Wymowa czeskich
samogłosek wedle
The Handbook of the International Phonetic Association.
Język czeski (čeština, IPA: /ˈt͡ʃɛʃcɪna/, český jazyk) – język z grupy zachodniosłowiańskiej, stanowiącej cząstka rodziny indoeuropejskiej. Najbliżej spokrewniony jest ze słowackim, a w dalszej kolejności także z polskim, kaszubskim oraz łużyckimi.
Wywodzi się z języka praindoeuropejskiego za pośrednictwem prasłowiańskiego. W mowie rozwijał się od X wieku, a jego pierwsze zabytki pochodzą ze wieku XIII. Późne średniowiecze to okres rozkwitu czeszczyzny oraz jej silnego oddziaływania na inne (w tym polski), jednakże po 1620 roku nastąpił proces jej upadku oraz dominacji na ziemiach czeskich języka niemieckiego. W pierwszej połowie XIX wieku nastąpiło czeskie odrodzenie narodowe oraz stworzenie współczesnego standardu literackiego.
Czeski jest językiem ojczystym dla około 11,5 miliona ludzi, z czego ponad 10 milionów to mieszkańcy Republiki Czeskiej. Resztę stanowią przede wszystkim imigranci oraz ich potomkowie w wielu krajach Europy, obu Ameryk czy Australii. Jest na 73. miejscu wśród najczęściej używanych języków świata.
Podobnie jak inni członkowie grupy słowiańskiej trzeba do języków fleksyjnych, charakteryzujących się rozbudowaną deklinacją oraz koniugacją. Do zapisu używany jest alfabet łaciński wzbogacony o znaki diakrytyczne (zob.alfabet czeski). W wymowie cechuje go akcent dynamiczny padający na pierwszą sylabę (akcent inicjalny), istnienie długich samogłosek oraz specyficzna głoska ř. Wyróżnia się cztery główne grupy dialektalne – czeską, środkowomorawską (hanacką), wschodniomorawską (morawskosłowacką) oraz śląską.
Jest to język urzędowy Republiki Czeskiej oraz jeden urzędowych w Unii Europejskiej. Regulacją zajmuje się Instytut Języka Czeskiego Akademii Nauk Republiki Czeskiej.
Historia języka czeskiego
Czesko-słowacka podgrupa etniczno-językowa wyodrębniła się w wieku IX, kiedy to migracje Madziarów odcięły ją od Słowian południowych oraz uczyniła jej zwrócenie się w kierunku Słowian zachodnich.
Najstarsze zabytki języka czeskiego pochodzą z XII w. W XIII oraz XIV w. rozwija się religijne (hymn do św. Wacława jest starszy przynajmniej o 200 lat od polskiej Bogurodzicypotrzebne źródło) oraz świeckie piśmiennictwo w tym języku, wcześniej w użyciu był język staro-cerkiewno-słowiański, który był językiem piśmiennym państwa wielkomorawskiego. Od tego czasu następuje okres rozkwitu języka czeskiego, zwłaszcza dzięki działalności Jana Husa. W okresie od X do XVI w. język czeski wywarł znaczący wpływ na słownictwo oraz ortografię języka polskiego.
Od roku 1620, po przegranej z Habsburgami Bitwie na Białej Górze, następuje upadek języka, który staje się językiem chłopstwa, z tym że szlachta oraz mieszczaństwo posługuje się niemieckim.
Dopiero pod koniec XVIII w. budzi się na nowo czeska świadomość narodowa oraz potrzeba wskrzeszenia języka czeskiego. W XIX w. kształtuje się współczesny język literacki (spisovná čeština), do czego przyczynił się znany czeski lingwista Josef Jungmann. Do XVI-wiecznego słownictwa czeskiego, wprowadził on wiele wyrazów gwarowych oraz z innych języków słowiańskich, pochodzenia polskiego albo rosyjskiego.
Fonetyka oraz pisownia
Do głównych różnic w stosunku do języka polskiego należą:
- zachowanie iloczasu samogłosek
- zanik samogłosek nosowych
- zgłoskotwórcze r oraz l (sonanty)
- wprowadzenie rozróżnienia pomiędzy dźwięcznym laryngalnym h ɦ a bezdźwięcznym welarnym ch x (po tym jak w XV-XVI w. pierwotne g przeszło w h: główny to hlavní).
Do zapisu języka czeskiego stosuje się zmodyfikowany alfabet łaciński, tzw. alfabet husycki. Czeska abeceda liczy 42 litery:
Aa Áá Bb Cc Čč Dd Ďď Ee Éé Ěě Ff Gg Hh CHch Ii Íí Jj Kk Ll Mm Nn Ňň Oo Óó Pp Qq Rr Řř Ss Šš Tt Ťť Uu Úú Ůů Vv Ww Xx Yy Ýý Zz Žž
Znaki diakrytyczne to kreseczka (čárka), kółko (kroužek) oraz daszek (háček, ť oraz ď to także litery z daszkami).
- Kreseczka nad samogłoską oznacza długą wymowę.
- Ů odpowiada polskiemu ó oraz wymawia się identycznie jak ú, ale ů nie ukazuje się na początku wyrazów, a ú ukazuje się w środku tylko w wyrazach obcych oraz złożeniach, a na końcu nigdy.
- I oraz y oraz í oraz ý wymawia się jednakowo, z jednym wyjątkiem: t, d, n w wyrazach rdzennie czeskich przed i oraz í wymawia się jak ť, ď, ň. (Ny, ný oraz ni oraz ní w wyrazach obcych wymawia się możliwie twardo, w sposób trudny dla Polaka. Naturalnie także si, zi, ci wymawia się możliwie twardo, jak w wyrazach sinus, bezimienny, cirrus.
- Czeskie samogłoski krótkie oraz długie zwykle odpowiadają barwą polskim (zobacz ɛ, ä, u). Zaledwie czeskie o/ó jest zwykle nieco węższe o̞ (niekiedy, zwłaszcza w Pradze oraz Czechach właściwych jak polskie: ɔ), czeskie i/y wymawia się pośrednio pomiędzy polskimi i a y (ɪ) ( í/ý ma barwę polskiego i (i)), a krótkie u nieraz interpretuje się jako ʊ.
- Ě odpowiada polskiemu ie, z tym, że
- jedynie tě, dě, ně wymawia się jak ťe, ďe, ńe;
- bě, pě, vě wymawia się raczej jak bje, pje, wje.
- mě wymawia się jak mńe.
- inne spółgłoski, w tym f, w ogóle nie ulegają zmiękczeniu.
- Połączenia ou oraz obce au wymawia się jak jedną sylabę, czyli oł, ał.
- R oraz l pomiędzy spółgłoskami oraz na końcu wyrazu po spółgłosce są zgłoskotwórcze (tworzą sylaby)
- Ť, ď wymawia się jak bardzo krótkie ć, dź. ( Posiadają się do t, d tak jak polskie ć, dź do c, dz.)
- Ň równa się polskiemu ń.
- Š, č, ž odpowiadają polskim sz, cz, ż, a ich wymowa jest pośrednia pomiędzy sz, cz, ż, a ś, ć, ź.
- Ř odpowiada polskiemu rz, a jego wymowa, w przybliżeniu r oraz ż (lub sz, kiedy polskie rz wymawia się jak sz) jednocześnie, jest trudna nawet dla Czechów.
- Dwuznak ch w słownikach traktuje się jak osobną literę znajdującą się po h (Ale normalnie tylko c jest wielkie, np.: Chtěl být blíže k přírodě. – Chciał być bliżej przyrody.). Wymawia się go bezdźwięcznie, jak polskie ch, natomiast h wymawia się dźwięcznie.
- V odpowiada polskiemu w.
- Litery j na początku wyrazu przed spółgłoskami nie wymawia się, np. jsem /sem/ (jestem), jmeno /meno/ (imię).
- Inaczej niż w polskim podwójne spółgłoski wymawia się jak jedną, np. panna /pana/ (panna).
- Pojawiające się w wyrazach obcych dž wymawia się jak polskie dż (?).
- G, x, q, w oraz ó używa się jedynie w wyrazach obcych, np. hamburger, galaxie (galaktyka), tón (ton).
- Miękkotematowe rzeczowniki żeńskie obcego pochodzenia (jak wyżej wspomniane galaxie, Lucie, Francie) wymawia się odpowiednio /galaksije/, /lucije/, /francije/. Zasadniczo wszystkie połączenia i- z samogłoskami w wyrazach obcego pochodzenia wymawiane są jako /ij-/ (np. impresionista wymawiany jest jako /impresijonista/.
- Partykuła ne z czasownikami pisana jest łącznie, inaczej niż w języku polskim: nepoužívám (nie używam).
- Akcent pada stale na pierwszą sylabę.
Gramatyka
Podstawy gramatyki języka czeskiego są podobne do języka polskiego. Podobnie jak w polszczyźnie jest siedem przypadków rzeczownika. Jednakże ten (nawet w liczbie mnogiej) stale pozostaje w swoim rodzaju (on, ona, ono ⇒ oni, ony, ona). Znacznie trudniej sytuacja przedstawia się ze składnią (slovosled), która nosi w sobie głębokie znamiona niemczyznypotrzebne źródło.
W przeczeniu przypadek dopełnienia nie zmienia się, w przeciwieństwie do języka polskiego. Np.
- pol. Mam dom. (biernik)
- cz. Mám dům. (4. pád – biernik)
- pol. Nie mam domu. (dopełniacz)
- cz. Nemám dům. (4. pád – biernik)
Słownictwo
Czeskie słownictwo tylko na podstawowym poziomie jest podobne do polskiego. Należy jednak pamiętać, że pewne wyrazy polskie potrafią posiadać dla Czechów znaczenie wulgarne (np.: odpowiednik polskiego szukać oznacza w sposób bardzo wulgarny czynność spółkowania), albo też całkowicie inne (np. důvod to nie dowód a powód, původ z kolei oznacza pochodzenie). W pewnych przypadkach czeszczyzna może słusznie wydawać się podobna do staropolszczyzny oraz współczesnego języka śląskiego.
Ponadto w języku czeskim nie brakuje kalk językowych z języka niemieckiego, który dawniej dominował na terenach dzisiejszej Republiki Czeskiej. Dominacja ta, a następnie oczyszczanie języka zastępowaniem obcych słów wyrazami pochodzenia słowiańskiego spowodowały, iż czeszczyzna jest wielokrotnie podobna, pod względem syntaktycznym oraz słowotwórczym, do języka niemieckiego.
- cz. jednadvacet (dvacet jedna)
- niem. einundzwanzig
- pol. dwadzieścia jeden
- cz. Viděl jsem ho přicházet.
- niem. Ich habe ihn kommen sehen
- pol. Widziałem go, jak przychodzi.
- cz. Chtěla bych si dát (nechat) obarvit vlasy.
- niem. Ich möchte mir die Haare färben lassen.
- pol. Chciałabym ufarbować włosy.
- cz. Můj pes slyší na jméno Džok.
- niem. Mein Hund hört auf den Namen Dżok.
- pol. Mój pies wabi się Dżok.
Powstanie oraz rozwój
Język czeski powstał z języka prasłowiańskiego. Należy do grupy zachodniej, chociaż rozwój grup typu TorT[1] (ale już nie orT-) odbył się tak, jak w grupie południowej.
- korva > krava > kráva (pol. krowa < krova)
- melko > mlěko > mléko (pol. mleko < mleko)
- olketь > loketь > loket (pol. łokieć)
Poniżej przedstawiono historię języka czeskiego w porównaniu z historią języka polskiego:
- Prelabializacja przed ą nie zaszła, za to zaszła w gwarach oraz języku potocznym przed o:
- pol. węgiel, cz. uhlí
- oko > oko, gwarowe voko (pol. oko)
- šč, ždž > šť, žď oraz zanik zwarcia: dz´ > z, g > h
- ščitъ > štít (pol. szczyt)
- nodzě > noze (pol. nodze)
- gostь > host (pol. gość)
- Przemiany samogłosek
- i, y, e, a, o, u przetrwały w zasadzie bez zmian (brak miękczenia przed e)
- veslo > veslo (pol. wiosło)
- darъ > dar (pol. dar)
- dobrъjь > dobrý (pol. dobry)
- voda > voda (pol. woda)
- uxo > ucho (pol. ucho)
- ь, ъ > 0, e (rozwój jerów jak w polskim, ale niedobór miękczenia przed ь)
- pьsъ > pes ale pьsa > psa (pol. pies, psa)
- sъnъ > sen (pol. sen)
- ě > ´e
- běgъ > běh (pol. bieg)
- pěna > pěna (pol. piana)
- ą > u; ę > ´e, a (zanik nosowości. ´e < ę raczej przed miękkimi spółgłoskami)
- nogą > nohu (pol. nogę)
- pętь > pět (pol. pięć)
- pętъjь > pátý (pol. piąty)
- jedynie spółgłoska r była miękczona konsekwentnie, co upodobniło ją do k, g, x zmiękczonych w okresie prasłowiańskim
- redk- > ředkvička (pol. rzodkiewka)
- ręd- > řada (pol. rząd)
- zaszło jakby postępowe miękczenie samogłosek (polski przegłos lechicki da się określić jako wsteczne utwardzanie): ´a > ě, ´u > i, ´e:, ´a:, ´u: > í
- zemja > země (pol. ziemia)
- ljudьje > lidé (pol. ludzie)
- zemją > zemi (pol. ziemię)
- tęti > tít (pol. ciąć)
- -xodьnjaja > východní (pol. wschodnia)
- zemjeją > zemí (pol. ziemią)
- Długie samogłoski powstawały wg nieco innych reguł niż w języku polskim.
- domъ > dům (pol. dom)
- rovъ > rov (pol. rów)
- męta > máta (pol. mięta)
- łączenia dwóch sylab w jedną (grupy typu ojo) zachodziło jakby nieco częściej
- moja > má (pol. moja, ma)
- dyftongizacja oraz monoftongizacja, np. o: > uo > ů /u:/ (pol. o: > ó: (o pochylone) > ó > u); u: > ou (w śródgłosie oraz wygłosie, czyli w środku oraz na końcu wyrazu; częściowo także analogiczne procesy z e oraz i)
- domъ > do:m > duom > dům (pol. dom)
- bělъjь > b´e:ly: > bielý > bílý, gwarowe bílej (pol. biały)
- buda > bouda (pol. buda)
- potęgnąti > potáhnouti (pol. pociągnąć)
- bykъ > býk, gwarowe bejk (pol. byk)
- w wyrazach obcych pojawiają się ó oraz ú w środku wyrazu
- nóta (pol. nuta)
- gól (pol. gol)
- skútr (pol. skuter)
- ogólnie iloczas pozostał
- lěto > léto (pol. lato)
- lipa > lípa (pol. lipa)
- ul(j?)ь > úl (pol. ul)
- panъ > pán (pol. pan)
- Sonanty w zasadzie przetrwały. l´ oraz r´ zlały się z l oraz r. Zaledwie sonant l nieraz (zwłaszcza po przedniojęzykowych oraz szumiących) dał lu
- krkъ > krk (pol. kark)
- čr´nъjь > černý (pol. czarny)
- zr´no > zrno (pol. ziarno)
- vr´t- > vrták (pol. viertło)
- vr´xъ > vrch (pol. wierzch)
- vr´ba > vrba (pol. wierzba)
- dl´gъjь > dlouhý (pol. długi)
- stlpъ > sloup (pol. słup < stłup)
- slnьce > slunce (pol. słońce)
- vl´na > vlna (pol. wełna)
- čl´n- > člun (pol. czółno)
- žl´tъjь > žlutý (pol. żółty)
- vl´kъ > vlk (pol. wilk)
- mlv- > mluvit (pol. mowa < mołwa)
- Powstały też nowe sonanty, np.
- jablъko > jablko (pol. jabłko, potocznie /japko/)
- yr > er
- sěkyra > sekera (pol. siekiera)
- Wzmocnienie miękkości: t´, d´, n´ > ť, ď, ň. Np.:
- těsto > těsto /ťesto/ (pol. ciasto)
- Przejście miękkości nie zaszło
- medvědь > medvěd (pol. niedźwiedź < miedźwiedź)
- Zanik miękkości
- c´, s´, z´ (równiez < dz´) oraz l´ straciły miękkość zlewając się z twardymi wariantami (c´ nie miało takiego wariantu). Np.:
- sěno > seno (pol. siano
- podobnie jak w polskim p´, b´, w´, f´, m´ straciły miękkość na końcu wyrazu oraz przed spółgłoską. Np.:
- goląbь > holub (pol. gołąb)
- inaczej niż w polskim š, ž, č, ř < r´ zachowały miękkość
- či > či (pol. czy)
- čestь > čest /č´est/ (pol. cześć)
- Czwarta palatalizacja nie zaszła
- nogy > nohy (pol. nogi)
- kъ > ke, k (pol. ku < *kie, k)
- Ogólnie zapis oraz i y odpowiada stanowi prasłowiańskiemu, z tym że powstało wiele nowych oraz w wyniku "postępowego miękczenia". Wymowa jednak zlała się, pozostało tylko rozróżnienie w wymowie t, d, n przed i/y.
- pivo > pivo (pol. piwo)
- myšь > myš /miš´/ (pol. mysz)
- ninъjь > nynější (pol. niniejszy)
- ji pozostało
- dojiti > dojit (pol. doić)
- jixъ > jich (pol. ich)
Akcent, pierwotnie ruchomy, ustalił się na pierwszej sylabie, tak jak w języku staropolskim.
Gwary
1. Grupa czeska 1a
1a – dialekty północno-wschodnioczeskie
1b – dialekty środkowoczeskie
1c – dialekty południowo-zachodnioczeskie
1d – dialekty czesko-morawskie
2. Grupa środkowomorawska
dialekty środkomorawskie
3. Grupa wschodniomorawska
dialekty wschodniomorawskie
4. Grupa śląska
4a – dialekty śląsko-morawskie
4b – dialekty śląsko-polskie
5. Pozostałe
nowe dialekty mieszane
Dialekty morawskie języka czeskiego
Język ogólnoczeski oraz gwary wyraźnie różnią się od języka literackiego. W prawie wszystkich gwarach przeszło prasłowiańskie g na h, lecz powstało nowe g jako wariant kombinatoryczny bezdźwięcznego k (na przykład jagživ). Wszystkie gwary poza laskimi posiadają długość fonologiczną oraz akcent na pierwszej zgłosce. Palatalizowane s', c', z' względnie palatalne ś, ć, ź uległy w większości depalatalizacji, tylko w gwarach laskich albo zachowały się, albo przeszły w š, č, ž. Fonemów ť, ď nie ma w części gwar laskich (te posiadają dźeći albo džeči zamiast ďeťi) oraz w gwarach kopaniczarskich (dzeci). Niemal w żadnej gwarze czeskiej nie przeprowadzono przegłosów 'ě > a oraz 'e > o, w czeskim więc są postaci sestra, bříza, viděl (siostra, brzoza, widział). W gwarze branickiej jest przegłos e > o po š, č, ž, ř, ć, dź, ň, l, j, dla przykładu ňobudźoćo, sklop, pijo (nie będziecie, sklep, pije). Wzdłużenie zastępcze istnieje nadal zwłaszcza w dialektach wschodniomorawskich (na przykład kopál zamiast kopal), w gwarach laskich są refleksem wzdłużenia zastępczego samogłoski pochylone (na przykład kopoł zamiast kopáł).
W Czechach właściwych najwyraźniej wyodrębnia się gwara praska. Dalsze specyfyczne grupy dialektów są około Pilzna oraz w Czechach wschodnich, gdzie zachowała się dwuwargowa wymowa w (na przykład prauda). Na granicy z Morawami są przejściowe dialekty czesko-morawskie.
Morawy są bardziej zróżnicowane gwarowo niż Czechy właściwe, gdzie używany jest język ogólnoczeski. Na Morawach oraz Śląsku czeskim rozróżnia się grupę środkowomorawską (hanacką), wschodniomorawską (wałaską oraz słowacką), laską oraz kopaniczarską. Odrębny zespół gwar składają się na gwary wschodniolaskie, nawiązujące na północy Moraw na gwary zachodniej Słowacczyzny. Wskutek języka słowackiego gwary wschodniomorawskie rozpadły się na dwie podgrupy. Najbardziej archaiczna jest gwara Wołoszczyzny morawskiej, gdzie jest jeszcze różnica w wymowie i/y oraz l/ł. Gwara ta jest bliższa dialektom laskim oraz czadeckim niż czeszczyźnie literackiej, chociaż zachowała ona dawny iloczas (długość fonologiczną), różny jednak od stanu ogólnoczeskiego. Leksyka zawiera sporo karpatyzmów.
Gwary Słowaczyzny morawskiej zbliżone są wydatnie do dialektu wałaskiego, no fonetycznie są one bardziej podobne do przyległych gwar Słowaczyzny węgierskiej (rejon etnograficzny Záhorie). Na podstawie gwar rejonu etnograficznego Slovácko powstał literacki mikrojęzyk, użyty przez Zdeňka Galuškę w książce Slovácko sa súdí aj nesúdí (Słowaczyzna morawska się sądzi oraz nie sądzi). Gwary Slovácka różnią się od pozostałych gwar wschodniomorawskich jednakową wymową i/y oraz brakiem słownictwa karpackiego (karpatizmów wołoskich).
Dla dialektu hanackiego charakterystyczna jest szeroka wymowa samogłosek y oraz u, dla przykładu rebe (ryby), čoňo (gębę). Ogólnoczeskie dyftongi ej, ou uległy monoftongizacji, dla przykładu malé (mały, por. malej), staró (starą, por. starou). Gwary wschodniomorawskie nie przeprowadziły przegłosu u > i oraz a > e, jest tam więc našú zamiast naší (naszą), podívaj sa zamiast podívej se (popatrz) itp.
Na skrajnym wschodzie Moraw w Białych Karpatach używany jest w kilku wsiach dialekt języka słowackiego (tzw. dialekt kopaniczarski), w którym czas przeszły tworzy się końcówką aorystu jak w gwarach śląskich (na przykład pasłach). Jest tu także odrębny fonem dz (na przykład cudzy), który jest w innych gwarach czeskich tylko wariantem kombinatorycznym. Czeskie ť, ď wymawia się tam jak c, dz (na przykład dzeci), więc tak samo jak w gwarach mieszanych polsko-słowackich na wschodzie Słowacji. Odmiana miękkich przymiotników ma co do postaci słowackie końcówki (na przykaład obecňá zamiast obecní), lecz ostatnia spółgłoska pozostaje miękką. W celowniku oraz miejscowniku rzeczowników rodzaju żeńskiego przeprowadzono usunięcie palatalizacji spółgłoski przed końcówką, powiada się więc o matke zamiast matce. Wszystkie czasowniki posiadają w 1. osobie l. p. końcówkę -m, powstałą drogą wyrównania analogicznego (zgodne końcówki wschodniolaskie są wynikiem rozłożenia nosówki w wygłosie), dla przykładu čtem zamiast čtu, kupujem zamiast kupuji/u.
Gwary laskie najbliższe są ze wszystkich gwar czeskich językowi polskiemu. Dwie ich cechy powstały pod wpływem polskim: niedobór długości fonologicznej oraz istnienie samogłosek pochylonych (tylko w części Laszczyzny). Odmienne cechy zgodne z polskim są zachowaniem stanu praczeskiego (na przykład akcent na penultimie). W gwarach tych więc powiada się jo sym był (ja byłem), vidźełech (widziałem), śeno je skludzune itd. Na terenach, które stykały się od dawna z gwarami śląskimi polskiego typu, zapanowało nima hiperpoprawnie we wszystkich pozycjach czeskiego není. Gwara Morawskiej Ostrawy stanowi podstawę ówczesnego interdialektu śląskiego. Wyraźną cechą gwar wschodniolaskich jest zachowanie względnie refleksy nosówek (rozłożonych). Końcówka biernika rzeczowników rodzaju żeńskiego -em powstała rozłożeniem pierwotnej nosówki w wygłosie. W ostatnim czasie ulega całkowitemu odnosowieniu.
W części Głubczyckiego oraz Raciborskiego używa się w kilku wsiach czeskiej gwary opawskiej. Mieszkańcy tych wsi nazywają się Morawcami oraz swój język "morawskim".
W terenach przygranicznych, przed wojną niemieckich, używany jest ogólnoczeski względnie interdialekt.
Ogólnoczeski powstał na podstawie gwary środkowoczeskiej (praskiej). Jest on charakteryzowany szeregiem zmian samogłoskowych, które miały miejsce wielokrotnie już w XV wieku, częściowo pod wpływem niemieckim. Samogłoski i oraz y zlały się, czego wynikiem był synkretyzm pewnych postaci przymiotników. Zgodnie z rozwojem w języku niemieckim długie ý przeszło przez aj w ej (diftongizacja) oraz pierwotne é zmieniło się na ý. Z długiego ú powstała przez au dwugłoska ou. W dodatku miał miejsce przegłos 'u > i oraz 'a > e, dla przykładu našú > naší, naša > naše.
Próbki gwarowe
| Odmiana |
Przykład I |
Przykład II |
| literacki |
Dej mouku ze mlýna na vozík. |
Měla jsem dvě děti. |
| ogólnoczeski |
Dej mouku ze mlejna na vozejk. |
Měla sem dvě děti. |
| hanacki |
Dé móko ze mléna na vozék. |
Měla sem dvě děti. |
| górnoostrawski |
Daj muku ze młyna na vuzek. |
Měła sym dvě dźeći. |
| kopaniczarski |
Daj múku ze muýna na vozík. |
Mauach dve dzeci. |
Wpływ języka czeskiego na język polski oraz polskiego na czeski
W średniowieczu język czeski był dla polskiego jednym z głównych źródeł zapożyczeń językowych.
Wpływy czeszczyzny na polszczyznę dzielimy dwojako:
Przykładem są: kościół (czes. kostel z łac. castellum), opat (czes. opat z łac. abbate), poganin (czes. pohan z łac. paganus).
Wpływ ten widoczny jest choćby w nazwach poniektórych miejscowości na Śląsku w zaniku samogłosek nosowych, np. Prudnik (zamiast *Prądnik) oraz Głubczyce' (zamiast *Głąbczyce).
Fonetyczne wpływy czeskiego to także przekształcenia takie jak: wiesiele (staropolski) – wesele (polski), sierce – serce, obywaciel – obywatel.
W renesansie wpływy czeskie na język polski wydatnie osłabły, odtąd zapożyczenia z tego języka są o wiele rzadsze.
W okresie odradzania się tożsamości czeskiej, wielu czeskich historyków oraz językoznawców powoływało się na wspólnotę językową oraz korzystało z zasobów języka polskiego w tworzeniu literackich podstaw języka czeskiego (podobna sytuacja miała miejsce na obszarze dzisiejszej Słowacji).
Sprawdź też
Przypisy
Linki zewnętrzne
