Español * Castellano
Obszar	Afryka, Ameryka Południowa, Ameryka Północna, Europa, Oceania (Wyspa Wielkanocna)
Liczba mówiących	400 milionów (jako język ojczysty), ogółem mówiących ponad 500 milionów
Ranking	2-3 [1][2]
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie Języki romańskie Języki zachodnioromańskie Język hiszpański (kastylijski)
Pismo	łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy	Argentyna, Boliwia, Chile, Dominikana, Ekwador, Gwatemala, Gwinea Równikowa, Hiszpania, Honduras, Kolumbia, Kostaryka, Kuba, Meksyk, Nikaragua, Panama, Paragwaj, Peru, Salwador, Urugwaj, Wenezuela, jeden z języków urzędowych ONZ, Unii Europejskiej, UNESCO, Unii Afrykańskiej, Organizacji Państw Amerykańskich oraz Mercosur Pozostałe miejsca: Nowy Meksyk, Stany Zjednoczone (de facto język urzędowy stanu[3], obok de facto angielskiego) Portoryko, Stany Zjednoczone (język urzędowy terytorium zależnego, obok angielskiego) Filipiny (język urzędowy do roku 1977)
Regulowany przez	Królewska Akademia Hiszpańska
Kody języka
ISO 639-1	es
ISO 639-2	spa
ISO 639-3	spa
SIL	SPN
W www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk
Sprawdź też: język, języki świata
www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk w języku hiszpańskim
W Wikisłowniku: Słownik języka hiszpańskiego

Instytut Cervantesa w Madrycie

Język hiszpański – język należący do rodziny romańskiej języków indoeuropejskich. Współczesne standardy literackie (z Hiszpanii oraz Ameryki hiszpańskojęzycznej) wywodzą się ze średniowiecznego języka kastylijskiego. Jeszcze dziś język hiszpański bywa nazywany kastylijskim, dla odróżnienia go od innych języków używanych w Hiszpanii (zob. niżej).

Język hiszpański jest trzecim najpowszechniej używanym językiem na Ziemi. W roku 2006 oceniano, że posługuje się nim jako językiem ojczystym około 400 milionów ludzi na siedmiu kontynentach, szczególnie w Ameryce Południowej oraz Ameryce Północnej. Dalsze 100 milionów używa go jako drugiego języka, natomiast liczba ludzi w ogóle na świecie mówiących tym językiem to ponad 0,5 miliarda. Język hiszpański trzeba także do grupy języków ekspansywnych (latynizacja Ameryki Północnej). Jest on językiem międzynarodowym oraz urzędowym głównych organizacji międzynarodowych politycznych oraz gospodarczych takich jak m.in.: UE^[4], Unia Afrykańska^[5], OPA^[6], ONZ^[7], NAFTA, Traktat antarktyczny^[8], UNICEF, UNASUR, FIFA, UEFA, Interpol, Europol^[9], CARICOM, WHO^[10], Światowa Organizacja Handlu^[11], Mercosur oraz wielu innych.

Uchwalona 27 grudnia 1978 (znowelizowana 27 sierpnia 1992) Konstytucja Hiszpanii stanowi, że "Kastylijski jest hiszpańskim urzędowym językiem państwa. Wszyscy Hiszpanie posiadają obowiązek go znać oraz prawo nim się posługiwać" (art. 3 ust. 1 Konstytucji Hiszpanii). Niemniej "Pozostałe języki hiszpańskie są także językami urzędowymi w odpowiednich wspólnotach autonomicznych, zgodnie z ich statutami" (art. 3 ust. 2 Konstytucji Hiszpanii). Do kategorii owych "pozostałych języków hiszpańskich" zalicza się, występujące w poniektórych regionach (autonomiach) Hiszpanii, lokalne, rodzime języki:

• baskijski w Kraju Basków oraz Nawarze
• kataloński w Katalonii, Walencji oraz na Balearach
• galicyjski w Galicji

Etymologia

Wedle Hiszpańskiej Akademii Królewskiej słowo hiszpański - español pochodzi od provenzal espaignol łacińskiej nazwy Hispaniolus aktualnie oznaczającego Hiszpanię^[12]. Hispaniolus pochodzi od łacińskiej nazwy prowincji Hispania na Półwyspie Iberyjskim oraz na Balearach. Inna teoria mówi z kolei pochodzeniu tego słowa od Castellanus, łacińskiej nazwy Kastylii, aktualnie regionu w środkowej Hiszpanii^[13].

Historia języka hiszpańskiego

Jedna ze stronic rękopisu Poematu o Cydzie

Antonio de Nebrija, autor pierwszej gramatyki języka hiszpańskiego - Gramática de la lengua castellana

Historia języka hiszpańskiego ze śladami łaciny pochodzącymi z Cesarstwa rzymskiego zaczyna się już w V wieku, z reguły w centralnej oraz północnej części Półwyspu Iberyjskiego. Wraz z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego wpływy łaciny stopniowo się zmniejszają a dla prowincji wchodzących w jego skład zaczął się nowy rozdział. Na gruzach Cesarstwa Zachodniorzymskiego, które w zasadzie w całości władało w miarę jednolitą łaciną zaczęły powoli wyodrębniać się nowe języki. Z uwagi na to, że nastąpił podział na prowincje, z każdym to wiekiem ta różnica się pogłębiała. Efektem czego było powstanie różnic dialektalnych w języku łacińskim oraz powstanie nowych języków przed końcem pierwszego tysiąclecia w wyniku czego powoli zaczął także się kształtować język hiszpański (kastylijski). Nazwa samego języka jak oraz nazwa kraju pochodzi od rzymskiej prowincji Hispania, obejmującej cały Półwysep Iberyjski. Romance, była to pierwsza hiszpańszczyzna z elementami łaciny. Język literacki oparł się na dialekcie Kastylijskim już w średniowieczu, zaś rola tego dialektu wzrastała kiedy ówczesny król Hiszpanii Alfons X zarządził w 1253 r. kiedy dojdzie do wątpliwości co do znaczenia słów, decyduje znaczenie kastylijskie. Na obecne ukształtowanie się dialektów Hiszpanii wpłynęły znacząco postępy rekonkwisty hiszpańskiej wyzwalającej zajęte w VIII wieku przez Arabów obszary Półwyspu Iberyjskiego a na ówczesne dialekty ludności miejscowej nawarstwiał się dialekt kastylijski. Pierwszymi tekstami literackimi w ówczesnym języku romance były teksty ludowe, poezja śpiewana a najstarszymi gatunkami poetyckimi były jarchas powstałe w Andaluzji w języku romance-mozárabe zawierając w sobie naleciałości z jęz. arabskiego^[14]. Z kolei za najstarszy tekst hiszpański uważa się epopeję ludową z ok. 1140 r. - Poema del mio Cid, choć słowa hiszpańskie pojawiają się już w klasztornym rękopisie łacińskim z X wieku. Literacki język hiszpański ukształtował się w XV wieku, kiedy to Królowie Katoliccy Ferdynand Aragoński oraz Izabela Kastylijska zakończyli rekonkwistę Hiszpanii, podbijając arabską wtedy, Granadę, ostatnie mauretańskie królestwo. W 1492 r. była opublikowana pierwsza gramatyka języka hiszpańskiego - Gramática de la lengua castellana opublikowana przez Antonio de Nebriję^[15]. Ten sam autor opublikował także słownik hiszpański oraz zasady ortografii języka hiszpańskiego. Hiszpania w tym czasie stała się światową potęgą oraz centrum rozległego imperium. Standardowe zasady języka hiszpańskiego były oparte na języku kastylijskim (dialekt z Kastylii). Do dziś używamy obu nazw: hiszpański oraz kastylijski (castellano).

Español czy Castellano?

Poprawne są obydwie nazwy języka hiszpańskiego zarówno español jak oraz castellano. Obie nazwy używa się równie często. Asociación de Academias de la Lengua Española - instytucja normująca użycie hiszpańskiego w krajach hiszpańskojęzycznych dopuszcza używanie obu nazw^[16]. Mimo to w Ameryce Południowej w większości krajów hiszpańskojęzycznych, poza nielicznymi wyjątkami używa się najczęściej nazwy castellano, tak jak w Hiszpanii. Z kolei w Meksyku, Ameryce Środkowej czy na Karaibach bardziej przyjęta jest nazwa español. W Afryce w Gwinei Równikowej także używana jest nazwa español. Konstytucje poszczególnych państw hiszpańskojęzycznych mówią o tym, że oficjalnym językiem jest castellano bądź español.

Zasięg języka hiszpańskiego oraz różnice w dialektach

 Osobny artykuł: Rozmieszczenie geograficzne języka hiszpańskiego.

Puerto Madero - nowoczesna dzielnica Buenos Aires, największej aglomeracji w Ameryce Pd.

Miasto Meksyk, dzielnica Santa Fe w największym mieście na świecie

Malabo - stolica Gwinei Równikowej

Hiszpański jest jednym z oficjalnych języków takich organizacji jak m.in. ONZ, Unia Afrykańska czy Unia Europejska.

Hiszpański ma też wielu użytkowników w takich krajach jak Brazylia, Andora, Antyle Holenderskie, Belize, Filipiny, Izrael, Kanada, Maroko, Stany Zjednoczone (Arizona, Floryda, Kalifornia, Nevada, Nowy Jork, Teksas) , Trynidad oraz Tobago. Hiszpańskim powiada się też na Gibraltarze oraz w Saharze Zachodniej. Jest on także nauczany w szkołach w każdym kraju Unii Europejskiej, jak oraz także w szkołach na każdym kontynencie. We Francji ok. 70% młodzieży uczy się języka hiszpańskiego, analogicznie rzecz się ma we Włoszech. Hiszpański jest drugim po angielskim najczęściej nauczanym językiem na świecie (ponad 20 milionów studentów^[17][18], choć pewne źródła wskazują nawet 46 milionów osób uczących się hiszpańskiego w ponad 90 krajach^[19]). Ponadto język ten jest drugim językiem w komunikacji międzynarodowej^[20]. Hiszpański jest także trzecim najczęściej używanym językiem na świecie (po angielskim oraz chińskim) w internecie (ponad 8% wszystkich stron)^[21].

     Kraje w których hiszpański jest językiem urzędowym

     Stany USA, w których hiszpański nie jest językiem urzędowym, ale jest używany przez ponad 25% ludności

     Stany USA, w których hiszpański nie jest językiem urzędowym, ale jest używany przez 10-20% ludności

     Stany USA, w których hiszpański nie jest językiem urzędowym, ale jest używany przez ponad 5-10% ludności

Jest parę istotnych różnic pomiędzy dialektami hiszpańskiego używanymi w samej Hiszpanii oraz w hispanojęzycznej Ameryce. Za standard ogólnokrajowy Hiszpanii przyjmowana jest wymowa północnokastylijska (chociaż nie zaleca się użycia słabych zaimków, ani ulegania zjawisku językowemu zwanemu laismo, czyli zamiany rodzajnika le na la).

Hiszpanie osiedlający się na kontynencie amerykańskim przynieśli ze sobą własne regionalizmy. Stąd u wielorakich narodowości oraz grup etnicznych da się dziś znaleźć zróżnicowane akcenty. Typowa dla Ameryki Łacińskiej, tak jak oraz dla Andaluzji, jest wymowa zwana seseo, polegająca na wymowie c (przed e oraz i) oraz z jako s. Dla przykładu kastylijskie /θ/ w słowach ciento, caza wymawiane jest jak /s/, tak jak np. w ser, casa.

Tradycyjnie w hiszpańskim występował fonem /ʎ/ (palatalna lateralna), w piśmie wyrażany przez ll. Zanikł on na większości obszarów Ameryki, z wyjątkiem dwujęzycznych obszarów, na których powiada się w keczua albo w innych językach rdzennych Ameryki posiadających ten fonem w swojej fonetyce. Aktualnie zanika także w Hiszpanii, ale analogicznie – z wyjątkiem dwujęzycznych obszarów języka katalońskiego albo innych języków, w których obecne jest /ʎ/. Na większości obszarów fonem ten upodabnia się do /j/. Zjawisko to nazywane jest yeismo. W argentyńskim dialekcie rioplatense /j/ oraz /ʎ/ są na ogół wymawiane jak /ʒ/ (palatalna dźwięczna szczelinowa), w sposób zbliżony do polskiego ź. Zjawisko to nazywa się žeismo.

W sferze wymowy zjawiskiem typowym dla Karaibów jest zamienianie r z l oraz na odwrót, w zależności od regionu. I tak w Santo Domingo zamiast „mi amor” (kochanie) usłyszeć da się /mi a'mol/. Na południowym zachodzie z kolei „falda” (spódnica) wymawiana jest jako /'farda/. Niewątpliwie najśpiewniejszym akcentem^{potrzebne źródło} charakteryzują się mieszkańcy północnej części Dominikany – el Cibao. Tu z kolei głoska r zastępowana jest przez j – stąd „Puerto Plata” brzmi jako /'pwejto 'plata/. W sferze leksykalnej dostrzec da się wpływy kultury rdzennych mieszkańców wysp, Tainów, np. w wyrazach: guagua – pojazd (autobus), mangú – tłuczona mieszanka (np. bananów). Również okupacja kraju przez wojska amerykańskie, jak oraz bliskość obu krajów, pozostawiły swój ślad na języku używanym w Dominikanie, np. w słowach: chequear (z ang. to check – sprawdzać) albo setear (z ang. to set – uporządkować).

Między językiem hiszpańskim używanym w Hiszpanii a jego południowoamerykańskimi dialektami są też małe różnice gramatyczne. Dla przykładu użycie drugiej osoby liczby pojedynczej tú (ty) w Argentynie za pomocą vos np.: tú trabajas = vos trabajas (ty pracujesz); tú eres = vos sos (ty jesteś). Najważniejszą różnicą jest zakres użycia czasów. W Ameryce Południowej wydatnie rzadziej niż w Hiszpanii używa się czasu preterito perfecto, który wielokrotnie zastępowany jest czasem preterito indefinido. Poza tym rozpowszechnione jest też (zwłaszcza w Urugwaju, Argentynie oraz Chile) użycie (archaicznego w Hiszpanii) zaimka vos na oznaczenie drugiej osoby liczby pojedynczej (i użycie w tej osobie specjalnej, nie występującej w odmianie hiszpańskiej, końcówki fleksyjnej czasownika) oraz zanik drugiej osoby liczby mnogiej, zastępowanej osobą trzecią (ustedes).

Na ogół sądzi się, że sprawy języka hiszpańskiego są regulowane przez RAE (Real Academia Española). W rzeczywistości trudno jest ustalać kształt języka dekretami, ale RAE, wraz z 21 innymi akademiami językowymi, ma znaczący, zachowawczy wpływ na język poprzez publikację słowników oraz poradników dotyczących gramatyki oraz stylu, które są powszechnie przestrzegane.

Dialekty języka hiszpańskiego

 Osobny artykuł: Języki regionalne Hiszpanii.

Romanista Witold Mańczak wymienia następujące dialekty^[22]:

• kastylijski, podstawa języka literackiego
• galicki, nawiązujący do portugalskiego obszaru językowego
• leoński
• aragoński
• południowe

Aktualnie widoczna jest tendencja do traktowania wszystkich dialektów hiszpańskich jako odrębne języki.

Alfabet

Alfabet hiszpański składa się z 26 liter alfabetu łacińskiego, jednej litery dodatkowej ñ oraz dwóch grup literowych ch oraz ll. Dwuznaku rr który także odpowiada odrębnemu fonemowi, /r/, nie traktuje się jako odrębnego znaku w alfabecie. Od 1994 roku także ch oraz ll przy ustalaniu porządku alfabetycznego nie są traktowane jak odrębne litery, ale jako sekwencje liter (czyli w zestawieniach alfabetycznych <ch> jest pomiędzy ‹ce› a ‹ci›, a nie, jak uprzednio, po ‹cz›, analogicznie jest w przypadku <ll>).

A (a), B (be), C (ce), CH (cehache/cie), D (de), E (e), F (efe), G (ge), H (hache), I (i), J (jota), K (ka), L (ele), LL (elle), M (eme), N (ene), Ñ (eñe), O (o), P (pe), Q (cu), R (ere), S (ese), T (te), U (u), V (uve), W (uve doble), X (equis), Y (ye^[23] albo oraz griega), Z (zeta).

Interpunkcja

eñe symbol języka hiszpańskiego

Charakterystyczne dla języka hiszpańskiego jest zachodzenie odwróconego znaku zapytania ¿ oraz odwróconego wykrzyknika ¡ . Używa się ich na początku zdań zakończonych odpowiednio znakiem zapytania oraz wykrzyknikiem. Ułatwia to stosowanie odpowiedniego akcentu zdaniowego.

Uproszczone zasady wymowy

• "b" oraz "v" – stojące na początku wyrazu wymawia się jak polskie "b", w środku wyrazu jako głoskę pośrednią pomiędzy "b" a "w", np. banco, varón, caballero
• "z" – wymawia się jak bezdźwięczne "th" w języku angielskim, np. zapato
• "c" – przed samogłoskami "e", "i" wymawia się jak omówioną wyżej literę "z", np. paciente, ciego
• "c" – w pozostałych przypadkach wymawia się jak polskie "k", np. calendario, clínica
• "que" – wymawia się jak polskie "ke", np. que
• "qui" – wymawia się jak polskie "ki", np. quien
• "ch" – wymawia się jak polskie "cz" zmiękczone (np. w wyrazie "Chile"), np. chocolate
• "j" – wymawia się analogicznie jak polskie "h", np. junta
• "g" – przed samogłoskami "e", "i" wymawia się jak polskie "h", np. gente, girar, Ángela
• "g" – w pozostałych przypadkach wymawia się jak polskie "g" (w grupach gui, gue nie wymawia się "u"), np. gabinete, guitarra
• "ll" – wymawia się jak polskie "j" albo "dź" albo "ź" zmiękczone, np. llamar
• "ñ" – wymawia się jak polskie "ń", np. España
• "rr" – jest to długie "r" (jak w okrzyku "prrr!"), np. corrida
• "y" – samodzielnie wymawia się jak polskie "i", w wyrazach wymawia się jak polskie "j", np. mayo
• "h" – jest nieme oraz nie wymawia się go prawie nigdy, np. herencia, humo^[24]
• "ü" – w zestawieniu güe/güi oznacza, że "u" ma być wymawiane, np. cigüeña

Podstawowe zwroty w języku hiszpańskim

• Dzień dobry. – Buenos días [buenos dijas].
• Dzień dobry (po południu). – Buenas tardes [buenas tardes].
• Dobry wieczór; dobranoc. – Buenas noches [buenas noćes].
• Do widzenia! – ¡Hasta luego! [asta luego].
• Do (zobaczenia) wkrótce! (dosł. teraz) – ¡Hasta ahora! [asta aora]
• Do jutra!/ Do rana/poranku! – ¡Hasta mañana! [asta maniana]
• Cześć (powitanie) – ¡Hola! [ola] (akcentowane o)
• Cześć (pożegnanie) – ¡Adiós! [adjos](pożegnanie na dłuższy czas; akcentowanym jest o!)
• Proszę (prośba). – Por favor.
• Proszę (podając coś). – Tome [tome] albo tenga [tenga].
• Dziękuję – Gracias [grasjas] (w wersji kastylijskiej wymowa c w ci jak angielskie th w think)
• Przepraszam pana/panią. – Perdone [perdone].
• Przepraszam cię. – Perdona.
• Przepraszam. – Perdón (akcentowanym jest o).
• Smacznego! – Que aproveche! [ke aproweće]
• Dlaczego? – ¿Por qué? [porke] (akcentowanym jest e)
• Ile to kosztuje ..? – ¿Cuánto cuesta ..? [kuanto kuesta...?] (akcentowanym jest wyróżnione a)
• Gdzie jest ..? – ¿Dónde está ..? [donde esta...?] (silny akcent nad o oraz nad a)
• Co to jest? – ¿Qué es esto? [ke es esto] (akcentowanym jest e; zapis fonetyczny brzmi pytająco)
• Która jest godzina? – ¿Qué hora es? [ke ora es]; ¿Que hora tiene? [ke ora tiene] (oba zapisy fonetyczne brzmią pytająco)
• Jak się czujesz? – ¿Cómo estás? [komo estas]; ¿Cómo te sientes? [komo te sjentes] (oba zapisy fonetyczne brzmią pytająco)
• Czuję się... – Estoy ... [estoj]; Me siento ... [me sjento]
• Czuję się dobrze - Estoy bien [Estoj bien]
• Jak leci? (potocznie; Jak się czujesz?) – ¿Qué tal? [ke tal]
• Nazywam się ... – Me llamo ... [me jamo] (w poniektórych dialektach me źamo)
• Ile masz lat...? – ¿Cuántos años tienes? [kuantos ańjos tjenes?] (akcentowane wyróżnione a) albo ¿Qué edad tienes? [ke eda tienes] (słowo edad wielokrotnie wymawia się dodając dźwięk angielskiego 'th' na końcu)
• Mam (dwadzieścia) lat. – Tengo (veinte) años. [tengo (bejnte) ańjos]
• Jakie masz hobby? – ¿Cuál es tu pasatiempo? [kual es tu pasatjempo?] (akcentowanym jest wyróżnione a)
• romantyczne – romántico [romantiko] (akcent nad a)
• Chce mi się spać – Me gusta dormir. [me gusta dormir]
• Dokąd idziesz? – ¿A dónde vas? [a donde was] (akcentowanym jest o)
• Idę do ... – Voy a ... [woj a]
• Co robisz? – ¿Qué haces? [ke ases] albo ¿Qué estás haciendo? [ke estas asjendo] (c po kastylijsku jak angielskie 'th')
• Tak. – Sí. [s-i] (akcentowym jest i)
• Nie. – No. [no]
• mał|y /-a – pequeñ|o, /-a [pekenio, pekenia]
• duż|y /-a – grande [grande]
• ładn|y /-a – bonit|o /-a [bonito, bonita]
• brzydk|i /-a – fe|o /-a [feo, fea]
• tani /-a – barat|o /-a [barato]
• drog|i /-a – car|o /-a [karo]
• otwarte – abierto [abierto]
• zamknięte – cerrado [serrado] (w wersji kastylijskiej c w ci jak angielskie th w think)
• Nie rozumiem. – No entiendo [no entjendo]; No comprendo. [no komprendo]
• Na zdrowie! – Salud [salut]; po kichnięciu – pierwszym: Jesús [hesus] (akcentowanym jest u); po trzecim: María [marija]; po trzecim oraz następnych: José [hose] (używa się na pewno w Hiszpanii; akcentowanym jest e)
• Co? – ¿Qué? [ke] (akcentowanym jest e)
• Nie wiem. – No sé. [no se] (akcentowanym jest e)
• przerwa – descanso [deskanso]
• pan/pani – señor/señora [seńjor/seńjora]
• apteka – farmacia [farmasja] (w wersji kastylijskiej c w ci wymawiamy jak angielskie th w think)
• bank → un banco [un banko]
• poczta – correo [korreo]
• poczta internetowa – correo electrónico (korreo elektroniko; akcentowanym jest wyróżnione o)
• znaczek – sello [sejo; w innych wersjach seźo
• Jestem z Polski. – Soy de Polonia. [soj de polonia]
• Warszawa – Varsovia [barsobia] (b oraz v wymawiać jako dźwięk pośredni pomiędzy b a w)
• Kraków – Cracovia [krakobia] (b oraz v wymawiać jako dźwięk pośredni pomiędzy b a w)
• Madryt – Madrid [madrid (wyróżnione d delikatnie zaznaczyć)
• Polska – Polonia [polonia]
• polski, język polski - polaco
• Polak, Polka - polaco, polaca [polako, polaka]
• Hiszpania – España [espańja]
• hiszpański, język hiszpańki - español
• Hiszpan, Hiszpanka - español, española [espaniol, espaniola]
• Europa – Europa [europa]
• Mieszkam w Warszawie. – Vivo en Varsovia. (v wymawiać jako dźwięk pośredni pomiędzy b a w)
• jak – cómo [komo] (akcentowanym jest o)

• • Dni tygodnia:
• poniedziałek → lunes
• wtorek → martes
• środa → miércoles
• czwartek → jueves [huewes]
• piątek → viernes [biernes]
• sobota → sábado
• niedziela → domingo

• • Miesiące:
• styczeń → enero
• luty → febrero
• marzec → marzo [marso] (ale w wersji kastylijskiej <z> wymawiamy jak angielskie th w 'think')
• kwiecień → abril [awril]
• maj → mayo [majo]
• czerwiec → junio [hunio]
• lipiec → julio [hulio]
• sierpień → agosto
• wrzesień → septiembre [septiemwre]
• październik → octubre [octuwre]
• listopad → noviembre [nowiembre]
• grudzień → diciembre [disjembre] (ale w wersji kastylijskiej <c> w 'ci' wymawiamy jak angielskie th w 'think')

Gramatyka języka hiszpańskiego

Liczebniki

1 = uno
2 = dos
3 = tres
4 = cuatro
5 = cinco
6 = seis
7 = siete
8 = ocho
9 = nueve
10 = diez
11 = once; 12 = doce; 13 = trece; 14 = catorce; 15 = quince; 16 = dieciséis; 17 = diecisiete; 18 = dieciocho; 19 = diecinueve; 20 = veinte; 21 = veintiuno; 22 = veintidós; 23 = veintitrès; 24 = veinticuatro; 25 = veinticinco; 26 = veintiséis; 27 = veintisiete; 28 = veintiocho; 29 = veintinueve
30 = treinta; 31 = treinta y uno; 32 = treinta y dos; 40 = cuarenta; 50 = cincuenta; 60 = sesenta; 70 = setenta; 80 = ochenta; 90 = noventa;
100 = cien; 200= doscientos; 300 = trescientos; 400 = cuatrocientos; 500 = quinientos; 600 = seiscientos; 700 = setecientos; 800 = ochocientos; 900 = novecientos;
1.000 = mil; 2.000 = dos mil; 1.000.000 = un millón; 2.000.000 = dos millones

• Un/una/uno [rodzaje]

– 21 alumnos = veintiUN alumnos – [UNO ZAWSZE skraca się do UN przed rzeczownikiem/rzeczownikami rodzaju męskiego!] – 31 chicos – treinta y UN chicos

ALE: – 21 chicas – veintiuna chicas [unO zmienia się unA ZAWSZE przed rzeczownikiem/rzeczownikami rodzaju żeńskiego!]

Setki od 200 do 900 oraz tysiące posiadają odmiana żeński. Milion odmiana męski.

Rzeczownik

W języku hiszpańskim odróżnia się tylko 2 rodzaje gramatyczne: męski (el género masculino) oraz żeński (el género femenino). Rzeczowniki rodzaju męskiego kończą się przeważnie na -o (np. chico – chłopiec), -aje, -ma albo na spółgłoskę -n albo -r. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego kończą się na -a (podobnie jak w języku polskim, np. chica – dziewczyna), -d, -z, -ción, -dad.

Rodzajnik

Rzeczowniki w języku hiszpańskim przeważnie poprzedzone są charakterystycznym dla siebie rodzajnikiem (artículo), który może być:

• określony (artículo determinado)
• nieokreślony (artículo indeterminado)

Rzeczowniki w rodzaju męskim posiadają rodzajnik w liczbie pojedynczej el, natomiast w liczbie mnogiej odpowiednikiem jest los. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego posiadają rodzajnik la oraz odpowiednio dla liczby mnogiej rodzaju żeńskiego las. W przypadku rodzajnika nieokreślonego są to odpowiednio un oraz una. W liczbie mnogiej rodzajnik nieokreślony przyjmuje formy unos dla rodzaju męskiego oraz unas dla rodzaju żeńskiego^[25].

Przykłady:

• la mentira → kłamstwo
• la lámpara → lampa
• el teléfono → telefon

Czasownik

Czasowniki w języku hiszpańskim dzielimy na 3 grupy koniugacyjne, z charakterystycznymi końcówkami bezokolicznika.

• Czasowniki regularne:

Odmieniają się przez odcięcie końcówki bezokolicznika (-ar, -er, -ir) oraz zastąpienie jej odpowiednimi końcówkami osobowymi.

• • I Koniugacja – entrar → wchodzić

• • II Koniugacja – comer → jeść

• • III Koniugacja – vivir → żyć

• Czasowniki zwrotne:

Czasowniki posiadające zaimek zwrotny (się) odmieniają się oraz posiadają odrębne formy dla poszczególnych osób. Przykładami takich czasowników są takie które posiadają se np. llamarse (nazywać się), czy lavarse (myć się).

Np. Me llavo – myję się.

• Ser / Estar – dwa czasowniki oznaczające "być"

W języku hiszpańskim są dwa czasowniki oznaczające być, dla odróżnienia: ser – wyznacza cechy stałe, pochodzenie, płeć, kolory itp...; zaś estar – wyznacza położenie albo stan. Zależnie od tego jaki używamy czasownik być może on posiadać zróżnicowane znaczenie np. ser guapo – być ładnym; estar guapo – ładnie wyglądać.

Przymiotnik

Przymiotnik musi być zgodny z liczbą oraz rodzajem rzeczownika. W zdaniu jest zwykle po rzeczowniku. Przykłady:

• el tren verde → zielony pociąg
• la casa nueva → nowy dom

Rodzaj żeński przymiotników tworzymy poprzez zmianę końcówki męskiej danego przymiotnika albo poprzez dodanie końcówki -a. Jeżeli przymiotnik ma końcówkę -o, to odmiana żeński tworzymy poprzez zmianę -o na -a np.:feo – fea → brzydki – brzydka; bonito – bonita → ładny – ładna.

Innym typem przymiotników są te posiadające końcówki -ícola, -ista. Do przymiotników rodzaju męskiego o końcówce - án, – ón, - ín w rodzaju żeński dodaje się - a, np.: gritón – gritona → krzykliwy, krzykliwa.

Przymiotniki określające narodowość, pochodzenie oraz zakończone w rodzaju męskim na spółgłoskę, w rodzaju żeński posiadają dodaną końcówkę -a oraz tak jak w przypadku: polaco – polaca → polski, polska; español – española → hiszpański, hiszpańska.

W języku hiszpańskim jest parę przymiotników, które określając konkretne rzeczowniki tracą ostatnią samogłoskę albo sylabę są to: bueno → dobry; malo → zły; santo → święty.

Istotne jest także to że przymiotnik grande → duży przybiera skróconą formę na gran przed rzeczownikami rodzaju żeńskiego oraz męskiego liczby pojedynczej np. Gran Canaria.

Przymiotniki pełniące funkcję przysłówka

Sa to takie przymiotniki, które bez zmiany formy pełnią funkcję przysłówków są to:

• bajo → niski/nisko
• barato → tani/tanio
• caro → drogi/drogo
• falso → fałszywy/fałszywie
• lento → powolny/powoli
• seguro → pewny/pewnie

Zaimek

Zaimki osobowe potrafią pełnić poniższe funkcje w zdaniu:

• podmiotu – JA -TY – ON
• dopełnienia bliższego – MNIE – CIEBIE – JEGO
• dopełnienia dalszego – MNIE – TOBIE – JEMU
• mogą być także poprzedzone odpowiednimi przyimkami

Zaimki osobowe pełniące funkcje podmiotu w zdaniu przybierają następujące formy:

• Liczba pojedyncza:
  • yo – ja
  • tú – ty
  • él/ella/usted – on/ona/pan, pani

• Liczba mnoga:
  • nosotros, -as – my
  • vosotros, -as – wy
  • ellos/ellas/ustedes – oni/one/panowie/państwo

Zaimki osobowe, kiedy pełnią w zdaniu funkcje dopełnienia bliższego odpowiadają zwykle polskiemu biernikowi – tzn. odpowiadają na pytanie: KOGO? CO? – oraz przybierają następujące formy:

• Liczba pojedyncza:
  • me – mnie
  • te – ciebie
  • lo/le – jego, go, pana
  • la – ją, panią

• Liczna mnoga:
  • nos – nas
  • os – was
  • los – ich panów
  • las – je, panie

Zaimki 3 os. l. pojedynczej oraz mnogiej używa się także w zdaniu wtedy, kiedy o danej osobie albo przedmiocie już się wcześniej mówiło oraz nie trzeba powtarzać rzeczownika, tak jak na przykład: ¿Has leído este libro? No, no lo he leído. → Czytałeś te książkę? Nie, nie czytałem jej.

Zaimki osobowe w funcji dopełnienia odpowiadają polskiemu celownikowi oraz odpowiadają na pytania: KOMU?, CZEMU? – oraz przybierają określone formy:

• Liczba pojedyncza:
  • Me – mnie, mi
  • Te – tobie
  • Le/se – jemu, jej, panu, pani

• Liczba mnoga:
  • Nos – nam
  • Os – wam
  • Les/se – im, państwu

Zaimki osobowe bywają także poprzedzone w zdaniu przyimkiem.

Przykłady:

• hablar de ti → rozmawiać o tobie
• decir a él → powiedzieć mu

Szczególny przypadek stanowi konstrukcja z przyimkiem CON (z), albowiem w zdaniu zaimki 1 oraz 2 os. l. poj., czyli mí oraz ti łączą się z nim tworząc formy:

• conmigo
• contigo

Czasy

Czas teraźniejszy – Presente

Czas teraźniejszy Presente de Indicativo służy do wyrażania czynności teraźniejszej, w języku hiszpańskim analogicznie jak w języku polskim za jego pomocą możemy wyrazić czynność aktualną, odbywającą się w danej chwili.

• Konstrukcja zdania: (Podmiot) + czasownik odmieniany w danej koniungcji + dopełnienie.

Pytania tworzy się poprzez postawienie na początku zdania odwróconego pytajnika ¿ następnie postępujemy zgodnie z konstrukcją budowy zdania, podmiot jest najczęściej pomijany, analogicznie jak w języku polskim a pytania dodatkowo możemy rozpoczynać od pytajników czyli: Que – Co?, Como – Jak?

• • ¿Hablas español? – Czy (ty) mówisz po hiszpańsku? (pomijamy osobę)

Przeczenia tworzymy natomiast za pomocą NO które stawiamy pomiędzy podmiotem a czasownikiem odpowiednio odmienionym:

• • No hablo español – Nie mówię po hiszpańsku.

Czas przeszły dokonany złożony – Pretérito Perfecto

Czas ten służy do wyrażania czynności, która odbyła się w danym czasie, ale jej skutki są nadal odczuwalne.

Polski przykład: „Obciąłem włosy” (teraz są krótkie).

• Konstrukcja zdania: (Podmiot) + Presente de HABER + Participio Pasado + dopełnienie.

Presente de HABER jest to czasownik posiłkowy HABER odmieniany w czasie Presente de Indicativo. Participio Pasado to imiesłów bierny danego czasownika opisujący akcję, którą chcemy wyrazić w zdaniu w Pretérito Perfecto.

• • Odmiana czasownika Haber przez osoby w Presente de Indicativo:
• Yo → He
• Tu → Has
• El/Ella → Ha
• Nosotros/-as → Hemos
• Vosotros/-as → Habéis
• Ellos/Ellas → Han

Participio Pasado- imiesłów bierny tworzony wg prostej zasady końcówkę w bezokolicznika -ar zamieniamy na -ado, a końcówki -er oraz -ir na -ido np.: centrar→centrado; comer→comido; vivir→vivido. nieoczekiwanie tego są także czasowniki nieregularne, których odmiany trzeba się nauczyć; oto pewne z nich: poner→puesto; hacer→hecho; volver→vuelto. Pytania tworzy się poprzez postawienie na początku zdania odwróconego pytajnika ¿ następnie postępujemy zgodnie z konstrukcją, podmiot najczęściej pomijamy: ¿ Presente de HABER + Participio Pasado +...?. Natomiast przeczenia tworzymy za pomocą NO, które stawiamy pomiędzy podmiotem, a czasownikiem posiłkowym HABER odpowiednio odmienionym. NO stawiamy na początku zdania przed czasownikiem posiłkowym: NO +Presente de HABER + Participio Pasado +....

Czas przeszły – Pretérito Indefinido

Jest to czas dokonany.

• Konstrukcja zdania: (Podmiot) + czasownik odmieniany w danej koniugacji + dopełnienie.

Czasownik w Pretérito Indefinido musi być on odmieniany zgodnie z zasadami koniugacji obowiązującymi w tym czasie. Czasowniki bywają odmieniane całkowicie stale albo nieregularnie w pełni oraz niepełnie. Pytania tworzy się poprzez postawienie na początku zdania odwróconego pytajnika ¿ następnie postępujemy zgodnie z konstrukcją. Podmiot jest najczęściej pomijany, czasownik w Pretérito Indefinido wskazuje nam adresata pytania. ¿czasownik+dopełnienie? np.: ¿Dónde nació? → Gdzie (on/ona) sie urodził/a. Przeczenia tworzymy natomiast za pomocą NO, które stawiamy pomiędzy podmiotem a czasownikiem odpowiednio odmienionym, poprzez to, że podmiot możemy pominąć, NO stawiamy na początku zdania. NO+czasownik+dopełnienie.

Czas przeszły niedokonany – Pretérito Imperfecto

Pretérito Imperfecto to czas niedokonany; główne jego zastosowanie to wyrażanie czynności, które trwały w przeszłości przez pewien czas albo powtarzały się.

• Konstrukcja zdania: (Podmiot) + czasownik odmieniany w danej koniugacji + dopełnienie.

Czasownik w Pretérito Imperfecto musi być odmieniany zgodnie z zasadami koniugacji obowiązującymi w tym czasie. Czasowniki bywają odmieniane całkowicie stale albo nieregularnie. Przeważajaca ilość czasowników odmienia się w sposób regularny, poza występującymi nielicznymi wyjątkami. Pytania oraz przeczenia tworzymy zgodnie z regułą pozostałych czasów. Z biegiem czasu tym wiążą się także charakterystyczne określniki czasu, a w zasadzie częstotliwości wykonywania danej czynności. Charakterystycznymi określnikami są:

• a veces → czasem
• de vez en cuando → czasami
• antes → przedtem
• cada lunes → w każdy poniedziałek
• todos los días → codziennie/każdego dnia

Czas zaprzeszły – Pretérito Pluscuamperfecto

Czas ten wyraża czynności przeszłe dokonane, które odbyły się wcześniej niż inna czynność dokonana przeszła. Może on wystąpić zarówno w zdaniu złożonym, jak oraz pojedynczym. Składa się z czasownika posiłkowego haber odmienionanego w czasie pretérito imperfecto de indicativo oraz nieodmiennego imiesłowu czasu przeszłego.

• Konstrukcja zdania: (Podmiot) + Pretérito imperfecto de HABER + Participio Pasado + dopełnienie.

Do tworzenia zdań używamy czasowników posiłkowych np. czasownika haber, który odmieniamy w Pretérito Imperfecto.

Futuro Imperfecto

Futuro Imperfecto służy do określania czynności przyszłej; odpowiada mu polski czas przyszły dokonany jak oraz niedokonany. W języku potocznym wielokrotnie zastępowany jest przez konstrukcję ir + a + infinitivo.

• Konstrukcja zdania: (Podmiot) +czasownik odmieniany w danej koniugacji + dopełnienie.

Pytania oraz przeczenia tworzymy jak w pozostałych czasach.

• • Przykładowe określniki czasu przyszłego:
• mañana → jutro
• más tarde → później
• dentro de un mes → za miesiąc
• luego → potem
• esta noche → tej nocy
• el año que viene → w przyszłym roku

Futuro Perfecto

Futuro Perfecto to czas przyszły dokonany złożony, służący do wyrażania czynności przyszłej. Czas ten bywa nazywany także czasem Antefuturo.

• Konstrukcja zdania: (Podmiot) + Futuro Imperfecto de Haber + Participio Pasado + dopełnienie.

Futuro Imperfecto de HABER jest to czasownik posiłkowy haber odmieniany w Futuro Imperfecto. Participio Pasado to imiesłów bierny danego czasownika opisujący akcję, którą chcemy wyrazić w zdaniu w Futuro Imperfecto.

• Wykonywanie pytania: ¿(Podmiot) + Futuro Imperfecto de Haber + Participio Pasado +...?
• Wykonywanie przeczenia: NO + Futuro Imperfecto de Haber + Participio Pasado +...

Populacja hiszpańskojęzyczna wedle krajów

Przypisy

Sprawdź też

Sprawdź publikację na Wikibooks:
Hiszpański

• Hiszpania
• Ameryka Łacińska
• Diplomas de Español como Lengua Extranjera
• spanglish
• iberystyka
• Andaluzja

Linki zewnętrzne

• Język hiszpański w Ethnologue – opis ze statystyką oraz obszerna bibliografia

p • d • e Unia Łacińska Język francuski Francja • Haiti • Monako • Senegal • Wybrzeże Kości Słoniowej Język hiszpański Argentyna • Dominikana • Ekwador • Filipiny • Gwatemala • Hiszpania • Honduras • Kolumbia • Kostaryka • Kuba • Meksyk • Nikaragua • Panama • Paragwaj • Peru • Urugwaj • Wenezuela Język kataloński Andora Język portugalski Angola • Brazylia • Gwinea Bissau • Mozambik • Portugalia • Republika Zielonego Przylądka • Timor Wschodni • Wyspy Świętego Tomasza oraz Książęca Język rumuński Mołdawia • Rumunia Język włoski San Marino • Watykan • Włochy • Zakon maltański