Język fryzyjski (Frysk) to język, którym posługują się Fryzowie. Fryzyjski składa się z wielu dialektów, wielokrotnie bardzo się od siebie różniących.
Po fryzyjsku mówi ok. 400 tys. osób, z reguły w Holandii w prowincji Fryzja, a także w niemieckich landach Dolna Saksonia (region Saterland, region Fryzja Wschodnia) oraz Szlezwik-Holsztyn (region Fryzja Północna) oraz na Wyspach Fryzyjskich.
Ogólna charakterystyka
Język fryzyjski jest podobny do staroangielskiego (także do współczesnego angielskiego), niderlandzkiego oraz dolnoniemieckiego.
Język fryzyjski trzeba do grupy języków zachodniogermańskich, jest silnie zróżnicowany terytorialnie oraz nie jest w postaci jednolitego języka ponaddialektalnego. Najstarsze zabytki tego języka pochodzą z XIII – XV wieku. Od XVI wieku oficjalnym językiem kulturalnym był niderlandzki, natomiast językiem literatury ludowej był zachodni dialekt Kleifries. Właśnie w tym języku pisał Gysbert Japiks – twórca podstaw literatury fryzyjskiej. W Niderlandach, w użyciu jest język zachodniofryzyjski, dzielący się na dialekty: Noordfries, Oostfries oraz Westerlauwers Fries (tzw. Westfries), używa się także holenderskiego oraz tzw. fryzyjsko–miejskiego, który jest mieszanką holenderskiego oraz fryzyjskiego. Istnieje także język literacki (standert frysk). Fryzowie, mieszkający w Niemczech, mówią językami północnofryzyjskim (na zachodnim wybrzeżu Szlezwika – Holsztynu) oraz wschodniofryzyjskim (w Dolnej Saksonii). Ponadto używają języków niemieckiego, dolnoniemieckiego oraz duńskiego.
Współczesny zasięg języka fryzyjskiego
Ojcze Nasz po fryzyjsku
Us Heit yn 'e Himel,
lit jo namme hillige wurde,
lit jo keninkryk komme,
lit jo wil dien wurde
op ierde likegoed as yn 'e himel.
Jou ús hjoed ús deistich brea
en ferjou ús ús skulden,
sa't wy ús skuldners ek ferjûn hawwe;
en lit ús net yn fersiking komme,
mar ferlos ús fan 'e kweade.
want jowes is it keninkryk
en de krêft
en de hearlikheid
oant yn ivichheid.
Amen!
Porównanie z innymi językami
Nazwy miesięcy
(polski - angielski - niderlandzki - fryzyjski)
Styczeń - January - Januari - Jannewaris (Foarmoanne)
Luty - February - Februari - Febrewaris (Sellemoanne)
Marzec - March - Maart - Maart (Foarjiersmoanne)
Kwiecień - April - April (Grasmaand) - April (Gersmoanne)
Maj - May - Mei (Bloeimaand) - Maaie (Blommemoanne)
Czerwiec - June - Juni (Zomermaand) - Juny (Simmermoanne)
Lipiec - July - Juli (Hooimaand) - July (Heamoanne)
Sierpień - August - Augustus - Augustus (Rispmoanne)
Wrzesień - September - September (Herfstmaand) - Septimber (Hjerstmoanne)
Październik - October - Oktober (Wijnmaand) - Oktober (Wynmoanne)
Listopad - November - November (Slachtmaand) - Novimber (Slachtmoanne)
Grudzień - December - December (Wintermaand) - Desimber (Wintermoanne)
W językach niderlandzkim oraz fryzyjskim, miesiące, prócz nazw pochodzących z łaciny, posiadają swoje alternatywne, germańskie nazwy (niekiedy po kilka). Podano je w nawiasach, o ile niderlandzkie oraz fryzyjskie posiadają ten sam źródłosłów.
Język fryzyjski a język niderlandzki
Gramatyka
| Język niderlandzki |
Język fryzyjski |
Uwagi |
| door |
troch |
"przez" |
| in |
yn |
"w" |
| met |
mei |
"z" |
| onder |
ûnder |
"pod" |
| van |
fan |
"od" (odpowiednik angielskiego of) |
| voor |
foar |
"dla" |
-
- Wyrażenie niderlandzkie in de w języku fryzyjskim skraca się do yn'e.
| Język niderlandzki |
Język fryzyjski |
Uwagi |
| andere |
oare |
"inny" |
| vele |
protte |
"dużo" |
| Język niderlandzki |
Język fryzyjski |
Uwagi |
| als |
as |
"jako" |
| en |
en |
"i" |
| alleen |
alleen |
"tylko" |
| maar |
mar |
"ale" |
Różnice w ortografii
- Niderlandzkiemu c przed a, o, u albo przed spółgłoską t odpowiada fryzyjskie k, ale nie musi być odwrotnie: nid. combinatie, factoren - fryz. kombinaasje, faktoaren.
- Literze v w wyrazach niderlandzkich odpowiada f we fryzyjskich, choć niekoniecznie w odwrotną stronę: nid. variatie - fryz. farjaasje. Są wyjątki od tej reguły, z reguły tam, gdzie v czyta się jak polskie "w" (np. w wyrazach zakończonych -ieve (fryz. -ive).
- Niderlandzkiej grupie -th- odpowiada fryzyjskie -t-, ale nie musi być odwrotnie: nid. theorie, methode - fryz. teory, metoade.
| Język niderlandzki |
Język fryzyjski |
Uwagi |
| aan- |
oan- |
|
| ge- |
|
Zwykle pomijany we fryzyjskim |
| hoofd- |
haad- |
"główny" |
| in- |
yn- |
|
| on- |
ûn- |
|
| onder- |
ûnder- |
|
| ont- |
ûnt- |
|
| over- |
oer- |
|
| semi- |
semy- |
"pół-" |
| tegen- |
tsjin- |
|
| toe- |
ta- |
|
| toegen- |
ta- |
|
| uit- |
út- |
|
| ver- |
fer- |
|
| voor- |
foar- |
|
| voort- |
fuort- |
|
| zelf- |
sels- |
|
| zoge- |
sa- |
|
| Język niderlandzki |
Język fryzyjski |
Uwagi |
| -ent |
-int |
Rzecz albo osoba, która coś wykonuje: (fryz.) presidint, assistint |
| -land |
-lân |
Końcówka nazwy państwa |
| -lijke |
-like |
Wykonywanie przymiotnika albo przysłówka (odpowiednik niemieckiego -lich). Niderlandzką literę e przed tym przyrostkiem pomija się we fryzyjskim: nid. mogelijke - fryz. mooglike |
| -schap |
-skip |
Odpowiednik ang. -ship |
| -tie |
-sje, -tje (po s) |
Litera a przed końcówką -tie w niderlandzkim wyrazie jest podwajana w jego fryzyjskim odpowiedniku: nid. combinatie - fryz. kombinaasje. |