Język gocki – wymarły język wschodniogermański, który był używany przez germańskie plemię Gotów. Jest on znany z reguły dzięki tłumaczeniu Biblii dokonanego przez biskupa Wulfilę w IV wieku n.e.
Wyróżniane są dwa dialekty: wizygocki (używany na terenie dzisiejszej Hiszpanii do VII/VIII wieku) oraz ostrogocki (przetrwał na Krymie być może do XVII/XVIII wieku). Około 70 słów oraz nieco konstrukcji gramatycznych tego dialektu zapisał w XVI wieku Ogier Ghiselin de Busbecq, flamandzki dyplomata w służbie austriackiej. Wcześniejszych oraz późniejszych relacji o języku gockim na Krymie brak.
Fonetyka
Samogłoski
Monoftongi
 |
Dyftongi
 |
- Samogłoski /i/, /a/ oraz /u/ mogły być długie albo krótkie, lecz Goci zaznaczali różnice w długości zaledwie w przypadku /i/, zapisując długie /i:/ jako <ei>, imitując greckie ει. We współczesnym zapisie wielokrotnie oznacza się długie samogłoski przy użyciu makronu, rzadziej cyrkumfleksu.
- Długie /e:/ oraz /o:/ były zapisywane jako <e> oraz <o>, np. wens [we:ns] "nadzieja".
- Krótkie /ε/ oraz /ɔ/ zapisywano dwuznakami <ai> oraz <au>, np. taihun [tεhun] "dziesieć". Współcześnie umieszcza się wielokrotnie znak akcentu nad drugą samogłoską dwuznaku (taíhun) dla odróżnienia od prawdziwych dyftongów /ai/ oraz /au/. Krótkie /ε/ oraz /ɔ/ są wielokrotnie allofonami /i, u/ przed /r, h, ʍ/. Również ai w sylabach reduplikowanych czasowników VII koniugacji najprawdopodobniej oddaje właśnie /ε/. Wreszcie, /ε/ oraz /ɔ/ są w zapożyczeniach z greki, np. aípiskaúpus "biskup".
- Pragermańskie dyftongi ai oraz au pozostały w gockim jako ai oraz au; są one zapisywane ze znakiem akcentu na pierwszej samogłosce dla odróżnienia z ai oraz au z pragermańskim *i/e, *u. Pewne dowody każą podejrzewać, że wymawiane były wciąż jak dyftongi, ale wedle innych przeszły one w długie /ε:/ oraz /ɔ:/. W tekstach łacińskich imiona gockie z pragermańskim au są zapisywane przez au do IV stulecia n.e., zaś później przez o. Długie /ε:/ oraz /ɔ:/ były także allofonami /e:/ oraz /o:, u:/ przed następująca samogłoską, np. saian [sεːan] "siać", bauan [bɔːan] "budować".
- Samogłoska /y/ (brzmiąca jak niemieckie ü) występowała tylko w wyrazach zapożyczonych. Zapisywana była jako w: azwmus [azymus] "nienapoczęty chleb". Reprezentuje greckie υ (y) albo οι (oi), które to oba wymawiane były ówcześnie jak /y/. W wyrazach gockich był prawdopodobnie wymawiany przez /i/.
- /iu/ jest dyftongiem opadającym, czyli wymawianym przez niezgłoskotwórcze u.
Spółgłoski
Biblia
Wulfila miał niezwykle trudne zadanie, albowiem był prawdopodobnie pierwszym, który podjął się zapisu w języku germańskim. Znaki zapożyczył z alfabetu greckiego, albowiem nie mógł użyć run. Kolejnym problemem dla Wulfili były braki w terminologii związanej z Biblią, dlatego też słownictwo musiało zostać poszerzone poprzez zapożyczenia z łaciny oraz greki oraz słowotwórstwo, w tym złożenia. Budowę zdania oparł na składni greckiej.
Czasy gramatyczne w języku gockim
Końcówki czasownika różnią się w zależności od liczby oraz osoby. W języku gockim są dwa czasy: przeszły oraz nieprzeszły, który odnosi się zarówno do teraźniejszości jak oraz do przyszłości. Gocki czas przeszły praeteritum odpowiada niderlandzkiemu oraz niemieckiemu czasowi przeszłemu niedokonanemu, dokonanemu czasowi teraźniejszemu oraz dokonanemu czasowi przeszłemu.
Początki analityczności: strona bierna
Początek analityczności w języku gockim możemy dostrzec w stronie biernej. Podobnie jak w łacinie, w gockim stronę bierną w czasie teraźniejszym (tak w trybie oznajmującym, jak oraz w koniunktiwie) składają się na odpowiednie końcówki, natomiast stronę bierną czasu przeszłego tworzy się już za pomocą czasowników posiłkowych wisan ("być") oraz wairþan ("być, stawać się") w kombinacji z participium.
Gocki a inne języki germańskie
Należy zauważyć, że choć gocki jest najstarszym zachowanym językiem germańskim, to żaden ze współczesnych języków germańskich nie pochodzi bezpośrednio od niego. Istniały także inne języki wschodniogermańskie, takie jak burgundzki, longobardzki, wandalski, lecz nie ostały się żadne dokumenty zapisane w tych językach. Dzisiaj języki germańskie dzieli się na dwie grupy: północne oraz zachodnie.
- Atta unsar þu in himinam
- weihnai namo þein
- qimai þiudinassus þeins
- wairþai wilja þeins
- swe in himina jah ana airþai
- hlaif unsarana þana sinteinan gif uns himma daga
- jah aflet uns þatei skulans sijaima
- swaswe jah weis afletam þaim skulam unsaraim
- jah ni briggais uns in fraistubnjai
- ak lausei uns af þamma ubilin
- unte þeina ist þiudangardi jah mahts jah wulþus in aiwins
- Amen!
Bibliografia
- Geschiedenis van het Nederlands M. van der Wahl (we współpracy z Cor van Bree)
Sprawdź też
Linki zewnętrzne
