Język estoński (est. eesti keel ?/i, wym. [ˈeːs.ti ˈkeːl]) – język należący do podgrupy języków bałtyckofińskich, w grupie fińskiej zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej w rodzinie uralskiej.
Językiem tym posługuje się około 1,1 mln osób – przede wszystkim w Estonii (gdzie jest językiem urzędowym). Najbliżej spokrewniony jest z językiem fińskim oraz uważanym do niedawna za dialekt estońskiego językiem võro.
Jedną z bardziej charakterystycznych oraz odróżniających język estoński od innych języków cechą, która powoduje duże zainteresowanie wśród językoznawców, jest zachodzenie krótkich, długich oraz hiperdługich fonemów, jak np. /toto/, /toˑto/ oraz /toːto/. Ogólnie rzecz biorąc cecha ta nie leży przede wszystkim w długości fonemu, a jej mechanizm fonetyczny głosi się w wątpliwość.
Język państwowy
Kas siis selle maa keel
Laulutuules ei või
Taevani tõustes üles
Igavikku omale otsida?
Po polsku:
Czy nie mógłby język
Unosząc się w niebiosa
W wietrze zaklęć
Szukać nieskończoności?
-
-
-
- Kristjan Jaak Peterson
Ten wiersz stał się zinterpretowany jako roszczenie co do tego, aby język estoński stał się ustanowiony językiem narodowym. Kristjan Jaak Peterson (1801-1822) był pierwszym studentem na wówczas niemieckojęzycznym Uniwersytecie w Tartu, który przyznał się do swojego estońskiego pochodzenia oraz powszechnie się uważa, że przyczynił się do powstania narodowej literatury estońskiej oraz rozwoju współczesnej estońskiej poezji. Jego urodziny 14 marca są świętowane w Estonii jako Dzień Języka Ojczystego.
W wyniku dominacji Danii, Niemiec, Szwecji oraz następnie Rosji, w trakcie Krucjat Północnych w XIII wieku do 1918 roku nie powstało wiele utworów literackich. Pisanie po estońsku stało się powszechne dopiero w XIX wieku, kiedy rozprzestrzeniła się idea oświeceniowa.
Po zakończeniu wojny estońsko-bolszewickiej estoński stał się uznany za język państwowy, dlatego że Estonia powstała jako nowy niezależny kraj. Gdy była zaatakowana oraz okupowana przez Związek Radziecki podczas II wojny światowej, wraz z językiem rosyjskim estoński stał się jednym z dwóch języków narodowych. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych problem dwujęzyczności nasilił się w dużej mierze. Dzieci uczono już od przedszkola języka rosyjskiego, uznając go za język „przyjaźni narodów”. Pomimo faktu, że wówczas nauka estońskiego była obowiązkowa, uważano ją za całkowicie niepotrzebną. Podczas okresu Pierestrojki w czerwcu 1989 roku, kiedy rozpadł się Związek Radziecki, na nowo uznano język estoński za narodowy, z racji tego, że ponownie powstała niepodległa republika Estonii.
Książka "Estońska gramatyka" z 1637 r., autor: Heinrich Stahl
Literatura estońska
Najstarsze zapisy języka estońskiego datuje się na XIII wiek. Originates Livoniae w Kronice Henryka Łotysza zawiera nazwy wielorakich miejsc znajdujących się w Estonii, słowa oraz części zdań. Następnym z najstarszych utrwalonych zapisków dotyczących Estonii są tak zwane modlitwy Kullamaa datowane na 1524 oraz 1528 rok. W 1525 roku była wydrukowana pierwsza księga zapisana po estońsku. Była ona luterańskim manuskryptem, który wcale nie dotarł w zasięg czytelników, albowiem stał się zniszczony bezpośrednio po publikacji. Kolejnym dziełem jest luterański katechizm datowany na 1535 rok, który stał się zapisany zarówno po niemiecku jak oraz po estońsku podczas okresu reformacji. W 1637 roku wydrukowano w Niemczech spis gramatyczny do użycia dla księży. Nowy Testament przetłumaczono na południową odmianę języka w 1686 roku (na północną w 1715) Pisanie po estońsku stało się powszechne w XIX wieku w czasie estońskiego oświecenia, kiedy to Kristjan Jaak Peterson dał początek rdzennej literaturze poprzez pisanie patriotycznej oraz filozoficznej poezji.
Współcześnie za najbardziej znanych oraz najznamienitszych pisarzy estońskich uważa się Jaana Krossa oraz Jaana Kaplinskiego.
Klasyfikacja
Estoński trzeba do grupy języków bałtyckofińskich jako gałąź języków uralskich. Estoński jest blisko spokrewniony z językiem fińskim, używanym po drugiej stronie Zatoki Fińskiej oraz jest jednym z niewielu języków europejskich nienależących do pnia języków indoeuropejskich, pomimo tego,że duży procent słownictwa pochodzi z języka niemieckiego, szwedzkiego, łotewskiego oraz rosyjskiego, które są językami indoeuropejskimi.
Język estoński ma bardzo silne wpływy germańskie (głównie z niemieckiego oraz szwedzkiego), około 30% wszystkich słów pochodzi z tych języków, w tym najwięcej z dolnosaksońskiej odmiany języka niemieckiego[1].
Tak jak fiński oraz węgierski, język estoński jest językiem aglutynacyjnym, ale w przeciwieństwie do nich utracił harmonię samogłoskową, jednak w starych tekstach da się się dopatrzyć jej istnienia.
Alfabet estoński
Współczesny estoński język literacki powstał w XVII wieku. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim.
Alfabet bez obcych znaków: A, B, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Õ, Ä, Ö, Ü
Alfabet z obcymi znakami (używanymi w poniektórych słowach): A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Š, Z, Ž, T, U, V, W, Õ, Ä, Ö, Ü, X, Y
Liczebniki estońskie
- üks – jeden
- kaks – dwa
- kolm – trzy
- neli – cztery
- viis – pięć
- kuus – sześć
- seitse – siedem
- kaheksa – osiem
- üheksa – dziewięć
- kümme – dziesięć
- üksteist – jedenaście
- kaksteist – dwanaście
- kolmteist – trzynaście
- neliteist – czternaście
- viisteist – piętnaście
- kakskümmend – dwadzieścia
- kakskümmend üks – dwadzieścia jeden
- kolmkümmend – trzydzieści
- nelikümmend – czterdzieści
- viiskümmend – pięćdziesiąt
- sada – sto
- tuhat – tysiąc
Przypisy
- ↑ Liin, Helgi 1968. Alamsaksa laensõnadest 16. ja 17. sajandi eesti kirjakeeles. – Emakeele Seltsi aastaraamat 13, 1967. Tallinn: Eesti Raamat, 47–7
Linki zewnętrzne
