Slovenščina
Obszar	Słowenia, Włochy, Austria, Chorwacja oraz inne
Liczba mówiących	ok. 2,4 mln
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie  Języki słowiańskie   Południowosłowiańskie    Język słoweński
Pismo	łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy	Słowenia, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez	Słoweńska Akademia Nauki oraz Sztuki
Kody języka
ISO 639-1	sl
ISO 639-3	slv
SIL	SLV
W www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk
Sprawdź też: język, języki świata
www.pozycjonowanie-bydgoszcz.tk w języku słoweńskim
W Wikisłowniku: Słownik języka słoweńskiego

Język słoweński (słoweń. slovenski jezik albo slovenščina) – język południowosłowiański, urzędowy w Słowenii oraz jeden z oficjalnych języków Unii Europejskiej. Posługuje się nim ok. 2,4 mln osób, z czego przeważajaca ilość stanowią mieszkańcy Słowenii, a także terenów przygranicznych w Austrii oraz we Włoszech.

Klasyfikacja

Podobnie jak chorwacki albo serbski, słoweński jest językiem indoeuropejskim należącym do zachodniej podgrupy języków południowosłowiańskich – grupy języków słowiańskich. Jest blisko spokrewniony z dialektami kajkawskim oraz czakawskim języka chorwackiego. Z dialektem sztokawskim, będącym podstawą standardowych języków: bośniackiego, chorwackiego, czarnogórskiego oraz serbskiego, słoweński jest spokrewniony w mniejszym stopniu.

Historia

Wczesna historia

Fragment rękopisów z Freising

Jak wszystkie języki słowiańskie, słoweński wyewoluował z języka prasłowiańskiego. Najwcześniejszym zachowanym zabytkiem literackim w języku słoweńskim są rękopisy z Freising, które wedle szacunków powstały pomiędzy 972 a 1093 rokiem (najprawdopodobniej zostały jednak spisane przed rokiem 1000). Są to najstarsze zachowane manuskrypty w języku z grupy słowiańskiej.

Język literacki wyłonił się w drugiej połowie XVI wieku dzięki działalności słoweńskich luteran w okresie reformacji. Najważniejszymi pisarzami z tamtego okresu byli Primož Trubar, który napisał pierwszą słoweńską książkę, Adam Bohorič, autor opisu gramatyki języka słoweńskiego, oraz Jurij Dalmatin, który przetłumaczył na słoweński Biblię.

Od późnego średniowiecza aż do rozpadu Monarchii Austro-Węgierskiej w 1918 na terytorium dzisiejszej Słowenii językiem elit był niemiecki, słoweński zaś był używany w niższych warstwach społecznych. W tym czasie język niemiecki miał duży wpływ na słoweński, przez co we współczesnym języku potocznym zachowały się rozliczne germanizmy. Wielu naukowców słoweńskich także pisało w językach obcych, szczególnie w języku niemieckim, który wówczas był dominującym językiem w całej Europie Środkowej.

Dzieje najnowsze

W XIX wieku działacze ruchów kulturowo-politycznych: iliryzmu oraz panslawizmu, wprowadzili do języka słoweńskiego rozliczne słowa zaczerpnięte z serbsko-chorwackiego oraz czeskiego – z reguły po to, aby zastąpić germanizmy. Przeważajaca ilość z tych zmian przyjęła się, cząstka jednak była zarzucona wraz z dalszym rozwojem języka. W drugiej połowie XIX wieku wielu pisarzy, takich jak Fran Levstik czy Josip Jurčič (autor pierwszej słoweńskiej powieści wydanej w 1866), masowo używało serbsko-chorwackich zapożyczeń. U schyłku wieku ta tendencja odwróciła się. Pierwsze pokolenie słoweńskich modernistów (jednym z najbardziej wybitnych przedstawicieli był pisarz Ivan Cankar) uciekało się do prostszego, nieobciążonego nadmiarem obcych słów języka. W okresie Królestwa Jugosławii ponownie wzrósł wpływ języka serbsko-chorwackiego. Spotkało się to ze sprzeciwem autorów oraz intelektualistów młodszego pokolenia, wśród których ważną rolę odgrywali działacze skupieni wokół lewicowego czasopisma Sodobnost, a także młodsi działacze oraz autorzy katoliccy. Po 1945 roku rozliczne używane dotąd serbsko-chorwackie słowa zostały wycofane z języka. Spowodowało to paradoksalną sytuację, w której język tekstu z drugiej dekady XX wieku jest wielokrotnie bliższy współczesnemu słoweńskiemu, niż teksty z lat 20. oraz 30.

W latach 1920-1941 oficjalny język Królestwa Jugosławii określany był jako "serbsko-chorwacko-słoweński". W praktyce w Słowenii, zarówno w edukacji, jak oraz w administracji, używano języka słoweńskiego. Nie mniej jednak wiele instytucji posługiwało się jedynie językiem serbskim, dlatego w życiu publicznym w Słowenii rozpowszechniło się zjawisko dwujęzyczności słoweńsko-serbskiej.

W tym samym okresie zachodnia Słowenia (Przymorze oraz zachodnie gminy Wewnętrznej Krainy) należała do Królestwa Włoch oraz była poddawana brutalnej italianizacji. Taką samą politykę stosowano wobec użytkowników słoweńskiego w Wenecji Julijskiej, Gorycji oraz Trieście. W latach 1923-1943 publiczne używanie języka słoweńskiego na tych terytoriach było ściśle zabronione, a słoweńscy działacze byli prześladowani przez państwo. Po plebiscycie w Karyntii w 1920 roku, w słoweńskojęzycznej, południowej części regionu przyłączonej do Austrii, miała miejsce mniej agresywna germanizacja. Po wcieleniu Austrii do III Rzeszy posługiwanie się językiem słoweńskim było zakazane także w Karyntii. To zapoczątkowało proces zmiany języka regionu, który trwał przez całą drugą połowę XX wieku: w trakcie austro-węgierskiego spisu powszechnego w 1910 w Karyntii językiem słoweńskim posługiwało się na co dzień ok. 17% ludności, w 1951 roku było to zaledwie 10%, a w 2001 już tylko 2,8%.

Podczas II wojny światowej Słowenia było podzielona pomiędzy państwa Osi: faszystowskie Włochy, Niemcy oraz Węgry. Okupanci usiłowali zmniejszyć rolę języka słoweńskiego albo nawet całkiem go wyeliminować.

Po wojnie Słowenia stała się częścią Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. Słoweński był jednym z oficjalnych języków federacji. Na terytorium Słowenii był on powszechnie używany w prawie wszystkich sferach życia publicznego. Jedynym wyjątkiem była jugosłowiańska armia, w której używano jedynie języka serbsko-chorwackiego, nawet na terenie Słowenii. Po uzyskaniu niepodległości w 1991 roku, Słowenia przyjęła język słoweński jako swój język urzędowy. W 2004 roku, wraz z przystąpieniem kraju do Unii Europejskiej, słoweński stał się także jednym z oficjalnych języków wspólnoty.

Występowanie

Rejony słoweńskojęzyczne

Język jest używany przez ok. 2,4 mln osób, z reguły w Słowenii, ale także wśród słoweńskich mniejszości narodowych w rejonie Friuli-Wenecja Julijska we Włoszech (ok. 90 tys.), w południowej Karyntii oraz częściowo w Styrii w Austrii (25 tys.). Słoweńskiego używa się także w Chorwacji, w szczególności na półwyspie Istria, w Rijece oraz Zagrzebiu (od ok. 11,8-13,1 tys.), na południowo-wschodnich Węgrzech (3-5 tys.), w Serbii (5 tys.) oraz wśród słoweńskiej diaspory w Europie oraz na całym świecie (ok. 300 tys.), zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Argentynie, Australii oraz Południowej Afryce.

Dialekty

Schemat rozmieszczenia dialektów języka słoweńskiego

Słoweński jest najbogatszym w dialekty językiem z grupy słowiańskiej. Ma on 46 narzeczy o różnym stopniu podobieństwa, uporządkowanych w 7 grup: dialekty karynckie, przymorskie, rowtarskie, goreńskie, doleńskie, styryjskie oraz panońskie. Pomimo, że wymowa oraz akcent różnią się bardzo w poszczególnych dialektach, wzajemne zrozumienie nie sprawia większych problemów użytkownikom wielorakich narzeczy. Standardowy słoweński jest używany z reguły w wystąpieniach publicznych oraz przy uroczystych, oficjalnych okazjach.

Dialekty prekmurski oraz rezjański, najbardziej odbiegające od standardowego słoweńskiego, zostały ustandaryzowane. Użytkownicy tych dwóch dialektów posiadają widoczne problemy z byciem zrozumianymi przez mówiących innymi odmianami słoweńskiego, co wymaga wielokrotnie posiłkowania się standardowym słoweńskim. Pozostałe dialekty są wzajemnie zrozumiałe, o ile użytkownicy powstrzymują się od nadmiernego używania regionalizmów.

Regionalizmy ograniczają się z reguły do wyrażeń kulinarnych oraz rolniczych, są jednak wyjątki. Część zapożyczeń tak silnie zakorzeniła się w lokalnych językach, że ich użytkownicy posiadają poważne problemy z zastąpieniem ich zwrotami ze standardowego słoweńskiego (przykładowo, odpowiednikiem słowa kovter, oznaczającego kołdrę, jest w standardowym słoweńskim prešita oddeja, słowo w praktyce wcale nie używane w mowie). W zachodnich dialektach są rozliczne kalki oraz zapożyczenia z języka włoskiego, z tym że we wschodnich narzeczach spotykane są rozliczne germanizmy, będące pozostałością niemieckiego panowania. Używanie takich słów jest uważane za niepoprawne stylistycznie nawet w języku potocznym, albowiem utrudnia wzajemne zrozumienie pomiędzy użytkownikami wielorakich dialektów.

Co ciekawe, w terminologii technicznej używa się jedynie niemieckich i, w nowszych naukach, angielskich zapożyczeń, które są wspólne dla wszystkich dialektów. Użycie takich słów jest jednak niedopuszczalne w standardowym słoweńskim. Przykładowo, powszechnie śrubokręt nazywa się šraufenziger (z niem. Schraubenzieher, w standardowym słoweńskim – izvijač), wiertarkę pormašina (z niem. Bohrmaschine, w języku standardowym vrtalni stroj), a serwer server (z ang. server, w języku standardowym strežnik).

Fonetyka

W języku słoweńskim jest 29 fonemów: 21 spółgłosek oraz 8 samogłosek. Wyróżnia się on wśród innych języków słowiańskich niewielką liczbą spółgłosek miękkich. Jest w nim także zjawisko redukcji nieakcentowanych samogłosek.

Samogłoski

Samogłoski w języku słoweńskim

W języku słoweńskim jest 8 samogłosek (/a/, /e/, /ɛ/, /ə/, /i/, /o/, /ɔ/ oraz /u/). Odróżnia go to od bośniackiego, chorwackiego, serbskiego oraz macedońskiego, które posiadają po 5 samogłosek. Wszystkie samogłoski bywają akcentowane albo nieakcentowane, przy czym nieakcentowane /e/ oraz /o/ są bardzo rzadko. Wedle najnowszych badań, w języku nie jest iloczas, akcentowane samogłoski są jednak wymawiane dłużej niż nieakcentowane.

Spółgłoski

Słoweński ma 21 fonemów spółgłoskowych. W nawiasach podano spółgłoski występujące zaledwie jako alofony.

Wszystkie dźwięczne obstruenty ulegają ubezdźwięcznieniu w wygłosie, o ile nie poprzedzają wyrazu rozpoczynającego się samogłoską albo spółgłoską dźwięczną. W zbitkach spółgłoskowych jest upodobnienie wsteczne, przez co fonemy /x/ oraz /t͡s/ potrafią wystąpić w postaci alofonów, odpowiednio: ɣ oraz d͡z. Fonem /ʋ/ ma parę alofonów w zależności od kontekstu:

• Przed samogłoską: ʋ
• Na końcu sylaby albo przed spółgłoską: u̯
• Na początku sylaby po spółgłosce dźwięcznej: w
• Na początku sylaby po spółgłosce bezdźwięcznej: ʍ

Akcent

Wszystkie słowa w języku słoweńskim posiadają przynajmniej jedną akcentowaną sylabę. Akcent wyrazowy jest swobodny, ruchomy oraz ma charakter dynamiczny, choć w poniektórych dialektach jest także akcent melodyczny (toniczny). Zarówno w dialektach z akcentem dynamicznym, jak oraz z tonicznym, akcentowane sylaby bywają długie oraz krótkie (z wyjątkiem kilku peryferyjnych dialektów).

Akcent tradycyjnie oznacza się na dwa sposoby. W systemie z akcentem tonicznym używa się trzech znaków diakrytycznych: akcentu ostrego (´) dla oznaczenia tonacji długiej, podniesionej oraz rosnącej; odwróconego brevisu ( ̑ ) dla tonacji długiej oraz opadającej; oraz gravisu (`) dla tonacji krótkiej oraz opadającej. W systemie z akcentem dynamicznym oznaczenia posiadają inne zastosowanie. Akcent ostry oznacza sylabę długą oraz akcentowaną (a także samogłoski półprzymknięte /e/ oraz /o/, odpowiednio: é oraz ó, które są stale akcentowane), odwrócony brevis oznacza samogłoski półotwarte /ɛ/ oraz /ɔ/, odpowiednio: ȇ oraz ȏ. Gravis oznacza krótką sylabę.

Akcent z reguły nie jest zaznaczany w słoweńskiej ortografii. Wyjątkiem są rzadkie przypadki, kiedy akcent zaznacza się, aby zapobiec wieloznaczności, np. govorí 'mówi', govôri 'mów' (tryb rozkazujący); leží 'leży', lêži 'połóż się' (tryb rozkazujący). Najczęściej jednak znaczenia wyrazu da się domyślić się z kontekstu.

Gramatyka

Język słoweński jest językiem fleksyjnym. Rzeczowniki odmieniają się przez 6 przypadków (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, miejscownik oraz narzędnik) oraz 3 liczby (pojedyncza, podwójna oraz mnoga). Potrafią posiadać jeden z trzech rodzajów: męski, żeński albo nijaki. Rzeczowniki każdego z rodzajów odmieniają się inaczej, łącznie w języku słoweńskim jest 10 wzorów deklinacji. Nie ma rodzajników ani przedimków, ale określoność albo nieokreśloność bywa nieraz sygnalizowana określoną albo nieokreśloną formą przymiotnika, np. nov avto '(jakiś) nowy samochód', novi avto '(ten) nowy samochód'.

Czasowniki w słoweńskim odmieniają się przez 3 osoby oraz 3 liczby. Są 4 czasy gramatyczne: jeden prosty (teraźniejszy) oraz trzy złożone (przeszły, zaprzeszły, przyszły), wykonywane przy pomocy czasownika posiłkowego biti 'być'. Istnieją 3 tryby (oznajmujący, rozkazujący oraz przypuszczający) oraz 2 strony (czynna oraz bierna). Czasowniki posiadają też 4 imiesłowy, bezokolicznik oraz supinum. Nie wszystkie z tych kategorii bywają używane we wszystkich przypadkach.

Zapis

Współczesny alfabet słoweński (słow. abeceda) wywodzi się z alfabetu chorwackiego, opracowanego w połowie lat 40. XIX wieku przez Ljudevita Gaja na podstawie alfabetu czeskiego. Wcześniej pisownia języka słoweńskiego była nieuregulowana.

System używa jedynie liter alfabetu łacińskiego z dodatkowymi literami diakrytyzowanymi č, š oraz ž. Gdy jest to konieczne, w tekstach moga pojawić się także znaki diakrytyczne oznaczające akcent. Jedna litera albo dwuznak w języku słoweńskim oznacza zwykle ten sam fonem (wyjątkiem są litery e oraz o).

Litery alfabetu słoweńskiego:

Dwuznaki (nie są uznawane za osobne litery):

W nazwiskach o niesłoweńskim pochodzeniu są także litery: Ć (mehki č), Đ (mehki dž), Q (ku), W (dvojni ve), X (iks) oraz Y (ipsilon). Używane są także litery Ö oraz Ü, aby zaznaczyć niezgodną ze standardowym słoweńskim wymowę dialektów.

Regulacja

Standardowa słoweńska gramatyka oraz wymowa są określane przez Komitet Ortografii oraz Instytut Frana Ramovša Słoweńskiej Akademii Nauki oraz Sztuki (Slovenska akademija znanosti in umetnosti, SAZU). Najnowszą publikacją dotyczącą standardowej wymowy języka jest Slovenski pravopis. Ostatnia edycja była wydana w 2001 roku (edycja poprawiona w 2003) oraz zawiera ponad 130 tysięcy haseł słownikowych. W 2003 roku opublikowano wersję elektroniczną książki.

Oficjalnym słownikiem współczesnego języka słoweńskiego, przygotowanym także przez SAZU, jest Slovar slovenskega knjižnega jezika. Został opublikowany w 5 tomach w latach 1970-1991 oraz zawiera ponad 100 tysięcy haseł. W latach 90. XX wieku opracowano elektroniczną wersję słownika, która jest dostępna w internecie.

SAZU uważa Slovenski pravopis za normatywne źródło poprawnego języka słoweńskiego. Jeśli hasła ze słowników Slovenski pravopis oraz Slovar slovenskega knjižnega jezika różnią się, za normę uznaje się formę podawaną przez Slovenski pravopis.

Sprawdź też

• języki słowiańskie
• alfabet słoweński, literatura słoweńska
• dialekt prekmurski, dialekt rezjański