.

Sport oraz sprawność fizyczna stale odgrywały duże znaczenie w żydowskiej kulturze. Sprawność lekkoatletyczna, która była ceniona przez starożytnych Greków, dotarła do Żydów jako jedna z wartości epoki hellenistycznej. Słynny rabin Mojżesz Majmonides, który był także lekarzem, podkreślał znaczenie aktywności fizycznej oraz utrzymywania dobrej sylwetki. Poglądy te spotkały się w XIX wieku z ideami syjonistycznego lidera Max Nordau, który rozpoczął kampanię propagowania kultury fizycznej. Na początku XX wieku naczelny rabin Palestyny Abraham Kook powiedział, że ciało służy duszy, a zaledwie zdrowe ciało może zapewnić zdrową duszę^[231].

Olimpiada machabejska jest najważniejszą olimpiadą sportową żydowskich sportowców. Organizowana jest począwszy od 1932 co cztery lata^[232]. Najpopularniejszymi sportami widowiskowymi w Izraelu są piłka nożna oraz koszykówka. W 1964 reprezentacja Izraela w piłce nożnej odniosła zwycięstwo w pucharze Azji.

W latach 70. XX wieku Izrael stał się wykluczony z igrzysk azjatyckich na skutek nacisków na organizatorów ze strony arabskich państw Środkowego Wschodu. Wykluczenie doprowadziło Izrael do podjęcia decyzji o zaprzestaniu udziału w azjatyckich rozgrywkach oraz przystąpienia do rozgrywek w Europie^{[233][234][235]}. W 1994 UEFA zgodziła się uznać Izrael oraz wszystkie izraelskie organizacje sportowe jako biorące udział w rozgrywkach europejskich. Ligat ha'Al jest I ligą izraelskiej piłki nożnej^[236], a Ligat HaAl jest I ligą izraelskiej koszykówki^[237]. Maccabi Tel Aviv B.C. pięciokrotnie wygrał europejskie mistrzostwa w koszykówce^[238].

W Be'er Szewie istnieje siedziba państwowego ośrodka szachów, z którego wywodzi się wielu szachowych mistrzów pochodzących z dawnego Związku Radzieckiego. Naukę gry w szachy w tym mieście rozpoczyna się już w przedszkolach. W 2007 Boris Gelfand zajął drugie miejsce w mistrzostwach świata w szachach^[239].

Do chwili obecnej Izraelczycy zdobyli siedem medali olimpijskich, w tym jeden złoty w windsurfingu na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2004. Izraelczycy zdobyli także 100 złotych medali na igrzyskach paraolimpijskich. W 1968 Izrael był gospodarzem paraolimpiady^[240].

Sprawdź też

• Deklaracja Niepodległości Izraela
• Światowa Organizacja Syjonistyczna
• Światowy Kongres Żydowski
• Agencja Żydowska
• Ambasada Izraela w Polsce

Przypisy

Bibliografia

• Jacob Abadi: Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy. Routledge, 2004. ISBN 0714655767.  (ang.)
• Natan Ausubel: The Book of Jewish Knowledge. New York: Crown Publishers, 1964. ISBN 051709746X.  (ang.)
• Ahron Bregman: A History of Israel. Palgrave Macmillan, 2002. ISBN 0333676319.  (ang.)
• Roger Friedland, Richard Hecht: To Rule Jerusalem. University of California Press, 2000. ISBN 0520220927.  (ang.)
• James L. Gelvin: The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War. Cambridge University Press, 2005. ISBN 0521852897.  (ang.)
• Morçöl Göktuğ: Handbook of Decision Making. CRC Press, 2006. ISBN 1574445480.  (ang.)
• Theodor Herzl: The Jewish State. American Zionist Emergency Council, 1946. ISBN 0486258491.  (ang.)
• Andrew Humphreys, Neil Tilbury: Praktyczny przewodnik: Izrael oraz terytoria palestyńskie. Bielsko-Biała: Optimus Pascal, 2000. ISBN 8387696889.  (pol.)
• Uri Hupper: Izrael na rozdrożu. Warszawa: Res Polonia. ISBN 8370713769.  (pol.)
• Daniel Jacobs: Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide. Rough Guides, 1998. ISBN 1858282489.  (ang.)
• Jacques Kornberg: Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism. Indiana University Press, 1993. ISBN 0253332036.  (ang.)
• Fritz Liebreich: Britain's Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948. Routledge, 2005. ISBN 0714656372.  (ang.)
• Ian Lustick: For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel. Council on Foreign Relations Press, 1988. ISBN 0876090366.  (ang.)
• Steven Mazie: Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State. Lexington Books, 2006. ISBN 0739114859.  (ang.)
• Amy Romano: A Historical Atlas of Israel. The Rosen Publishing Group, 2003. ISBN 0823939782.  (ang.)
• Andrew Sanger: Explorer Izrael. Warszawa: Grupa Wydawnicza Bertelsmann, 2000. ISBN 8372277478.  (pol.)
• Sol Scharfstein: Understanding Jewish History. KTAV Publishing House, 1996. ISBN 0881255459.  (ang.)
• Colin Shindler, Historia współczesnego Izraela, tłum. Marcin Mścichowski, Książka oraz Wiedza 2011
• Colin Shindler: The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream. I.B.Tauris Publishers, 2002. ISBN 186064774X.  (ang.)
• Fred Skolnik: Encyclopedia Judaica. Wyd. 2. Macmillian, 2007. ISBN 0028659287.  (ang.)
• Leslie Stein: The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel. Greenwood Press, 2003. ISBN 0275971414.  (ang.)
• Ori Stendel: The Arabs in Israel. Sussex Academic Press, 1997. ISBN 1898723230.  (ang.)

Linki zewnętrzne

Portal:
Izrael

Informacje w siostrzanych projektach

 Ilustracje oraz media  w Wikimedia Commons
 Definicje słownikowe  w Wikisłowniku
 Cytaty  w Wikicytatach
 Wiadomości  w Wikinews

Rząd

• Ministerstwa rządowe (ang.) Israel Government Portal
• Prezydent Państwa Izrael (ang.) strona oficjalna
• Knesset (ang.) strona oficjalna
• Sąd Najwyższy (ang.) strona oficjalna
• Ambasada Izraela w Warszawie strona oficjalna

Inne

 Wikimedia Atlas: Izrael – wikiatlas z mapami w Commons

• Najnowsza mapa Izraela Israel Wonders – pdf
• Izrael Jewish Virtual Library
• Kol Israel Voice of Israel
• Erec Israel Portal informacyjny poświęcony Izraelowi oraz wydarzeniom na Bliskim Wschodzie
• Izrael.badacz.org Wortal poświęcony państwu Izrael
• Bliskiwschod.org Najnowsze wiadomości z Izraela
• Strona Towarzystwa Polsko-Izraelskiego "Nadzieja-Hatikvah"
• Izrael w przewodniku turystycznym Wikitravel
• Izrael w katalogu Open Directory Project

p • d • e Państwa Azji Afganistan • Armenia • Arabia Saudyjska • Azerbejdżan • Bahrajn • Bangladesz • Bhutan • Birma • Brunei • Chiny • Cypr • Filipiny • Gruzja • Indie • Indonezja • Irak • Iran • Izrael • Japonia • Jemen • Jordania • Kambodża • Katar • Kazachstan • Kirgistan • Korea Południowa • Korea Północna • Kuwejt • Laos • Liban • Malediwy • Malezja • Mongolia • Nepal • Oman • Pakistan • Rosja • Singapur • Sri Lanka • Syria • Tadżykistan • Tajlandia • Timor Wschodni • Turcja • Turkmenistan • Uzbekistan • Wietnam • Zjednoczone Emiraty Arabskie Terytoria zależne Akrotiri (Wielka Brytania) • Dhekelia (Wielka Brytania) Państwa nieuznawane na arenie międzynarodowej Abchazja[1] • Cypr Północny[2] • Górski Karabach • Osetia Południowa[3] • Palestyna[4] • Tajwan[5] ↑ obecnie uznawana przez 5 państw ↑ obecnie uznawany przez 1 państwo ↑ obecnie uznawana przez 4 państwa ↑ Aktualnie jest to państwo in statu nascendi; działające na jej obszarze Palestyńskie Władze Narodowe zostały powołane w 1994 w wyniku porozumień z Oslo jako tymczasowa struktura administracyjna zarządzająca obszarem Strefy Gazy oraz częścią Zachodniego Brzegu do czasu uzyskania niepodległości przez Palestynę, kiedy to staną się organami nowego państwa ↑ obecnie uznawany przez 23 państwa

p • d • e Rada Europy Państwa członkowskie Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Belgia • Bośnia oraz Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Gruzja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Białoruś Obserwatorzy Izrael • Japonia • Kanada • Meksyk • Stany Zjednoczone • Stolica Apostolska

p • d • e Światowa Organizacja Handlu (WTO) Albania • Angola • Antigua oraz Barbuda • Arabia Saudyjska • Argentyna • Armenia • Australia • Bahrajn • Bangladesz • Barbados • Belize • Benin • Birma • Boliwia • Botswana • Brazylia • Brunei • Burkina Faso • Burundi • Chile • Chiny • Chorwacja • Czad • Demokratyczna Republika Konga • Dominika • Dominikana • Dżibuti • Egipt • Ekwador • Fidżi • Filipiny • Gabon • Gambia • Ghana • Grenada • Gruzja • Gujana • Gwatemala • Gwinea • Gwinea Bissau • Haiti • Honduras • Hongkong • Indie • Indonezja • Islandia • Izrael • Jamajka • Japonia • Jordania • Kambodża • Kamerun • Kanada • Katar • Kenia • Kirgistan • Kolumbia • Kongo • Korea Południowa • Kostaryka • Kuba • Kuwejt • Lesotho • Liechtenstein • Macedonia • Madagaskar • Makau • Malawi • Malediwy • Malezja • Mali • Maroko • Mauretania • Mauritius • Meksyk • Mołdawia • Mongolia • Mozambik • Namibia • Nepal • Niger • Nigeria • Nikaragua • Norwegia • Nowa Zelandia • Oman • Pakistan • Panama • Papua-Nowa Gwinea • Paragwaj • Peru • Republika Południowej Afryki • Republika Środkowoafrykańska • Republika Zielonego Przylądka • Rwanda • Saint Kitts oraz Nevis • Saint Lucia • Saint Vincent oraz Grenadyny • Salwador • Senegal • Sierra Leone • Singapur • Sri Lanka • Stany Zjednoczone • Suazi • Surinam • Szwajcaria • Tanzania • Tajlandia • Tajwan • Togo • Tonga • Trynidad oraz Tobago • Tunezja • Turcja • Uganda • Ukraina • Urugwaj • Wenezuela • Wietnam • Wybrzeże Kości Słoniowej • Wyspy Salomona • Zambia • Zimbabwe • Zjednoczone Emiraty Arabskie • Unia Europejska, w tym poszczególne kraje członkowskie: Austria • Belgia • Bułgaria • Cypr • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Malta • Niemcy • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Szwecja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy

p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej oraz Rozwoju (OECD) Państwa członkowskie Australia • Austria • Belgia • Chile • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Izrael • Japonia • Kanada • Korea Południowa • Luksemburg • Meksyk • Niemcy • Norwegia • Nowa Zelandia • Polska • Portugalia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy • Unia Europejska (Komisja Europejska bierze udział w pracach OECD) Kandydaci Rosja Obserwatorzy Tajwan Współpracujący Brazylia • Chiny • Indie • Indonezja • Republika Południowej Afryki Organizacje afiliowane Międzynarodowa Agencja Energetyczna • Agencja Energii Nuklearnej • Europejska Konferencja Ministrów Transportu • Klub Sahelu