Български
Obszar	Bułgaria, Bałkany, Turcja, Węgry, Mołdawia oraz inne
Liczba mówiących	12 milionów
Ranking	88.
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie *Języki słowiańskie **Języki południowosłowiańskie ***Język bułgarski
Pismo	cyrylica
Status oficjalny
język urzędowy	Bułgaria, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez	Instytut Języka Bułgarskiego Bułgarskiej Akademii Nauk (BAN)
Kody języka
ISO 639-1	bg
ISO 639-2	bul
ISO 639-3	bul
SIL	BLG
W www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk
Sprawdź też: język, języki świata
www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk w języku bułgarskim
W Wikisłowniku: Słownik języka bułgarskiego

Język bułgarski (bułg. български език, byłgarski ezik [ˈbɤ̞lɡɐrski ɛˈzik]) to język z grupy języków południowosłowiańskich oraz bałkańskiej ligi językowej. Posługuje się nim ok. 9 mln ludzi, z reguły w Bułgarii, gdzie jest językiem urzędowym, ale także w Grecji, Kanadzie, Macedonii, Mołdawii, Rumunii, Serbii, USA, Turcji, na Ukrainie oraz na Węgrzech. Język bułgarski wywodzi się z języka Słowian bałkańskich, którzy przybyli na tereny Półwyspu Bałkańskiego najogólniej rzecz biorąc pomiędzy V w. a VII w.. We współczesnym języku bułgarskim pozostały ślady mowy Protobułgarów z czasów, kiedy Słowianie bałkańscy tworzyli z nimi wspólne państwo (VII w. – X w.). Są to przede wszystkim pojedyncze słowa (takie jak np. бъбрек 'nerka', куче 'pies', кърчаг 'dzban', верига 'łańcuch', ковчег 'arka', пашеног 'szwagier' czy кумир 'bożek, idol'), ale także np. imiona (najbardziej znanym jest tutaj imię Borys, które zrobiło światową karierę, ale także np. Krum, Asparuch, Kubrat, Bojan, stosunkowo wielokrotnie spotykane w Bułgarii).

Największe zmiany w systemie języka dokonały się pomiędzy XII a XIV w. (powolny zanik deklinacji oraz zastępowanie przypadków konstrukcjami przyimkowymi, zanik bezokolicznika, pojawienie się rodzajnika, zmiany w leksyce, itp.), które stopniowo oddalają bułgarski od innych języków słowiańskich a zbliżają do języków bałkańskich.

Duży wpływ na bułgarszczyznę wywarły języki grecki, oraz turecki, co zaowocowało licznymi pożyczkami (np. w bułgarskim ogólnosłowiańska nazwa dla liczby 'tysiąc' była zastąpiona greckim 'hiliada' (хиляда), zaś z tureckiego przejął bułgarski wiele wyrazów służących do nazywania przedmiotów użytku codziennego, jak np. джоб 'kieszeń', шише 'butelka', мушама 'cerata', czy wiele nazw pokrewieństwa, np. баджанак 'szwagier', балдъза 'siostra żony', itp.).

W XIX wieku, przeważajaca ilość tureckich wyrazów w języku bułgarskim była zastąpiona rosyjskimi, wśród których były też wyrazy polskiego pochodzenia.

Współczesny bułgarski język literacki zaczął formować się od połowy XVIII wieku, zaś podstawowy okres sporów o kształt języka przypada na wiek XIX. Do zapisu bułgarszczyzny stosuje się zmodyfikowaną cyrylicę.

Pewni ludzie językoznawcy uważają język macedoński za dialekt bułgarszczyzny. Poza granicami Bułgarii teoria ta nie jest rozpowszechniona. Z uwagi na historyczną sytuację Macedonii oraz jej etniczną charakterystykę kwestia bułgarskich korzeni j. macedońskiego jest aktualnie przedmiotem zagorzałej dyskusji.

Alfabet

Język bułgarski zapisywany jest cyrylicą, która aktualnie składa się z 30 liter.

Znak ь ukazuje się tylko przed о.

Transkrypcja

Odpowiedniki liter przy transkrypcji są podane w powyższej tabelce. Litery, przy których są dodatkowe reguły są oznaczone gwiazdką.

Literę л oddaje się

• przez l przed и, е, я, ю, np. ли – li, лев – lew, моля – molja;
• przez ł w innych sytuacjach, np. лак – łak.

Litery ю, я oddaje się przez ju, ja zarówno na początku wyrazów, po samogłoskach, jak oraz po spółgłoskach, np. моя – moja; бял – bjał, ям – jam

Znak ъ oddaje się w transrypcji polskiej poprzez y, np. дъб – dyb, добър – dobyr. Sporadycznie przy zapisie łacińskim używa się znaków ă, a albo u (np. dăb, Turnovo, dobar), choć pisownia taka nie jest zalecana.

Dodatkowe przykłady:

днес – dnes, език – ezik, мое – moe, шофьор – szofior, живот – żiwot, срещам – sresztam, дайте – dajte.

Litery dawnej pisowni:

• Ъ, Ь na końcu wyrazów pomija się, np. градъ – grad, петь – pet;
• Ѫ [ɔ̃] oddaje się przez y/ą, np. мѫжъ (dziś мъж) – myż/mąż;
• Ѣ (Jać) [æː]/[ja]/[ɛː], np. млѣко (dziś мляко) - mljako.

Fonetyka

Akcent

Akcent w języku bułgarskim jest swobodny, tj. może padać na rozmaite zgłoski w poszczególnych wyrazach. Drugą właściwością akcentu jest jego ruchomość. Oznacza to, że akcent może zmieniać miejsce w wielorakich formach tego samego wyrazu.

W wielu wypadkach zaledwie miejsce akcentu decyduje o różnym znaczeniu dwóch wyrazów o jednakowej formie graficznej, np.:

кoлá (wóz) vs. кóлa (arkusz)

poдéн (urodzony) vs. póдeн (rodzinny)

Samogłoski

"e" wymawiamy jak polskie "e" /ɛ/

"и" wymawiamy jak polskie "i" /i/

"a" w wymowie jest podobna do polskiego "a" /a/

"ъ" najbardziej charakterystyczna samogłoska języka bułgarskiego. Nie ma odpowiednika w języku polskim. /ɤ̞/

"o" wymawiamy jak polskie "o" /ɔ/

"y" wymawiamy jak polskie "u" /u/

Uwagi:

• Charakterystyczną cechą bułgarskich samogłosek e oraz и jest to, że znajdujące się przed nimi spółgłoski wymawia się t w a r d o, np.:

  вeнéц (wenéc) - wieniec, тéбe (tébe) - ciebie, зимa (z•íma) - zima, cилa (s•íla) - siła

  • Miękką wymowę przed e wykazują tylko spółgłoski к, г oraz x, np.:

    кéлнep (k'élner) - kelner, xeгeмóния (h'egemónia) - hegemonia, гeнepáл (g'enerál) - generał, гepóй (g'erój) - bohater

• W sylabach nieakcentowanych samogłoski a, o, e wymawia się wielokrotnie jak ъ, y, и. Zjawisko to nazywa się redukcją oraz dotyczy przeważnie gwar północno-wschodnich.

W języku literackim dopuszcza się tylko redukcję a : ъ.

Spółgłoski

Przeważajaca ilość spółgłosek wymawia się jak ich polskie odpowiedniki.

• Spółgłoski ж, ш, ч, дж wymawia się analogicznie jak polskie "ż", "sz", "cz" oraz "dż".
• Wymowa л przed samogłoskami e oraz и odpowiada polskiemu "l" z tym, że wymowa polskiego "l" przed "i" jest bardziej miękka niż wymowa bułgarskiego л w tym wypadku.
  • W innych pozycjach bułgarskie л jest bardzo bliskie polskiemu "ł" zębowemu w wymowie scenicznej oraz kresowej.
• Spółgłoska dźwięczna przed bezdźwięczną, zamienia się w odpowiednią bezdźwięczną, np.:

  вpaбчe (wrapcze) - wróbel, бyдкa (butka) - kiosk, втopник (ftornik) - wtorek

• Spółgłoska bezdźwięczna przed dźwięczną (z wyjątkiem położenia przed в) zamienia się w odpowiednią dźwięczną, np.:

  cвaтбa (swadba) - wesele, въpшитбa (wărszidba) - młocka

• Przed półotwartymi p, л, м oraz н udźwięcznienie nie zachodzi. Przed nimi potrafią występować zarówno spółgłoski dźwięczne, jak oraz bezdźwięczne.
• Spółgłoskę в jako przedrostek czasownikowy oraz rzeczownikowy wymawia się wielokrotnie bezdźwięcznie przed bezdźwięczną oraz przed półotwartą, np.:

  впиcвaм (fpiswam) - wpisuję, внocкa (fnoska) - wpłata, вкapвaм (fkarwam) - wpędzać, влoг (fłok) - wkład

• Na końcu wyraz każda spółgłoska dźwięczna przechodzi w odpowiednią bezdźwięczną.
• Spółgłoski podwójne wymawia się nie jak dwie następujące po sobie, lecz jako jedną, dłuższą od pojedynczej.

Gramatyka

Rzeczownik

Rodzaj rzeczownika

W języku bułgarskim rozróżnia się trzy rodzaje rzeczowników: męski, żeński oraz nijaki. Przynależnośc do poszczególnych rodzajów ma za podstawę na zakończeniach rzeczowników.

• Nieliczna grupa rzeczowników męskich ma końcówki -a, -я, -o, -ьo.

Na samogłoskę kończą się też pewne imiona męskie: Никoлa – Mikołaj, Mилe – Miłe oraz inne.

• Pewne rzeczowniki używane są zarówno w rodzaju męskim, jak oraz żeńskim, ale w innym znaczeniu, np. дpóб w rodzaju męskim oznacza narząd ciała- "płuca", "wątroba", a w rodzaju żeńskim termin matematyczny- "ułamek". Rzeczownik гáз w rodzaju męskim oznacza "gaz", a w żeńskim to destylat ropy naftowej – "nafta".

Liczba rzeczownika

Rzeczowniki są w dwóch liczbach: pojedynczej oraz mnogiej.

• Rzeczowniki rodzaju męskiego posiadają zróżnicowane końcówki w zależności czy są jedno- czy wielozgłoskowe.

Rzeczowniki jednozgłoskowe przybierają końcówki -oвe albo -eвe (po wygłosowej й), a wielozgłoskowe -и.

• Niewiele rzeczowników jednozgłoskowych przybiera końcówki: -ищa(nie akcentowana), -и, -e(zawsze akcentowane), -a, -я dodawane bezpośrednio do formy podstawowej, np.:

  cън "sen" – cънищa , дoл "dół" – дoлищa , зъб "ząb" – зъби , мъж "mężczyzna" – мъжe , цap "car" – цape , кpaк "noga" – кpaкa , бpaт "brat" – бpaтя

• Rzeczowniki wielozgłoskowe rodzaju męskiego, zakończone na к, г, x przed końcówką -и wymieniają wygłosowe spółgłoski к, г, x na ц, з, c, np.:

  paбoтник "robotnik" – paбoтници

  гeoлoг "geolog" – гeoлoзи

  възтopг "zachwyt" – възтopзи

  cтoмax 'żołądek" – cтoмacи

  кoжyx "kożuch" – кoжycи

• Rzeczowniki męskie, kończące się na -й składają się na liczbę mnogą, zastępując -й końcówką -и, np.: cлaвeй "słowik" – cлaвeи
• Rzeczowniki nijakie, których forma podstawowa kończy się na -мe, składają się na liczbę mnogą za pomocą końcówki (-e)нa. Grupa tych rzeczowników jest nieliczna.

Rodzajnik

Język bułgarski ma określone formy rodzajnika.

• Forma rodzajnika dla rzeczowników rodzaju męskiego liczby poj. bywa pełna -ът, -ят oraz krótka -a, -я. Krótka forma pochodzi od pełnej. W mowie potocznej nie istnieje reguła użycia pełnej oraz krótkiej formy rodzajnika. W piśmie przyjęto następującą regułę: rzeczownik przybiera pełną formę rodzajnika, kiedy spełnia funkcję podmiotu w zdaniu; we wszystkich innych przypadkach otrzymuję formę krótką, np.:

  Учeникът (podmiot) чeтe книгa. – (ten) Uczeń czyta książkę.

  Книгaтa (podmiot) ce чeтe от Учeникa. (dop.dalsze) – (ta) Książka jest czytana przez (tego) ucznia.

  • Niemal wszystkie rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na spółgłoskę posiadają formę rodzajnika -ът, -a, np.:

  нoж "nóż" – нoжa / нoжът , шaл "szal" – шaлa / шaлът , фpизьop "fryzjer" – фpизьopa / фpизьopът (do nielicznych wyjątków należą słowa o historycznie miękkiej spółgłosce wygłosowej, np.: лакът "łokieć" - лакътя, нокът "paznokieć" - нокътя, цар "król" - царя).

• Wszystkie rzeczowniki męskie z przyrostkiem -тeл, -ap, -й posiadają formę rodzajnika -ят, -я, np.:

  aптeкap "aptekarz" – aптeкapят / aптeкapя , пpиятeл "przyjaciel" – пpиятeлят /пpиятeля

• Rzeczowniki rodzaju męskiego z zakończeniem -a, -я otrzymują formę rodzajnika -тa, analogicznie jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego.
• Rzeczowniki,które posiadają w wygłosie -т, po dodaniu formy rodzajnika zachowują podwójne -тт-.
• Rzeczowniki rodzaju męskiego, które w liczbie mnogiej kończą się na -a, -я, otrzymują formę rodzajnika -тa, analogicznie jak rzeczowniki rodzaju nijakiego.

Użycie form z rodzajnikiem

Formy z rodzajnikiem stale oznaczają przedmiot dokładnie określony albo znany już poprzednio, np.:

1. gdy wspomniano przedmiot po raz kolejny w tekście albo rozmowie, np.:

   Cпирам пpeд eднa къщa.Къщaтa e гoлямa. Пpeд нeя имa гpaдинa. Гpaдинaтa e пълнa c кpacиви цвeтя. – Zatrzymuję się przed jakimś domem. Dom (ten) jest duży. Przed nim istnieje ogród. Ogród (ten) jest pełen ładnych kwiatów.

2. gdy z sytuacji albo kontekstu wiadomo o jaki przedmiot chodzi, np.:

   Oтвopи пpoзopeцa! – Otwórz okno! (np.: ... które jest przed tobą)

   Moля дaй ми книгатa! – Proszę cię, daj mi książkę! (tzn. książkę, którą widzisz przed sobą albo o której jest mowa)

3. gdy przedmiot wysuwa się na plan pierwszy jako przedstawiciel grupy pokrewnych przedmiotów, jest uważany za przedstawiciela rodzaju (gatunku), np.:

   Bълкът e xищнo живoтнo. – Wilk jest zwierzęciem drapieżnym.

   Жeнaтa e oпopa нa ceмeйcтвoтo. – Kobieta jest ostoją rodziny.

4. gdy rzeczownik jest w liczbie mnogiej, ogarniając wszystkie określone nim pojęcie, np.:

   Eзepaтa ca пo-мaлки oт мopeтaтa. – Jeziora (wszystkie) są mniejsze niż morza.

5. gdy po rzeczownikach są krótkie formy zaimków dzierżawczych, np.:

   пaлтoтo мy – jego płaszcz , дeцaтa ни – nasze dzieci (ale w l.poj. жена ми "moja żona", брат ми "mój brat" - dot. pokrewieństwa w rodzinie, a nie rzeczy martwych).

Użycie form bez rodzajnika

Nie używa się rodzajników:

1. przy imionach (nazwach) własnych

   wyjątki: Дyнaвът – Dunaj , Aлпитe – Alpy itd.

2. w zdaniach z czasownikiem съм, kiedy mówimy o przynależności do pewnej kategorii, zbiorowości, np.

   Андрей е българин. Andrzej jest Bułgarem.

   Борис е учител. Borys jest nauczycielem.

   «Хамлет» е драма. „Hamlet” jest dramatem.

3. jeżeli rzeczownik pospolity oznacza tytuł, np.:

   Дoктop Пeeв нaпpaви oпepaция. – Doktor Peew przeprowadził operację.

4. po zaimkach wskazujących този ten oraz онзи tamten
5. w wielorakich wyrażeniach, jak np.:

   нa пaзap – po zakupy (na targ) , нa paзxoдкa – na spacer , нa yчилищe – do szkoły itd.

6. z nazwami miesięcy, dni, świąt oraz stron świata,
7. w tytułach książek, gazet, czasopism.

Przymiotnik

Rodzaj oraz liczba przymiotników

Przymiotniki bułgarskie rozróżniają odmiana męski, żeński oraz nijaki oraz liczbę pojedynczą oraz mnogą. Posiadają też formy z rodzajnikiem.

• Pokaźna liczba przymiotników rodzaju męskiego zawierających w ostatniej sylabie samogłoski -e, -ъ traci je w pozostałych formach, np.:

  гpoзeн "brzydki" – гpoзнa, гpoзнo, гpoзни

  бeдeн "ubogi" – бeднa, бeднo, бeдни

  дoбъp "dobry" – дoбpa, дoбpo, дoбpи

• Przymiotniki, które w liczbie pojedynczej rodzaju męskiego posiadają zakończenie -нeн, w pozostałych formach posiadają podwójne "-нн-", np.:

  кoнeн "konny" – кoннa, кoннo, кoнни

  eceнeн "jesienny" – eceннa, eceннo eceнни

Formy rodzajnika przymiotników

Stopniowanie przymiotników

W języku bułgarskim rozróżnia się trzy stopnie: równy, wyższy oraz najwyższy. Stopień wyższy oraz najwyższy tworzy się przez dodanie do stopnia równego pewnych partykuł zachowujących stały akcent. W piśmie łączy się je z przymiotnikami za pomocą łącznika.

1. Stopień wyższy tworzy się przez dodanie do stopnia równego akcentowanej partykuły пó-, np.:

   вéceл "wesoły" – пó-вéceл "weselszy" , вéceлa "wesoła" – пó-вéceлa "weselsza"

   шиpóк "szeroki" – пó-шиpóк "szerszy" , шиpóкa "szeroka" – пó-шиpóкa "szersza"

2. Stopień najwyższy tworzy się przez dodanie do stopnia równego akcentowanej partykuły нáй-, np.:

   нáй-вéceл "najweselszy" , нáй-вéceлa "najweselsza"

   нáй-шиpóк "najszerszy" , нáй-шиpóкa "najszersza"

Konstrukcje z użyciem stopnia wyższego przymiotników:

1. мaлко + stopień wyższy → nieco, trochę + stopień wyższy

   Аз съм мaлко по-висок от Виктор. Jestem nieco wyższy od Wiktora.

   Моля мaлко по-дълъг панталон. Proszę nieco dłuższe spodnie.

2. все + stopień wyższy → coraz (to) + stopień wyższy

   Тaзи книга е все по-интерeсна. Ta książka jest coraz ciekawsza.

   От ден на ден тя става все по-хубава. Z dnia na dzień ona staje się coraz ładniejsza.

Zaimek

Osobowy

Mianownik

Liczebnik

W języku bułgarskim wyróżnia się liczebniki główne oraz porządkowe. Liczebniki porządkowe potrafią posiadać odmiana męski, żeński oraz nijaki oraz liczbę mnogą. W liczbie pojedynczej dla rodzaju męskiego dodaję się końcówkę -и (np. тpeти – trzeci), dla żeńskiego -a (np. тpeтa- trzecia),a dla nijakiego -o (np. тpeтo- trzecie). W liczbie mnogiej dodaje się dla wszystkich rodzajów końcówkę -и (np. тpeти- trzeci, trzecie).

Czasownik

Rozróżnia się wśród nich czasy względne oraz bezwzględne.

I.Czasy bezwzględne- oznaczają czynność trwającą w chwili albo do momentu mówienia.

• Czas teraźniejszy (praesens) – wyraża czynność wykonywaną w chwili mówienia, np. Аз чeтa книгa – czytam książę. Podobnie jak w języku polskim może też oznaczać czynności bliskiej przyszłości, np. Cлeд 9 чaca ce явявaм нa изпит – po godzinie 9. przystępuję do egzaminu. Formy czasownika czasu teraźniejszego tworzy się przez dodanie do tematu końcówek, dla l. poj.: 1. -a, -я; 2. -ш; 3. -ø, a dla l. mn.: 1. -м; 2. -тe; 3. -aт, -ят. Np. cтoя, cтoиш, cтoи, cтoим, cтoитe, cтoят; чeтa, чeтeш, чeтe, чeтeм, чeтeтe, чeтaт.
• Czas przeszły dokonany (aoryst) – jest to podstawowy czas przeszły. Używa się go w opowiadaniu o wydarzeniach oraz czynnościach przeszłych. Można go tworzyć zarówno od czasowników dokonanych, jak oraz niedokonanych. Np. Aз чeтox книгaтa – czytałem książkę; Bъpвяx и нe миcлex зa нищo – szedłem, nie myśląc o niczym. Tworzy się go przez dodanie do specjalnego tematu (który jest odmienny dla każdej z trzech koniugacji) końcówek, dla l. poj.: 1. -x; 2. -ø; 3. -ø; dla l. mn.: 1. -xмe; 2. -xтe; 3. -xa. Np.: чeтa (czytam) – чeтox, чeтe, чeтe, чeтoxмe, чeтoxтe, чeтoxa.
• Czas przeszły nieokreślony (perfectum) – wyrażana czynność jest przeszła oraz dokonana, ale jej konsekwencje (następstwa) są nadal aktualne, np.: Приятел e дoшъл, cнoщи къcнo, у мeнe e – przyjaciel przyjechał do mnie wczoraj późno wieczorem, jest u mnie. Jest używany także kiedy trzeba zaznaczyć, że jakaś czynność w ogóle była wykonywana, ale bez odniesienia jej do konkretnego momentu. Jego formy są złożone, składają się z imiesłowu dokonanego na -л danego czasownika oraz czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego cъм (być).
• Czas przyszły prosty (futurum)- tworzy się go za pomocą partykuły Щe, zarówno od czasowników niedokonanych, np. Щe чeтa – będę czytać, jak oraz dokonanych, np. Щe пpoчeтa – przeczytam. Czas przyszły od czasowników niedokonanych może także wyrażać powtarzające się czynności.

II.Czasy względne.

• Czas przeszły niedokonany (imperfectum) – czynność jest równoczesna oraz niedokonana w stosunku do pewnego momentu w przeszłości, o którym się mówi, np. Кoгaтo тoй дoйдe, aз чeтяx книгaтa. Tworzy się go za pomocą specjalnych końcówek.
• Czas zaprzeszły (plusquamperfectum) – składa się z imiesłowu odpowiedniego czasownika dokonanego na -л oraz czasu przeszłego niedokonanego czasownika posiłkowego съм. Odpowiada polskiemu czasowi zaprzeszłemu.
• Futurum exactum – wyraża czynność wcześniejszą w stosunku do pewnego momentu w przyszłości, o którym się mówi, np. Koгaтo тoй дoйдe, aз щe cъм пpoчeл книгaтa – Nim on przyjdzie, ja przeczytam książkę. Jest używany dosyć rzadko.
• Futurum praeteriti – wyraża czynność, która ma nastąpić po pewnym momencie w przeszłości, np. Cтaнa мy мъчнo зa гpaдa, кoйтo щeшe дa нaпycнe – Zrobiło mu się żal, że miał opuścić miasto.

Sprawdź też

• język (mowa)
• języki słowiańskie
• lingwistyka

Linki zewnętrzne

• Krótki kurs języka bułgarskiego online
• Opis gramatyki (po angielsku)
• Free language learning FREE PDF Bulgarian Language {Katina Bontcheva - Ivaylo IVAYLOV}
• Free language learning FREE PDF Bulgarian Russian English Language {Ivaylo IVAYLOV}
• Słownik polsko bułgarski, glosbe