Język pragermański – rekonstruowany wspólny język ludów germańskich, wywodzący się z języka praindoeuropejskiego. Prajęzyk rodziny języków germańskich.
Sytuacja językowa oraz etniczna Europy w okresie wspólnoty pragermańskiej
Zasięg geograficzny kultur
Germanów w okresie wspólnoty pragermańskiej
Wspólnota pragermańska – definiowana jako wspólnota języka oraz religii ludów germańskich – powstała około pięciu wieków przed naszą erą. Do początków IV w. n.e. używano stosunkowo jednolitego języka pragermańskiego[1]. Był to okres dominacji Rzymu oraz prawie na całym południu Europy oraz północy Afryki mówiono wówczas po łacinie. Wcześniej jednak Półwysep Iberyjski oraz tereny dzisiejszej Francji zamieszkiwały ludy posługujące się wczesnymi językami celtyckimi. Słowianie oraz Bałtowie posiadali swoje siedziby na terenach dzisiejszej Białorusi oraz Ukrainy. Pozostała cząstka Europy – północne tereny Niemiec, Półwysep Jutlandzki oraz południe Skandynawii – znajdowała się w większości we władzy Germanów.
Początki języka pragermańskiego
Początki języka pragermańskiego owiane są tajemnicą. Pewni ludzie językoznawcy wysuwają ostrożne hipotezy, że język ten powstał w wyniku nawarstwienia się późnych dialektów praindoeuropejskich[2] na bliżej nieokreślony substrat języków uraloałtajskich. Odmienne hipotezy wskazują raczej na substrat azjanicki. Dowodem takiego właśnie przebiegu wydarzeń ma być fakt występowania we współczesnych językach germańskich dużej liczby słów nieindoeuropejskiego pochodzenia – zwłaszcza tych związanych z morzem oraz żeglugą, np. niem. See, ang. sea, niderl. zee, szw. sjö (rekonstruowana forma pragermańska – *saiwi-, *saiwa-) obok indoeuropejskich nazw niem. Meer (por. pol. morze, łac. mare). Należy tu jednak jeszcze cały szereg wyrazów ogólnych, takich jak niem. trinken – ang. drink – szwedz. dricka (=pić; rekonstruowana forma pragerm. *drenk); niem. Weib – ang. wife (=kobieta, żona; rekonstruowana forma pragerm.: *wiba)[3].
Innowacje fonetyczne oraz fonologiczne
W języku pragermańskim ukazało się w stosunku do praindoeuropejskiego parę innowacji. Przede wszystkim zniknął ruchomy akcent wyrazowy, zastąpiony stałym akcentem padającym na samogłoskę tematyczną[4].
Co się tyczy spółgłosek, odkryto w języku pragermańskim tzw. pierwszą przesuwkę germańską (odkrycia dokonał Jakub Grimm). Polegała ona na regularnej zmianie artykulacji poniektórych spółgłosek (zob. prawo Grimma).
Innowacje gramatyczne
Język pragermański zachował wiele praindoeuropejskich własności gramatycznych. Pewne były systematycznie rozbudowywane, tak że praindoeuropejski przegłos stał się podstawą nieregularnej odmiany czasownika (por. niem. sehen – sah – gesehen, ang. see – saw – seen, szw. se – såg – sett). Jednak już w języku pragermańskim rozwinęła się obok tego odmiana regularna, oparta na dodaniu przyrostka dla form czasu przeszłego (por. niem. liebte, ang. loved, szw. älskade). Również w języku pragermańskim rozwinęła się regularna odmiana przymiotnika oparta na końcówce -n (por. niem. das blaue Haus : des blauen Hauses). Uproszczony stał się też praindoeuropejski system przypadków, z którego język pragermański zachował mianownik, dopełniacz, celownik, biernik oraz narzędnik (obecny we wczesnych stadiach rozwoju języków zachodniogermańskich) oraz wołacz (obecny później w języku gockim), z których jednak ostatnie dwa są rekonstruowane zaledwie w liczbie pojedynczej. Redukcji uległ też system czasów, z którego zachowały się tylko formy czasu teraźniejszego oraz przeszłego trybów oznajmującego oraz łączącego.
Zob. też
Przypisy
- ↑ Późne stadium języka pragermańskiego używanego na terenach Skandynawii pomiędzy III a VII wiekiem n.e. określane jest jako język pranordycki.
- ↑ W kontekście początków języka pragermańskiego wielokrotnie zwraca się uwagę na zbieżności leksykalne z rodziną języków celtyckich, sugerujące istnienie językowej wspólnoty celto-germańskiej przed wyodrębnieniem się języka pragermańskiego.
- ↑ Wśród etymologów nie ma jednak zgody co do pochodzenia tych wyrazów. Istnieją teorie, że są to jednak wyrazy indoeuropejskie. Dla przykładu w przypadku wyrazów ang. wife : niem. Weib zwraca się uwagę na fonetyczną zbieżność z tocharskim wyrazem kwīpe (srom), rekonstruując praindoeuropejską formę ghwībh-.
- ↑ Obecności ruchomego akcentu wyrazowego w języku praindoeuropejskim dowodzą zaświadczone w językach historycznych opozycje: sanskr. pitár- (=ojciec) : bhráthar (brat); gr. férō (niosę) : éferon (niosłem) : eferétēn (nieśli we dwoje). W językach germańskich zaświadczony jest akcent stały, padający na sylabę rdzenia – goc. fádar, bróþar – niem. Váter : Brúder, ang. fáther : bróther.
Bibliografia
- Gołąb Zbigniew, Heinz Adam, Polański Kazimierz, Słownik terminologii językoznawczej, PWN, Warszawa 1970
- Indo-European Etymological Dictionary, Department of Comparative Indo-European Linguistics, Leiden University, url: nullwww.indo-european.nl/
- Szulc Aleksander, Języki germańskie, [w:] Bednarczuk Leszek (red.), Języki indoeuropejskie, t. II, PWN, Warszawa 1988, str. 735-740.
- The American Heritage Dictionary of the English Language, Houghton-Mifflin, Boston 2000, url: nullwww.bartleby.com/61/
| Jubiler to ten jubiler. Sam
.PNG&filetimestamp=20050815072601)