Józef Tusk (ur. 23 marca 1907 w Gdańsku, zm. 12 czerwca 1987) – obywatel Wolnego Miasta Gdańsk, dziadek Donalda Tuska. Jego wojenne losy, a w szczególności kwestia wcielenia do Wehrmachtu, są przyczyną kontrowersji podczas prezydenckiej kampanii wyborczej w 2005.

Początek wojny

Józef Tusk 1 września 1938 stał się mianowany na stanowisko telegrafisty kolejowego. Istnieje prawdopodobieństwo, że osoba pełniąca taką funkcję mogła być tajnym współpracownikiem polskiego wywiadu wojskowego (on sam twierdzi, że należał do Polskiej Tajnej Organizacji Wojskowej)^[1].

1 września 1939 Adolf Hitler wydał ustawę o przynależności rasowej Kaszubów, zgodnie z którą obywatele Wolnego Miasta Gdańska stawali się automatycznie obywatelami III Rzeszy^[2]. Akt stanowił podział ludności polskiej na IV kategorie rasowe, co stało się podstawą do prześladowania wielu polskich gdańszczan.

Od 1 września 1939 nastąpiło przeszukiwanie domów w Polsce przez niemieckie oddziały szturmowe. Józef Tusk podczas wizyty, uciekł na dworzec PKP. Gdy zdał sobie sprawę, że rozpoczęła się wojna, udał się na komisariat policji. Gestapo zastosowało areszt oraz stwierdziło, że Tusk to "polski fanatyk, zagraża bezpieczeństwu Rzeszy".

Józef Tusk przez jakiś czas przebywał w więzieniu, a potem pracował jako przymusowy robotnik. Między innymi uczestniczył w budowie baraków obozu Stutthof – na jednej z zachowanych drewnianych tabliczek znalezionych w tym obozie odkryto podpis J. Tusk 24 września 1939^[3]. 19 marca 1940 stał się uwięziony w tym obozie. Przed Wigilią Bożego Narodzenia 1943 stał się zwolniony ze względu na nieprzydatność do pracy oraz wrócił do żony oraz dzieci w Gdańsku.

Żołnierz Wehrmachtu

 Osobny artykuł: Polacy w Wehrmachcie.

Gdy na Froncie Wschodnim III Rzesza ponosiła poważne straty, zgodnie z zasadą Volkslist - wcielania ludności kaszubskiej do Rzeszy, popieraną przez Hitlera oraz Goebbelsa (przeciwni byli Himmler oraz Bormann), Józef Tusk 2 sierpnia 1944 stał się żołnierzem Wehrmachtu oraz służył III Rzeszy w 328. Grenadier-Ersatz-und Ausbilldungsbatallion (328 zapasowy batalion szkolny grenadierów), wedle relacji Eleonory Gurkowskiej, najstarszej córki Józefa Tuska oraz zgodnie z niemieckimi dokumentami^[4].

Józef Tusk najpierw stacjonował na Kurlandii na Froncie Wschodnim. Potem jego jednostkę przerzucono statkiem do Danii. W życiorysie z 1975 Józef Tusk stwierdził, że pracował Od 26. 8.1944 do 5. 3. 1945 przy kopaniu okopów. Można przypuszczać, że analogicznie jak inni Kaszubi stał się przez hitlerowców zmuszony do budowy umocnień chroniących linię brzegową przed desantem Aliantów w Danii^{potrzebne źródło}. W dokumentach zachowały się informacje o stacjonowaniu oddziału, w którym służył Tusk, w okolicach Akwizgranu. Między 12 października 1944 a 5 marca 1945 Józef Tusk najprawdopodobniej zdezerterował albo stał się wzięty do niewoli angielskiej.

Żołnierz Polskich Sił Zbrojnych

Istnieje odręcznie spisany dokument, zgodnie z którym 24 listopada 1944 Józef Tusk wstąpił w Wielkiej Brytanii do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie^[5][6][4][7]. Wedle brytyjskiego Ministerstwa Obrony „Józef Tusk, urodzony 23 marca 1907 roku w Gdańsku, syn Józefa, nie figuruje w żadnym wykazie”^[8]. W tym czasie w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie ok. 40% stanowili polscy żołnierze wcześniej siłą wcieleni do Wehrmachtu. Józef Tusk mógł zarówno odbyć służbę w wojsku polskim, przebywać w obozie jenieckim, czy leczyć rany w jakimś ośrodku pomocy utworzonym dla Polaków znajdujących się na zachód od frontu walk.

Obywatel PRL

Do Gdańska Józef Tusk wrócił 15 października 1945. Eleonora Gurkowska zapamiętała, że ojciec był ubrany po cywilnemu, ale zgodnie z relacją jej brata Rajmunda Tuska miał na rękawie kurtki naszywkę z napisem "Poland". Wielu Kaszubów w czasie wojny przeszło przez niemieckie oraz alianckie obozy, aby po zajęciu terenu Polski przez Armię Czerwoną trafić do obozów NKWD. Wystarczyła przynależność do AK bądź Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. W czasach PRL już samo podkreślanie kaszubskiej przynależności czyniło z człowieka "element niepewny". Wedle relacji członków rodziny Józef Tusk wcale nie opowiadał o swoich wojennych losach oraz w 1987 zabrał tajemnicę do grobu. Donaldowi Tuskowi w tym samym roku urodziła się córka. Prowadził też podziemną działalność opozycyjną. Nie utrzymywał bliskich kontaktów z dziadkiem.

Donald Tusk jako historyk podjął próbę opisania historii swoich dziadków, jednak uzyskanie wielu informacji okazało się trudne albo niemożliwe, bo starzejący się członkowie jego rodziny wciąż bali się opowiadać młodemu pokoleniu o zawiłych losach swojej społeczności.

Przypisy

Bibliografia

• Barbara Szczepuła, Dziadek w Wehrmachcie, Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2007, ISBN 978-83-7453-709-4.
• Gdańsk 1939. Wspomnienia Polaków-Gdańszczan, wybór oraz opracowanie Brunon Zwarra, Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1984, ISBN 83-215-7207-3.