Język węgierski (węg. magyar nyelv) – trzeba do podgrupy języków ugryjskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej (z rodziny uralskiej). Językiem tym posługuje się przynajmniej 14 mln osób – przede wszystkim na Węgrzech, ale także w południowej Słowacji, środkowej Rumunii (Siedmiogród), północnej Serbii (Wojwodina), zachodniej Ukrainie (Zakarpacie), wschodniej Słowenii (Prekmurje) oraz wschodniej Austrii (Burgenland). Język węgierski ma status języka urzędowego na Węgrzech, w Słowenii (lokalnie) oraz w Wojwodinie. Jest to język aglutynacyjny. Współczesny węgierski język literacki powstał w XVI w. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim.
Kontrowersje wokół pochodzenia języka
Począwszy od XIX wieku pochodzenie języka węgierskiego podlegało dyskusji. Oryginalnie roztrząsano problem, czy język ten jest bliżej spokrewniony z językiem fińskim, jak uznaje się obecnie, czy też językiem tureckim w obrębie kontrowersyjnej grupy ugro-tureckiej. Podejmowano też próby łączenia tego języka z językiem etruskim, sumeryjskim, ormiańskim oraz kilkudziesięcioma innymi językami. Ugrofińskie pochodzenie Węgrów kwestionowane było wielokrotnie z pobudek politycznych.
Współcześnie język węgierski jest jednak powszechnie uznawany przez językoznawców za przedstawiciela rodziny ugrofińskiej, mimo iż wciąż wysuwane są teorie alternatywne.
Pochodzenie języka oraz porównanie z innymi językami jest dokładniej opisane w rozdziale: słownictwo.
Alfabet
Alfabet języka węgierskiego składa się z 40 liter: 14 samogłosek, 26 spółgłosek (9 złożonych z dwóch liter, 1 z trzech liter).
a, á, b, c, cs, d, dz, dzs, e, é, f, g, gy, h, i, í, j, k, l, ly, m, n, ny, o, ó, ö, ő, p, r, s, sz, t, ty, u, ú, ü, ű, v, z, zs
Fonetyka
W języku węgierskim jest wiele głosek nieistniejących w języku polskim. Pewne z nich, choć pisze się tak samo w języku polskim, wymawia się całkowicie inaczej.
Wymowa samogłosek
| samogłoska |
wymowa |
|
a
|
wymawiane jak a przy układzie warg jak przy o (å), krótko |
|
á
|
wymawiane prawie jak polskie a, ale z szerzej otwartymi ustami , długo (ok. 1,5 raza dłużej niż krótkie a) |
|
e
|
jak polskie e, krótko |
|
é
|
wymawiane pośrednio pomiędzy yj a ij (jak niemieckie eh w słowie nehmen), długo |
|
i
|
polskie i nie zmiękczające poprzedzającej spółgłoski, krótkie |
|
í
|
jak polskie i, tylko dłużej |
|
o
|
jak polskie o, ale z bardziej ścieśnionymi wargami (zbliżające się do u), krótkie |
|
ó
|
wymawiane jak ou (niemieckie oh w słowie Sohn), długo |
|
ö
|
wymawiane jak y przy układzie warg jak przy u (niemieckie ö), krótko |
|
ő
|
jak ö, tylko dłużej (niemieckie öh w Söhne) |
|
u
|
jak polskie u, krótko |
|
ú
|
jak polskie u, tylko dłużej |
|
ü
|
wymawiane jak y przy układzie warg jak przy u (niemieckie ü w München) |
|
ű
|
jak ü, tylko dłużej |
Różnica pomiędzy a a o opiera się na tym, że a wymawia się praktycznie jak polskie o, z tym że węgierskie o wymawia się jak polskie o z wyraźnie zaokrąglonymi wargami, co daje efekt głoski pomiędzy polskim o a u. Głoskę zapisywaną jako á wymawia się jako bardzo wyraźne polskie a.
Samogłoski węgierskie dzielą się na:
- krótkie: a, e, i, o, ö, u, ü,
- długie: á, é, í, ó, ő, ú, ű.
Należy wyraźnie różnicować głoski długie od krótkich. Głoski długie wymawiane są w przybliżeniu dwa razy dłużej niż krótkie. Należy także pamiętać, że w parach a - á, e - é dochodzi także do zmiany jakościowej głosek.
Wymowa spółgłosek
| spółgłoska |
wymowa |
|
cs
|
jak polskie cz |
|
dz
|
jak polskie dz |
|
dzs
|
jak polskie dż |
|
gy
|
jak zmiękczone d (jak di w wyrazach diakon/diwa) |
|
ly
|
jak polskie j |
|
ny
|
jak polskie ń |
|
s
|
jak polskie sz |
|
sz
|
jak polskie s |
|
ty
|
jak zmiękczone t |
|
v
|
jak polskie w |
|
zs
|
jak polskie ż |
(Spółgłoski nieuwzględnione w tabeli wymawia się w przybliżeniu jak w języku polskim).
- Spółgłoski podwójne wymawia się dłużej
- zmiękczeniu podlegają d, n, t (gy, ny, ty)
- zachodzi zjawisko asymilacji
- bezdźwięczne c, cs, f, k, p, s, sz, t, ty udźwięczniają się przed dźwięcznymi b, d, dz, dzs, g, gy, z, zs
- dźwięczne ubezdźwięczniają się przed bezdźwięcznymi
- spółgłoski pisane przy pomocy dwóch liter (cs, dz, dzs, gy, ly, ny, sz, ty, zs) przy podwojeniu tracą tracą drugą literę pierwszego znaku (cs+cs=ccs). Podwójne litery wymawia się długo. Pełną pisownię przywracamy przy przenoszeniu wyrazów.
Akcent
W języku węgierskim akcent pada stale na pierwszą sylabę wyrazu. Nie akcentuje się przedimków.
Harmonia wokaliczna
W języku węgierskim jest zjawisko harmonii samogłoskowej. Żeby dokładniej poznać to zjawisko, trzeba dokonać podziału na samogłoski nisko- oraz wysokobrzmiące:
- niskobrzmiące: a, á, o, ó, u, ú
- wysokobrzmiące: e, é, i, í, ö, ő, ü, ű
Harmonia samogłoskowa odgrywa ważną rolę przy dodawaniu końcówek, których przeważająca ilość na dwoistą formę zależną od samogłosek zawartych w wyrazie. Do samogłosek niskobrzmiących (tylnych) dodajemy końcówki z samogłoskami tylnymi, a do wysokobrzmiących (przednich) przednie.
Gramatyka
W węgierskiej gramatyce wyróżnia się następujące części mowy:
Rzeczownik
Węgierski rzeczownik odmienia się przez przypadki, które jednak tworzy się całkowicie inaczej niż we wszystkich językach europejskich. Język węgierski ma liczbę mnogą. Charakterystyczne są także końcówki dzierżawcze (odpowiedniki zaimków dzierżawczych).
Odmiana rzeczownika
W języku węgierskim nie ma rodzajów gramatycznych. Polskiej odmianie rzeczownika przez przypadki oraz używaniu ich z przyimkami odpowiadają końcówki okolicznikowe dodawane do wyrazów. Naturalnie ta "deklinacja", która powinna być nazywana aglutynacją, jest niczym innym jak prostym "dolepianiem" odpowiednika naszego przyimka na końcu wyrazu. I tak: vonat-ban oznacza dosłownie "pociąg-w" (= "w pociągu") - samo słowo właściwe poprzez dodanie tej końcówki przyimkowej nie zmienia formy, jak w języku polskim.
| nazwa przypadku |
końcówki |
znaczenie |
przykład |
| nominativus |
- |
(mianownik) |
vonat - pociąg |
| accusativus |
-t |
(biernik) |
vonatot (głoska o jest spójką) |
| dativus |
-nak, -nek |
(celownik) |
vonatnak - pociągowi |
| essivus-formalis |
-ként |
jako |
vonatként - jako pociąg |
| essivus-modalis |
-ul, -ül |
w jaki sposób |
lengyelül - po polsku |
| illativus |
-ba, -be |
do wnętrza (D); w (B) |
vonatba - do pociągu |
| inessivus |
-ban, -ben |
w (Ms) |
vonatban - w pociągu |
| elativus |
-ból, -ből |
z (D) |
vonatból - z pociągu |
| allativus |
-hoz, -hez, -höz |
do zewnątrz (D); ku (C) |
vonathoz - ku pociągowi |
| adessivus |
-nál, -nél |
przy (Ms); u (D) |
vonatnál - przy pociągu |
| ablativus |
-tól, -től |
od (D) |
vonattól - od pociągu |
| sublativus |
-ra, -re |
na (B) |
vonatra - na pociąg |
| superessivus |
-n, -on, -en, -ön |
na (Ms) |
vonaton - na pociągu |
| delativus |
-ról, -ről |
z (D); o (Ms) |
vonatról - o pociągu |
| instrumentalis-comitativus |
-val, -vel |
z (N); N |
vonattal - z pociągiem (asymilacja; "v" z przyrostków -val, -vel dołączane po spółgłosce zamienia się w tę spółgłoskę, np. kép + vel = képpel (z obrazem), ház + val = házzal (z domem), itp. Po samogłoskach zostaje v, np. óra + val = órával (z godziną). |
| causalis-finalis |
-ért |
za (B); dla (D); o (B); po (B) |
vonatért - o pociąg |
| translativus-factivus |
-vá, -vé |
w (B) |
vonattá - w pociąg (asymilacja, analogicznie jak w przy dodawaniu końcówki -val, -vel, "v" dołączane po spółgłosce zmienia się w tę spółgłoskę, np. kép + vé = képpé (w obraz [np. zmienia się w obraz, staje się obrazem]), ház + vá = házzá (w dom), ipt. Po samogłoskach zostaje v, np. drága + vá = drágává (staje się drogie) |
| terminativus |
-ig |
do czasu/miejsca (D) |
januárig - do stycznia |
| formalis |
-képp, -képpen |
jako (M); w charakterze (D) |
segítségképp(en) - jako pomoc |
| temporalis |
-kor |
o (godzinie) |
hét órakor - o godzinie siódmej |
| genitivus |
-nak, -nek |
(w przybliżeniu dopełniacz) |
embernek (a feje) - (głowa) człowieka |
| sociativus |
-stul, -stül |
wraz z |
családostul - z rodziną |
| locativus |
-t, -ott, -ett, -ött |
w (dotyczy tylko poniektórych miast) |
Győrött - w Győrze (miasto) |
| distributivus |
-nként |
1) co (oznacza, że zjawisko powtarza się co pewien okres), 2. na |
évenként - co roku, személyenként - na osobę (przypada) |
| distributivus temporalis |
-nta, -nte |
Oznacza, że zjawisko odnosi się do jakiegoś okresu, przedziału czasu. |
hetente - tygodniowo |
| modalis-essivus I |
-(a)n, -(e)n |
jak |
vidáman - wesoło |
| modalis-essivus II |
-lag, -leg |
jak |
egyhangúlag - jednogłośnie |
| multiplicativus |
-szor, -szer, -ször |
ile razy |
egyszer - jeden raz |
Warto też zauważyć ogólną zasadę, że jeśli wyraz kończy się na krótką samogłoskę a albo e, to po dodaniu wymienionych wyżej końcówek (z wyjątkiem -kor) samogłoska ta ulega wydłużeniu, np. haza (ojczyzna), hazában, hazától, hazára, hazának; megye (komitat), megyébe, megyével, megyéhez, itd.
Miasta
Przy odmianie nazw miejscowości rdzennie węgierskich (tzn. znajdujących się na obszarze historycznych Węgier, tzw. Korony św. Stefana) trzeba traktować je jak wzgórze, na które się wchodzi, a nie obszar, do którego się wchodzi. Dlatego jeśli mówimy o mieście jako o miejscu znajdowania się, najczęściej nie używamy inessivusa (-ban/-ben - w czymś), ale superessivusa (-an/-en/-ön/-n - na czymś). Analogicznie, mówiąc o celu podróży używamy nie illativusa (-ba/-be - do środka czegoś), lecz sublativusa (-ra/-re - na coś), a o punkcie wyjazdu - nie elativusa (-ból/-ből - ze środka czegoś), ale delativusa (-ról/-ről - z wierzchu czegoś). Dotyczy to też samych Węgier, ale nie dotyczy innych miast oraz krajów. A więc: Budapesten, Budapestre, Budapestről; Miskolcon, Miskolcra, Miskolcról; także Nagyváradon (Oradea) itd., Besztercebányán (Bańska Bystrzyca) itd.; a przede wszystkim Magyarországon, Magyarországra, Magyarországról (podobnie jak po polsku: na Węgrzech, na Węgry).
Wyjątków od tej zasady jest sporo - są to miejscowości kończące się na -n, -ny oraz -város ("miasto"), oraz przeważajaca ilość kończąca się na -m, -i. Czyli: Veszprémben, Veszprémbe, Veszprémből; Sopronban, Sopronba, Sopronból; Pozsonyban, Pozsonyba, Pozsonyból (Bratysława).
Miejscowości zagraniczne nie stosują się do zasady "wzgórza". Czyli: Varsóban itd. (Warszawa), Bukarestben itd. Wenecja - miasto we Włoszech - odmienia się: Velencében, Velencébe, Velencéből, ale wieś pomiędzy Budapesztem a Székesfehérvárem, która nazywa się tak samo - Velence - już będzie się odmieniać wg zasady "wzgórza": Velencén, Velencére, Velencéről.
Czasami, zamiast inessivusa oraz superessivusa, używa się starej, ugrofińskiej końcówki locativusa -ott/-ött/-ett (słychać ją w takich słówkach, jak itt - tu, ott - tam, alatt - pod, fölött - nad, között - między). Dotyczy ona z reguły miast zakończonych na -vár (dosł. zamek) - jak Kaposvár ⇒ Kaposvárott, Gyulafehérvár ⇒ Gyulafehérvárott (Alba Iulia) oraz kilku innych, np. Pécs ⇒ Pécsett, Győr ⇒ Győrött. Dla określenia ruchu używa się tradycyjnie sublativusa oraz delativusa. Końcówka locativusa nie jest obowiązkowa dla tych kilku pozostałych miast oraz ma tu z reguły znaczenie historyczne - powiada się też Pécsen, Győrben - natomiast cały czas trzeba używać locativusa dla miast zakończonych na -vár, a więc nie da się powiedzieć: Kaposvárban albo Kaposváron.
Liczba mnoga
Liczbę mnogą tworzymy za pomocą końcówki -k.
Np.jó - jók (dobry-dobrzy,dobre) ajtó - ajtók (jedne drzwi-kilkoro drzwi)
Jeżeli wyraz kończy się na samogłoskę -a albo -e,to samogłoski te,po dodaniu do nich przyrostków,wydłużają się na -á oraz -é.
Np.lámpa - lámpák (lampa-lampy) tábla - táblák (tablica-tablice) barna - barnák (brązowy-brązowe) lecke - leckék (lekcja-lekcje)
Jeśli wyraz kończy się spółgłoską, to pomiędzy temat a przyrostek liczby mnogiej wstawiamy samogłoskę łączącą. Dla wyrazów z samogłoskami przednimi jest nią -e albo -ö,a z samogłoskami tylnymi -o albo -a.
Np.érdekes - érdekesek (ciekawy-ciekawe) szék - székek (krzesło-krzesła) mennyezet - mennyezetek (sufit-sufity) rossz - rosszak (zły-złe,źli) munkás - munkások (robotnik-robotnicy)
Wyrazy zakończone na -ú, otrzymują samogłoskę łączącą -a-.
Np. hosszú - hosszúak (długi - długie)
Wyrazy zakończone na -ű, otrzymują samogłoskę łączącą -e-.
Np. gyönyörű - gyönyörűek (wspaniały - wspaniałe, wspaniali)
Po liczebnikach nie ma potrzeby stawiania rzeczownika w liczbie mnogiej, liczebnik dostatecznie jasno wyznacza ilość, np. két kutya - dwa psy (dosłownie: dwa pies), öt forint - pięć forintów (dosłownie: pięć forint).
Odmiana dzierżawcza
W języku węgierskim są zaimki dzierżawcze (polskie: mój, twój itd. - patrz odp. sekcja), ale używa się ich rzadko. Najczęściej, analogicznie jak przy odmianie rzeczownika, zastępuje się je za pomocą specjalnych końcówek dzierżawczych.
Jeden posiadacz
jeden przedmiot posiadany |
Wielu posiadaczy
jeden przedmiot posiadany |
| mój(a,e) → -m, -om, -am, -em, -öm |
nasz(a,e) → -nk, -unk, -ünk |
| twój(a,e) → -d, -od, -ad, -ed, öd |
wasz(a,e) → -tok, -tek, -tök, -otok, -atok, -etek, -ötök |
| jego/jej → -a, -e, ja, -je |
ich → -uk, -ük, -juk, jük |
Jeden posiadacz
wiele przedmiotów posiadanych |
Wielu posiadaczy
wiele przedmiotów posiadanych |
| moi/moje → -im, -aim, -eim, -jaim, -jeim |
nasi/nasze → -ink, -aink, -eink, -jaink, -jeink |
| twoi/twoje → -id, -aid, -eid, -jaid, -jeid |
wasi/wasze → -itok, -itek, -aitok, -eitek, -jaitok, -jeitek |
| jego/jej → -i, -ai, -ei, -jai, -jei |
ich → -ik, -aik, -eik, -jaik, -jeik |
Przy odmianie rzeczowników przez osobowe końcówki dzierżawcze obowiązuje przeistoczenie końcowych samogłosek -a oraz -e na -á oraz-é oraz zmiany rdzenne jakie są przy dodawaniu końcówek przylegających samogłoskami łączącymi.
Przykłady:
| szoba (pokój) |
|
| szobám (mój pokój) |
szobád (twój pokój) |
szobája (jego pokój) |
szobánk (nasz pokój) |
szobátok (wasz pokój) |
szobájuk (ich pokój) |
| szobáim (moje pokoje) |
szobáid (twoje pokoje) |
szobái (jego pokoje) |
szobáink (nasze pokoje) |
szobáitok (wasze pokoje) |
szobáik (ich pokoje) |
| könyv (książka) |
|
| könyvem (moja książka) |
könyved (twoja książka) |
könyve (jego książka) |
könyvünk (nasza książka) |
könyvetek (wasza książka) |
könyvük (ich książka) |
| könyveim (moje książki) |
könyveid (twoje książki) |
könyvei (jego książki) |
könyveink (nasze książki) |
könyveitek (wasze książki) |
könyveik (ich książki) |
Konstrukcja dzierżawcza
Gdyż język węgierski nie ma dopełniacza, zastępuje go odpowiednia konstrukcja dzierżawcza, która opiera się na zestawieniu strony posiadającej z przedmiotem posiadanym.
Posiadanie proste
- konstrukcja prosta - strona posiadająca nie przybiera żadnej końcówki, przedmiot posiadany przybiera osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. lp. bądź lmn. - zależnie od liczby przedmiotów np.:
ubranie chłopca - a fiú ruhája (gdzie fiú znaczy chłopiec, a ruha ubranie)
- konstrukcja złożona - strona posiadająca przybiera końcówkę -nak, -nek. Przedmiot posiadany przybiera przedimek określony 'a' albo 'az', np.:
ubranie chłopca - a fiúnak a ruhája
- Obie konstrukcje w tłumaczeniu oznaczają to samo oraz nie ma pomiędzy nimi żadnej różnicy poza stylistyczną.
Posiadanie złożone
Ma miejsce, kiedy strona posiadana jest równocześnie stroną posiadającą. Pierwsza strona posiadająca nie przybiera końcówki, natomiast druga przybiera osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. lp. bądź lmn. oraz końcówkę -nak, -nek. Przedmiot posiadany otrzymuje przedimek a, az oraz osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. np.:
guzik ubrania chłopca - a fiú ruhájának a gombja (gdzie gombja znaczy: jego - ubrania - guzik)
Pytania
Jeśli chcemy odpowiedzieć na pytanie: kié? (czyj?) np.: kié a ruha (czyje jest ubranie?) to używamy bezosobowej konstruckji dzierżawczej -é: odpowiedź: fiúé (chłopca), fiúké (chłopców) Ma ona zastosowanie tylko kiedy akcentujemy posiadacza, kiedy chodzi o coś takiego: "ubranie trzeba do chłopca" = "a ruha a fiúé", albo po prostu "a fiúé", jak z kontekstu już wiadomo, o co chodzi. W innych przypadkach możemy tak: "ez a fiú ruhája"= "to jest ubranie chłopca".
Zaimek dzierżawczy
Jeśli na pytanie kié? chcemy odpowiedzieć: mój, twój, nasz, jego itp., używamy zaimków dzierżawczych: enyém mój (moja, moje), tiéd twój (twoja, twoje), övé jego, jej, miénk nasz, nasza, nasze, tiétek wasz, wasza, wasze, övék ich. A więc: Kié a ruha? - Az enyém = Czyje to ubranie? - Moje.
Wyrażanie posiadania
W języku węgierskim nie ma czasownika mieć w takiej postaci, jak w innych językach indoeuropejskich (ang. to have, niem. haben, fr. avoir, itp.; ściślej - jest czasownik bír, ale oznacza on rozporządzać czymś, posiadać coś). Do wyrażenia posiadania używa się konstrukcji typu:
"posiadacz" w celowniku + czas. być + obiekt "posiadany" z końcówką dzierżawczą. Np.:
Mam duży dom = Nekem van a nagy házam (ház + am = házam - mój dom)
Stefan ma trzy konie = Istvánnak van három lova (ló + a = lova - jego koń; po liczebniku stale jest liczba pojedyncza)
Węgry nie posiadają dostępu do morza = Magyarországnak nincs kijárata a tengerhez (nincs = nem van; kijárat + a = kijárata - jego dostęp, dosł. wyjście)
Nie miałeś o tym pojęcia = Neked nem volt fogalmad erről (fogalom + ad = fogalmad - twoje pojęcie)
Ale jeśli obiekt "posiadający" nie jest "właścicielem" obiektu "posiadanego", używamy nieco innej konstrukcji:
"posiadacz" w adessivusie (-nál/-nél) + czas. być z przedrostkiem meg + obiekt "posiadany", niekoniecznie z końcówką dzierżawczą
Mam twoją książkę = Nálam van a könyved. (końc. dzierżawcza 2. osoby - bo książka jest twoja, nie moja)
Czy on ma klucz? = Van nála kulcs? (brak końcówki dzierżawczej, bo chodzi nie o jego klucz, ale ogólnie o klucz)
Natomiast dwa poniższe zdania oznaczają: Czy masz prawo jazdy? (prawo jazdy - vezető jogosítvány albo krócej jogosítvány, jogsi). Ale:
Van (neked) (vezetői) jogosítványod? = Czy masz uprawnienia do kierowania pojazdami?
Nálad van a (vezetői) jogosítványod? = Czy masz w tej chwili przy sobie prawo jazdy?
Łączenie końcówek
W języku węgierskim da się połączyć ze sobą najwyżej dwie końcówki, przy czym najpierw jest końcówka dzierżawcza albo końcówka liczby mnogiej, następnie - końcówka przypadka. Gdyż końcówki dzierżawcze dla liczby mnogiej są inne, niż dla pojedynczej, wcale nie wystąpi końcówka dzierżawcza z końcówką liczby mnogiej. Inaczej jest w jęz. fińskim: najpierw mamy końcówkę liczby mnogiej, potem końcówkę przypadka, jako ostatnią - końcówkę dzierżawczą (a więc trzy naraz):
pol.: dom - domy - mój dom - moje domy
węg.: ház - ház-ak - ház-am - ház-aim
fiń.: talo - talo-i - talo-ni - talo-i-ni
pol.: w domu - w domach - w moim domu - w moich domach
węg.: ház - ház-ak-ban - ház-am-ban - ház-aim-ban
fiń.: talo - talo-i-ssa - talo-ssa-ni - talo-i-ssa-ni
Należy zauważyć, że w języku węgierskim odrzuca się końcówkę biernika, jeśli jest razem z końcówką dzierżawczą, która ma w sobie spółgłoskę:[1]
Várom a barátaim - Czekam na moich przyjaciół (teoretycznie winno być Várom a barátaimat)
Eladták a kerted tudtodon kívül - Sprzedali twój ogród bez twojej wiedzy (teoretycznie winno być Eladták a kertedet...)
Ale: A szomszéd megvette a házát - Sąsiad kupił jego dom (tu mamy wszystkie końcówki: dzierżawczą -a oraz biernika -t)
Z innymi przypadkami się tak nie robi, bo zaciemniłoby to sens wypowiedzi - w przykładzie z ogrodem mamy tudtodon kívül: tudtodon = tudat (wiedza) + końc. dzierżawcza 2. os. -od + końcówka superessivusa -on, której wymaga wyraz kívül (poza, oprócz).
Czasownik
W języku węgierskim wyróżnia się dwie koniugacje:
- Podmiotową
- gdy czasownik jest nieprzechodni: Ülök - Siedzę.
- gdy czasownik jest przechodni, ale nie ma dopełnienia: Eszek - Jem.
- gdy przedmiot, na którym operuje jest nieokreślony: Szeretek egy embert. - Kocham człowieka.
- Przedmiotową
- gdy przedmiotem jest nazwa własna - imię, miejscowość, kraj, itp.: Szeretem Sándort. - Kocham Aleksandra. Szeretem Magyarországot. - Kocham Węgry.
- gdy przedmiot jest określony (przez użycie przedimka a/az): Szeretem a férjet. - Kocham męża.
- gdy przedmiotem jest wyraz z przyrostkiem dzierżawczym: Szeretem a férjemet. - Kocham mojego męża.
- gdy przedmiotem jest jeden z wyrazów: ő (on, ona, ono), ön (pan), ez (ten, ta, to), az (tamten, tamta, tamto), valamennyi (wszyscy, wszystko), egymás (siebie), magam (ja sam), magad (ty sam), maga (on sam), magunk (my sami), magatok (wy sami), maguk (oni sami), zaimki kończące się na -ik, np. melyik? (który?): Szeretem önt. - Kocham pana.
- gdy przedmiotem jest liczebnik porządkowy: Olvasom a huszadik könyvet. - Czytam dwudziestą książkę.
- gdy przedmiotem jest zdanie podrzędne, a orzeczenie zdania nadrzędnego wymaga biernika:
- w mowie zależnej: Látom, hogy szereted a férjedet. - Widzę, że kochasz twojego męża.
- w mowie niezależnej: Szeretlek. - feleli Mária. - Kocham cię- odpowiada Maria. (Słowo objaśnienia - Szeretlek. - zdanie podrzędne w koniugacji podmiotowej, Feleli Mária. - zdanie nadrzędne w koniugacji przedmiotowej. Zdanie podrzędne jest przedmiotem zdania nadrzędnego.)
Ale:
Belépve a lakásomba, rájött, hogy világít a lámpa - Wchodząc do (mojego) mieszkania, zorientował się, że świeci się lampa; orzeczenie zdania nadrzędnego - czasownik rájön (wpaść na coś, zorientować się) - łączy się z sublativusem (końc. -ra/-re), dlatego jest w koniugacji podmiotowej. Dokładniej byłoby: ...arra jött rá, hogy... - zorientował się na tym, że...
Hiszem, hogy a szerelem győz - Wierzę, że miłość zwycięży: orzeczenie zdania nadrzędnego - czasownik hisz (wierzyć) - łączy się w tym przypadku z inessivusem (-ban/-ben) (czyli: Abban hiszek, hogy... - Wierzę w to, że... - dosł. "wierzę w tym"), dlatego jest w koniugacji podmiotowej. (Ale: úgy hiszem, hogy... = azt hiszem, hogy... - uważam, że...; w mowie potocznej skraca się do asszem)
Örülök, hogy találkozunk - Cieszę się, że się spotykamy; örül + celownik (-nak/-nek) (cieszę się temu, że...)
Bezokolicznik
Bezokolicznik czasownika węgierskiego kończy się na ni np. tudni - wiedzieć. W pewnych czasownikach (zakończonych zbitkami spółgłoskowymi albo spółgłoską poprzedzoną długą samogłoską) końcówka ni jest poprzedzona samogłoską a albo e np.: hallani - słyszeć, kezdeni - zaczynać.
Formą słownikową czasowników w języku węgierskim nie jest - jak to ma miejsce w przypadku większości języków - forma bezokolicznikowa, lecz forma 3. osoby l. poj. koniugacji podmiotowej.
W języku węgierskim bezokolicznik może pełnić funkcje rzeczownika, jego nazwa w dosłownym tłumaczeniu brzmi: imiesłów rzeczownikowy.
Bezokolicznik z końcówkami osobowymi
Gdy bezokolicznik jest używany w połączeniu z czasownikiem bezosobowym (po polsku np.: trzeba, można, należy), wielokrotnie trzeba do tego bezokolicznika dołączyć końcówki, wskazujące, jakiej osoby dotyczy.
| osoba |
końcówka |
| Én |
-nom, -nem, -nöm |
| Te |
-nod, -ned, -nöd |
| Ő |
-nia, -nie |
| Mi |
-nunk, -nünk |
| Ti |
-notok, -netek, -nötök |
| Ők |
-niuk, -niük |
Np.: szerezni (zdobywać) - szereznem, szerezned, szereznie, szereznünk, szereznetek, szerezniük; futni (biegać) - futnom, futnod, futnia, futnunk, futnatok, futniuk
Takie czasowniki bezosobowe to: kell - trzeba (wraz z formą czasu przeszłego kellett - trzeba było, trybu przypuszczającego czasu teraźniejszego - kellene, czyli powinien, oraz przeszłego - kellett volna, czyli powinien był), muszáj - trzeba, ale silniejsze niż kell, szabad - wolno, można, tilos - zabronione. Wielokrotnie też dodaje się dopełnienie - rzeczownik w celowniku - mówiące, kogo te czasowniki dotyczą.
(Nekem) Holnap munkába kell mennem - Jutro muszę iść do pracy.
(Neked) Végre meg kellene javítanod ezt a kiöntőt - Powinieneś wreszcie naprawić ten zlew.
szabad leülnöm? - Czy mogę usiąść?
Itt nektek tilos dohányoznotok - Nie możecie tu palić papierosów.
Czas teraźniejszy
Końcówki czasu teraźniejszego
| osoba |
końcówki koniugacji
podmiotowej |
końcówki koniugacji
przedmiotowej |
| Én |
-ok, -ek, -ök |
-om, -em, -öm |
| Te |
-sz |
-od, -ed, -öd |
| Ő |
- |
-ja, -i |
| Mi |
-unk, -ünk |
-juk, -jük |
| Ti |
-tok, -tek, -tök |
-játok, -itek |
| Ők |
-nak, -nek |
-ják, -ik |
Końcówki dołączamy zgodnie z zasadami harmonii samogłosek. Przykłady:
- vágni (ciąć)
- koniugacja podmiotowa: vágok, vágsz, vág, vágunk, vágtok, vágnak
- koniugacja przedmiotowa: vágom, vágod, vágja, vágjuk, vágjátok, vágják
- kenni (smarować)
- koniugacja podmiotowa: kenek, kensz, ken, kenünk, kentek, kennek
- koniugacja przedmiotowa: kenem, kened, keni, kenjük, kenitek, kenik
- törni (tłuc, rozbijać)
- koniugacja podmiotowa: török, törsz, tör, törünk, törtök, törnek
- koniugacja przedmiotowa: töröm, töröd, töri, törjük, töritek, törik
Uwagi dotyczące koniugacji podmiotowej
- W przypadku kiedy temat czasownika kończy się na spółgłoskę: -s, -z, -sz, -zs, -dz w 2. os. l poj. używamy końcówek -ol, -el, öl zamiast -sz. Przykłady: olvasni (czytać) → olvasol (czytasz), dolgozni (pracować) → dolgozol (pracujesz), venni (brać/kupować niereg. temat vesz-) → veszel (bierzesz/ kupujesz).
- Istnieje grupa czasowników tzw. ikowych, które w trzeciej osobie l. poj. konugacji podmiotowej przyjmują końcówkę -ik oraz przeważnie w pierwszej osobie tejże konugacji końcówki: -om, -em, -öm. Przykłady:
- dolgozni → dolgozom, dolgozol, dolgozik, dolgozunk, dolgoztok, dolgoznak
- lakni (mieszkać) → lakok albo lakom, laksz, lakik, lakunk, laktok, laknak
- enni (jeść niereg. temat esz-) → eszem, eszel, eszik, eszünk, esztek , esznek
- Gdy temat czasownika jest zakończony na dwie spółgłoski albo -ít, to przed końcówkami -sz, -oraz -nak/nek trzeba dodać samogłoskę łączącą a/e otrzymujemy wtedy odpowiednio: -asz/esz, oraz -anak/enek, zaś przed -tok/tek/tök dodajemy samogłski o/e/ö, otrzymując: -otok/etek/ötök. (Samogłoska łacząca jest taka sama jak samogłoska w dodawanej końcówce) Przykłady:
- mondani (powiedzieć) → mondok, mondasz, mond, mondunk, mondotok, mondanak
- fürödni (kąpać się, cz. ikowy, niereg. temat fürd-) → fürdöm albo fürdök, fürdesz albo fürödsz, fürdik, fürdünk, fürdötök, fürdenek
- tanítani (uczyć kogoś) → tanítok, tanítasz, tanít, tanítunk, tanítotok, tanítanak
Uwagi dotyczące koniugacji przedmiotowej
- W końcówkach zaczynających się od -j czyli: -ja, -juk/jük, -játok, -ják spółgłoska ta asymiluje się ze spółgłoskami: dz, dzs, s, sz, z, zs. Oznacza to, że przy dołączeniu takiej końcówki j znika a spółgłoska tematu ulega w tym miejscu wydłużeniu. Przykłady:
- olvasni (czytać) → olvasom, olvasod, olvassa, olvassuk, olvassátok, olvassák
- nézni (patrzeć) → nézem, nézed, nézi, nézzük, nézitek, nézik
Czas przeszły
Końcówki czasu przeszłego
W czasie przeszłym wyróżnia się trzy kategorie:
| Osoba |
Kategoria I |
Kategoria II |
Kategoria III |
końcówki koniugacji
podmiotowej |
końcówki koniugacji
przedmiotowej |
końcówki koniugacji
podmiotowej |
końcówki koniugacji
przedmiotowej |
końcówki koniugacji
podmiotowej |
końcówki koniugacji
przedmiotowej |
| Én |
-tam, -tem |
-tam, -tem |
-ottam, -ettem, -öttem |
-ottam, -ettem, -öttem |
-tam, tem |
-tam, tem |
| Te |
-tál, -tél |
-tad, -ted |
-ottál, -ettél |
-ottad, -etted, -ötted |
-tál, -tél |
-tad, -ted |
| Ő |
-t |
-ta, -te |
-ott, -ett, -ött |
-otta, -ette, -ötte |
-ott, -ett, -ött |
-ta, -te |
| Mi |
-tunk, -tünk |
-tuk, -tük |
-ottunk, -ettünk, -öttünk |
-ottuk, -ettük, -öttük |
-tunk, -tünk |
-tuk, -tük |
| Ti |
-tatok, -tetek |
-tátok, -tétek |
-ottatok, -ettetek, -öttetek |
-ottátok, -ettétek, -öttétek |
-tatok, -tetek |
-tátok, -tétek |
| Ők |
-tak , -tek |
-ták, -ték |
-ottak , -ettek, -öttek |
-ották, -ették, -ötték |
-tak , -tek |
-ták, -ték |
Podział czasowników na poszczególne kategorie:
Kategoria I
- czasowniki, których tematy kończą się na: j, l, ly, n, ny, r
- czasowniki dwusylabowe, nieprzechodnie, których tematy kończą się na ad albo ed
Przykłady:
-
- tanulni (uczyć się)
- koniugacja podmiotowa: tanultam, tanultál, tanult, tanultunk, tanultatok, tanultak
- koniugacja przedmiotowa: tanultam, tanultad, tanulta, tanultuk, tanultátok, tanulták
Kategoria II
- czasowniki, których temat kończy się na dwie spółgłoski
- czasowniki, których tematy kończą się na ít
- czasowniki jednosylabowe, których tematy zakończone są samogłoską krótką + t
Kategoria III
- Do tej kategorii należą pozostałe czasowniki.
Przykład:
- czasownik lakni (mieszkać):
- laktam, laktál, lakott, laktunk, laktatok, laktak.
Czas przyszły
Czynność przyszłą wyraża się na dwa sposoby:
1. Za pomocą czasownika posiłkowego fog (dosł. łapać) łączonego z bezokolicznikiem czasownika zasadniczego, np.
PODM.: fogok várni, fogsz várni, fog várni, fogunk várni, fogtok várni, fognak várni - będę, będziesz, będzie... czekać
PRZEDM.: fogom várni, ...
Taka konstrukcja wielokrotnie odpowiada polskiemu aspektowi niedokonanemu, choć Węgrzy aspektów nie rozróżniają.
2. Za pomocą odpowiedniego przedrostka, np. várok - czekam, megvárom - poczekam
Taka konstrukcja wielokrotnie odpowiada polskiemu aspektowi dokonanemu. Jednak - analogicznie jak w wielu innych językach - dodanie przedrostka wielokrotnie zmienia znaczenie czasownika, a wtedy tego, czy mówimy o czynności przyszłej, czy teraźniejszej, trzeba domyślać się z kontekstu:
Felhívom Lacit, ne zavarj - Dzwonię do Władka, nie przeszkadzaj. (czas teraźniejszy)
Felhívom Lacit este - Zadzwonię do Władka wieczorem. (czas przyszły)
Sam czasownik hívni znaczy wołać, wzywać; z przedrostkiem fel znaczy telefonować, z przedrostkiem meg - zapraszać, z przedrostkiem ki - wyzywać (na pojedynek), itp.
Jedynym czasownikiem posiadającym formy czasu przyszłego jest czasownik być (lenni - p. odp. sekcja).
Tryb rozkazujący
Podstawowe końcówki trybu rozkazującego są następujące:
| osoba |
końcówki koniugacji
podmiotowej |
końcówki koniugacji
przedmiotowej |
| Én |
-jak, -jek |
-jam, -jem |
| Te |
-j (-jál, -jél) |
-d (-jad, -jed) |
| Ő |
-jon, -jen, -jön |
-ja, -je |
| Mi |
-junk, -jünk |
-juk, -jük |
| Ti |
-jatok, -jetek |
-játok, -jétek |
| Ők |
-janak, -jenek |
-ják, -jék |
Jak widać, wyznacznikiem trybu rozkazującego jest głoska j. Ale zachodzą następujące zmiany:
1. Jeśli temat czasownika kończy się na -s, -st oraz krótką samogłoskę + t, j zmienia się na -ss.
2. Jeśli temat czasownika kończy się na -t z wyj. p. 1, j zmienia się na -ts.
3. Jeśli temat czasownika kończy się na -sz albo -szt, j zmienia się na -ssz.
4. Jeśli temat czasownika kończy się na -z, j zmienia się na -zz.
5. Jeśli temat czasownika kończy się na -dz, j zmienia się na -ddz.
6. Dla czasowników ikowych końcówka 1. os. l. poj. koniugacji podmiotowej jest taka sama, jak dla przedmiotowej.
Przykłady:
égni (spalać - temat ég-): PODM.: égjek, égj(él), égjen, égjünk, égjetek, égjenek; PRZEDM.: égjem, ég(je)d, égje, égjük, égjétek, égjék
vágni (ciąć - temat vág-): PODM.: vágjak, vágj(ál), vágjon, vágjunk, vágjatok, vágjanak; PRZEDM.: vágjam, vág(ja)d, vágja, vágjuk, vágjátok, vágják
szőni (tkać - temat sző-): PODM.: szőjek, szőj(él), szőjön, szőjünk, szőjetek, szőjenek; PRZEDM.: szőjem, sző(je)d, szője, szőjük, szőjétek, szőjék
mosni (myć - temat mos-): PODM.: mossak, moss(ál), mosson, mossunk, mossatok, mossanak; PRZEDM.: mossam, mos(sa)d, mossa, mossuk, mossátok, mossák
festeni (malować - temat fest-): PODM.: fessek, fess(él), fessen, fessünk, fessetek, fessenek; PRZEDM.: fessem, fes(se)d, fesse, fessük, fessétek, fessék
ütni (uderzać - temat üt): PODM.: üssek, üss(él), üssen, üssünk, üssetek, üssenek; PRZEDM.: üssem, üs(se)d, üsse, üssük, üssétek, üssék
tanítani (uczyć kogoś - temat tanít-): PODM.: tanítsak, taníts(ál), tanítson, tanítsunk, tanítsatok, tanítsanak; PRZEDM.: tanítsam, taníts(a)d, tanítsa, tanítsuk, tanítsátok, tanítsák
sérteni (ranić - temat sért-): PODM.: sértsek, sérts(él), sértsen, sértsünk, sértsetek, sértsenek; PRZEDM.: sértsem, sérts(e)d, sértse, sértsük, sértsétek, sértsék
játszani (bawić się - czasownik ikowy, temat játsz-): PODM.: játsszam, játssz(ál), játsszon, játsszunk, játsszatok, játsszanak; PRZEDM.: játsszam, játszd/játsszad, játssza, játsszuk, játsszátok, játsszák
fejleszteni (rozwijać, udoskonalać - temat fejleszt-): PODM.: fejlesszek, fejlessz(él), fejlesszen, fejlesszünk, fejlesszetek, fejlesszenek; PRZEDM.: fejlesszem, fejleszd/fejlesszed, fejlessze, fejlesszük, fejlesszétek, fejlesszék
hozni (nosić - temat hoz-): PODM.: hozzak, hozz(ál), hozzon, hozzunk, hozzatok, hozzanak; PRZEDM.: hozzam, hozd/hozzad, hozza, hozzuk, hozzátok, hozzák
fogódzani (trzymać się czegoś - czasownik ikowy, temat fogódz-): PODM.: fogóddzam, fogóddz(ál), fogóddzon, fogóddzunk, fogóddzatok, fogóddzanak; PRZEDM.: fogóddzam, fogódzd/fogóddzad, fogóddza, fogóddzuk, fogóddzátok, fogóddzák
Przeczenie w trybie rozkazującym (zakaz) wyrażamy nie słowem nem, jak przy formie oznajmującej, ale słowem ne:
Ne írj az asztalon! - Hiszen nem írok. = Nie pisz po stole! - Przecież nie piszę.
Tryb rozkazujący stosujemy w węgierskim nie tylko w takich przypadkach, jak w polskim - do wyrażenia rozkazu, życzenia, itp. - ale też w zdaniach podrzędnych z łącznikiem żeby (w językach romańskich odpowiada mu w tym przypadku tryb łączący). Dlatego formy trybu rozkazującego tworzy się nie tylko dla 2. osoby, ale dla wszystkich osób. Słówko żeby to po węgiersku hogy - identycznie, jak że, tak więc tryb rozkazujący zmienia sens zdania z hogy.
Mondta, hogy Mari vegyen néhány tojást. - Powiedział, żeby Mari kupiła parę jajek.
Mondta, hogy Mari vett néhány tojást. - Powiedział, że Mari kupiła parę jajek.
Bywają wielokrotnie przypadki, że formy trybu rozkazującego są identyczne z formami trybu oznajmującego - wtedy sensu takiego zdania da się się tylko domyślać:
Mondta, hogy Mari vegye ki a tojásokat a hűtőszekrényből. = Powiedział, żeby Mari przyniosła jajka z lodówki = Powiedział, że Mari przyniesie jajka z lodówki. (w 3. os. l. poj. koniugacji przedmiotowej formy czasownika kivenni dla obu trybów są identyczne).
Przeczenie:
Felhúzta a kesztyűt, hogy ne fázzon a keze. - Założył rękawiczki, żeby nie marzły mu ręce.
Csak nehogy elmeneküljön! - Żeby tylko nie uciekł!
Końcówki -lak/-lek
Jeśli czasownik przechodni jest w 1. osoby liczby pojedynczej, a jego dopełnienie jest w 2. osobie w bierniku, nie stosujemy do tego czasownika zwykłej końcówki koniugacji przedmiotowej, lecz końcówki -lak/-lek:
Szeretek túrázni = Kocham chodzić na wycieczki.
Szeretem őt = Kocham ją / jego.
Szeretlek = Kocham cię.
Vártam egy óráig - Czekałem godzinę.
Vártam a kettest. - Czekałem na (autobus) dwójkę.
Vártalak egy óráig - Czekałem na ciebie godzinę.
Nem akarlak látni. - Nie chcę cię widzieć.
Anyukám kérte, hogy hívjalak fel. - Mama prosiła, żebym do ciebie zadzwonił.
Tryb przypuszczający
Czas teraźniejszy
Końcówki trybu przypuszczającego w czasie teraźniejszym są następujące:
| osoba |
końcówki koniugacji
podmiotowej |
końcówki koniugacji
przedmiotowej |
| Én |
-nék |
-nám, -ném |
| Te |
-nál, -nél |
-nád, -néd |
| Ő |
-na, -ne |
-ná, -né |
| Mi |
-nánk, -nénk |
-nánk, -nénk |
| Ti |
-nátok, -nétek |
-nátok, -nétek |
| Ők |
-nának, -nének |
-nák, -nék |
W 1. os. l. poj. koniugacji podmiotowej końcówka jest ta sama, bez względu na samogłoskę tematu (brak harmonii wokalicznej).
Czas przeszły
Tryb przypuszczający czasu przeszłego tworzy się przez dodanie do formy oznajmującej czasu przeszłego słówka volna. A więc:
Ezt nem csinálnám - Nie robiłbym tego (teraz albo w przyszłości).
Ezt nem csináltam volna - Nie robiłbym tego (w przeszłości).
Zdania warunkowe
Zdania warunkowe tworzymy tak samo, jak w języku polskim (jeśli to po węgiersku ha, a w połączeniu z trybem przypuszczającym będzie oznaczać gdyby):
Jeśli będę miał pieniądze, pojadę do Grecji. ⇒ Ha lesz pénzem, elutazom Görögországba.
Gdybym miał pieniądze, pojechałbym za tydzień do Grecji. ⇒ Ha lenne pénzem, elutaznék Görögországba egy hét múlva. ("za tydzień" - egy hét múlva - oznacza, że mówimy o przyszłości oraz używamy trybu przypuszczającego czasu teraźniejszego)
Gdybym w zeszłym roku miał pieniądze, pojechałbym do Grecji. ⇒ Ha tavaly lett volna pénzem, elutaztam volna Görögországba. ("w zeszłym roku" - tavaly - oznacza, że mówimy o przeszłości oraz używamy trybu przypuszczającego czasu przeszłego; tryb przypuszczający czasu przeszłego dla czasownika być tworzymy z użyciem formy lett, nie volt - p. sekcja "Czasownik być")
Czasownik być
W języku węgierskim czasownik być w bezokoliczniku brzmi lenni. Jego odmiana jest następująca:
| Osoba |
tryb oznajmujący |
tryb przypuszczający |
tryb rozkazujący |
czas
teraźniejszy |
czas
przeszły |
czas
przyszły |
czas
teraźniejszy |
czas
przeszły |
czas
teraźniejszy |
| Én |
vagyok |
voltam |
leszek |
lennék |
lettem volna |
legyek |
| Te |
vagy |
voltál |
leszel |
lennél |
lettél volna |
legyél, légy |
| Ő |
van |
volt |
lesz |
lenne |
lett volna |
legyen |
| Mi |
vagyunk |
voltunk |
leszünk |
lennénk |
lettünk volna |
legyünk |
| Ti |
vagytok |
voltatok |
lesztek |
lennétek |
lettetek volna |
legyetek |
| Ők |
vannak |
voltak |
lesznek |
lennének |
lettek volna |
legyenek |
W 3. osobie liczby pojedynczej oraz mnogiej czasu teraźniejszego trybu oznajmującego używamy czasownika być tylko do określenia posiadania albo przebywania (znajdowania się gdzieś), natomiast nie używamy do określenia stanu albo zawodu. Wówczas funkcję orzeczenia pełni np. przymiotnik.
Boldog vagyok - Jestem szczęśliwy.
Boldog vagy - Jesteś szczęśliwy.
Ők boldogok / Tamás boldog - Oni/one są szczęśliwi/e. Tomasz jest szczęśliwy.
Tamás diák. - Tomasz jest uczniem / studentem.
A juh állat. - Owca to zwierzę.
Munkában vagyok - Jestem w pracy.
Tamás az iskolában van. - Tomasz jest w szkole.
Tamás boldog lenne, ha nem lenne az iskolában. - Tomasz byłby szczęśliwy, gdyby nie był w szkole.
Tamás volt tegnap a vidámparkban és nagyon boldog volt emiatt. - Tomasz był wczoraj w wesołym miasteczku oraz był bardzo szczęśliwy z tego powodu.
Legyen szíves, adjon egy üveg tejet. - Proszę dać mi butelkę mleka (dosł. Niech Pan/Pani będzie miła)
Przeczenie wyrażamy słówkiem nem, które w przypadku 3. osoby czasu teraźniejszego trybu oznajmującego zlewa się z czasownikiem w jeden wyraz:
nem van = nincs
nem vannak = nincsenek
Zasada stosowania czasownika być w tym przypadku zostaje zachowana:
Nem vagyok boldog. - Nie jestem szczęśliwy.
Ők nem boldogok / Tamás nem boldog - Oni/one nie są szczęśliwi/e. Tomasz nie jest szczęśliwy. (nie mówimy tu nem van / nem vannak!)
Nem vagyok munkában. - Nie jestem w pracy.
Tamás nincs az iskolában. - Tomasza nie ma w szkole.
A gyerekek már nincsenek a kertben. - Dzieci już nie ma w ogrodzie.
Ne legyen ilyen vagány! - Niech Pan nie będzie taki cwany!
Przymiotnik
Do przymiotników stosuje się te same zasady co do rzeczowników, czyli potrafią one przyjmować te same końcówki na takich samych zasadach. Ale jeśli przymiotnik jest jako przydawka (określa rzeczownik), nie odmienia się. A więc powiemy:
Ezek a házak magasak - Te domy są wysokie. Ale: Ezek a magas házak - To są wysokie domy.
Az egyiptomi piramisokat gyönyörűeknek tartják. - Piramidy egipskie uważa się za cudowne (-eknek - końc. l. mn + końc. celownika). Ale: Az egyiptomi piramisokat gyönyörű építményeknek tartják. - Piramidy egipskie uważa się za cudowne budowle.
Stopniowanie przymiotników
- stopień wyższy tworzymy za pomocą przyrostka -bb, -abb albo -ebb, np.: magas (wysoki) → magasabb (wyższy)
- stopień najwyższy tworzymy poprzez dodanie przedrostka leg- do stopnia wyższego np.: magasabb (wyższy) → legmagasabb (najwyższy)
Najczęściej spotykane wyjątki:
- kicsi / kis - kisebb - legkisebb (mały - mniejszy - najmniejszy)
- bátor - bátrabb - legbátrabb (odważny - odważniejszy - najodważniejszy)
- jó - jobb - legjobb (dobry - lepszy - najlepszy)
- nehéz - nehezebb - legnehezebb (ciężki - cięższy - najcięższy)
- könnyű - könnyebb - legkönnyebb (łatwy - łatwiejszy - najłatwiejszy)
- hosszú - hosszabb - leghosszabb (długi - dłuższy - najdłuższy)
- lassú - lassabb - leglassabb (wolny - wolniejszy - najwolniejszy)
- bő - bővebb - legbővebb (szeroki - szerszy - najszerszy)
Porównanie
Przy porównaniu używamy spójnika mint oznaczający niż np.: Az asztal nagyobb mint a szék co jest jednoznaczne ze zdaniem: stół (jest) większy niż krzesło. Inna możliwość to dodanie końcówki -nál, -nél na przykład: az asztal nagyobb a széknél, czyli: stół (jest) większy od krzesła. Warto zauważyć, że wiele przymiotników odmienia się nieregularnie.
Liczebnik
Liczebniki w j. węgierskim dzieli się na określone oraz nieokreślone.
Liczebniki określone
Banknot tysiącforintowy. Słowo
forint jest w liczbie pojedynczej, rzeczownik nie przybiera w języku węgierskim formy liczby mnogiej, kiedy stoi przed nim liczebnik.
Do liczebników określonych należą:
a) główne np. egy (jeden). Jeśli liczebnik podstawowy jest przed rzeczownikiem, to rzeczownik NIE PRZYBIERA liczby mnogiej, np.: négy asztal (cztery stoły, dosł. cztery stół).
Nazwy liczebników:
1 - egy, 2 - két / kettő, 3 - három, 4 - négy, 5 - öt, 6 - hat, 7 - hét, 8 - nyolc, 9 - kilenc, 10 - tíz
Liczebniki od 11 do 19 tworzy się przez dodanie nazwy odpowiedniej cyfry do przedrostka tizen-:
11 - tizenegy, 12 - tizenkét / tizenkettő, ..., 19 - tizenkilenc
Liczebnik 20 to húsz. Liczebniki od 21 do 29 tworzy się przez dodanie nazwy odpowiedniej cyfry do przedrostka huszon-:
21 - huszonegy, 22 - huszonkét / huszonkettő, ...
Liczebnik 30 to harminc. Dalsze "dziesiątki" tworzy się przez dodanie do nazwy odpowiedniej cyfry końcówki -van/-ven (zgodnie z zasadą harmonii wokalicznej; samogłoski długie się skracają!):
40 - negyven, 50 - ötven, 60 - hatvan, ..., 90 - kilencven
Liczebniki typu 33, 45, 71, itp., piszemy już bez zmiany nazwy liczebnika dziesiątek - ale łącznie (harminchárom, negyvenöt, hetvenegy).
Liczebnik 100 to száz. Dalsze "setki" tworzy się przez dodanie do nazwy odpowiedniej cyfry końcówki -száz:
200 - kétszáz, 300 - háromszáz, ..., 900 - kilencszáz
Liczebnik 1000 to ezer (dalej - kétezer, háromezer,...), 1 000 000 - millió.
b) porządkowe, które tworzymy poprzez dodanie końcówki -adik, -edik, -ödik albo -odik zgodnie z zasadami harmonii samogłoskowej. Wyjątkami są:
- első (pierwszy)
- második (drugi)
c) ułamkowe. Liczebniki ułamkowe tworzy się od liczebników głównych przez dodanie przyrostka -ad, -od, -ed albo -öd, stosując zmiany rdzenia zachodzące przy tworzeniu liczebników porządkowych, np.: egy harmad (jedna trzecia). Wyjątek stanowi egy ketted, czyli jedna druga.
Két / kettő
Liczebnik 2 przyjmuje w języku węgierskim dwie formy:
1. Formy dłuższej kettő używamy najczęściej, kiedy jest samodzielnie: Hány kenyeret kérsz? - Kettőt. (Ile chcesz [prosisz] chlebów? - Dwa.)
2. Formy krótszej két używamy, kiedy pełni funkcję przydawki (Két kenyeret kérek - Poproszę dwa chleby) oraz w złożeniach (np. kétszer - dwukrotnie, kétfejű - dwugłowy). Jednak albowiem két jest podobne w brzmieniu do hét (7), w poniektórych przypadkach (jak np. przy określaniu sumy pieniędzy albo współrzędnych swojego położenia) lepiej użyć formy kettő.
Podobne zasady dotyczą np. liczebnika mindkettő - obydwaj, obydwoje, a także liczebników złożonych (12, 22, 32,...)
Taki "dualizm" jest cechą charakterystyczną języków ugryjskich. W języku chantyjskim mamy kat / kătɘn, zaś w mansyjskim - kit / kitiɣ[2].
Przedimek
Przedimek w języku węgierskim jest nieokreślony (egy - dosł. jeden, jak po niemiecku, francusku, hiszpańsku) albo określony (a / az - zależnie od tego, czy wyraz zaczyna się na spółgłoskę, czy samogłoskę).
Przedimka nieokreślonego używamy, gdy:
- chodzi nam o pojedynczą sztukę czegoś, zwłaszcza, kiedy wspominamy o tym po raz pierwszy (Kérek egy tollat - Poproszę długopis. NOX ez egy magyar zenecsoport - NOX jest węgierską grupą muzyczną.)
- wyrażamy, że coś gdzieś jest, nie kładąc nacisku na miejsce (Az asztalon van egy telefon - Na stole jest telefon - analogicznie do hiszp. hay albo ang. there is) - ale kiedy nacisk kładziemy na miejsce, użyjemy już przedimka określonego (A telefon az asztalon van - Telefon jest na stole - analogicznie do hiszp. está)
Przedimka określonego używamy częściej:
- gdy określamy "typ" desygnatu, a nie pojedynczą sztukę (Az áruház nyolckor nyit - Dom towarowy otwierają o ósmej - w znaczeniu "domy towarowe" jako instytucja; A harangokat bronzból öntik - Dzwony odlewa się z brązu - "dzwon" jako typ przedmiotów)
- gdy określamy pojęcia abstrakcyjne (A szépség nem minden - Piękno to nie wszystko; Ilyen az élet - Takie jest życie)
- gdy określamy materiał albo gatunek, ale nie w połączeniu "coś jest zrobione z czegoś" (A víz nélkülözhetetlen az élethez - Woda jest niezbędna do życia. Szeretem a magyar borokat - Lubię węgierskie wina. Ale: Ez a táska bőrből van - Ta torba jest ze skóry; p. też przykład z dzwonami - bronz nie ma przedimka)
- gdy określamy czynności (Az úszás nagyon egészséges - Pływanie jest bardzo zdrowe)
- w połączeniu z nazwami gór, rzek, mórz, prowincji: a Duna, a Kárpátok, a Földközi tenger (Morze Śródziemne), az Alföld (Wlk. Niz. Węgierska), a Mazovia (Mazowsze), a Gellerthégy (Góra Gellerta w Budapeszcie)
- w połączeniu z wieloczłonowymi nazwami państw (az Egyesült Államok - Stany Zjednoczone, a Magyar Köztársaság - Republika Węgierska)
- w połączeniu z nazwą miasta, dzielnicy, państwa albo kontynentu, kiedy nazwa ta jest określona przydawką (a régi Európa - Stara Europa, a kis Svájc - mała Szwajcaria, a szép Roma - piękny Rzym, a veszélyes Bronx - niebezpieczny Bronx); ogólnie jednak miasta, dzielnice, państwa oraz kontynenty nie posiadają żadnego przedimka
- w połączeniu z zaimkiem dzierżawczym oraz z rzeczownikiem z końcówką dzierżawczą (Ez a kocsi nem az enyém - Ten samochód nie jest mój. A mi irodánk a földszinten van - Nasze biuro jest na parterze)
Nie używamy żadnego przedimka w przypadkach wspomnianych wyżej, a także:
- gdy klasyfikujemy desygnat (np. mówimy o zawodach: A bátyám mérnök - Mój (starszy) brat jest inżynierem. Lub: Ez nem bor - To nie wino. A juh állat - Owca to zwierzę)
- gdy rzeczownik wyznacza ogólne czynności albo rzeczy (Este mindig tévét nézek - Wieczorem stale oglądam telewizję)
- gdy mówimy o części większej całości (Vízet kérek - Poproszę wody. Fehér lovat vettem a vásáron - Na targu kupiłem białego konia [jednego z wielu]) - w języku polskim wielokrotnie (choć nie zawsze) taki rzeczownik jest w dopełniaczu, w fińskim - w partitivusie
- w połączeniu z imionami oraz nazwiskami
Prawidłowe użycie przedimka jest dużo ważniejsze w języku węgierskim, niż w poniektórych innych, posiadających przedimki (np. angielskim czy romańskich), albowiem od przedimka stojącego przed dopełnieniem zależy, czy czasownik rządzący tym dopełnieniem wystąpi w koniugacji podmiotowej, czy przedmiotowej. Podobnie jest w jęz. niemieckim, gdzie od przedimka zależy końcówka przydawki.
Słownictwo
Pochodzenie[3]
Podstawowy oraz najczęściej używany zasób słów w języku węgierskim jest pochodzenia ugrofińskiego, w większości widać podobieństwo do innych języków z tej rodziny. Dotyczy to słów z takich dziedzin życia, jak:
- części ciała (węg. faj, fiń. pää - głowa; węg. fül, komi pel` - ucho; węg. szem, fiń. silmä - oko; węg. száj, fiń., est. suu - usta; węg. kéz, fiń., est. käsi - ręka)
- życie rodzinne (węg. anya, fiń. emä - matka; węg. ős - starodawny, fiń. isä - ojciec; węg. vő, fiń. vävy - zięć)
- sprawy życia pośmiertnego oraz pradawnej religii (węg. lélek, chant. lil - dusza, fiń. löyly - opar)
- nazwy najdawniej znanych metali (węg. vas - żelazo, fiń. vaski - miedź; węg. ón, mar. wulno - cyna)
- myślistwo oraz przygotowanie żywności (węg. nyíl, fiń. nuoli - strzała; węg. háló, fiń. kalin - sieć; węg. leves, fiń. liemi - zupa; węg. vaj, fin. voi - masło; węg. kő, fiń., est. kivi - kamień; węg. kés, mar. küzö - nóż; węg. méh, fiń. mehiläinen - pszczoła; węg. mell - pierś, fiń. maito - mleko; węg. vér, fiń. veri - krew)
Ok. 200 lat p.n.e. Węgrzy zamieszkiwali tereny nad Kamą, gdzie kontaktowali się z Protobułgarami. Z kolei ok. VII w. n.e. znaleźli się nad Morzem Azowskim, gdzie posiadali kontakt z Chazarami. Wtedy do języka węgierskiego przedostało się dużo słów pochodzenia tureckiego. Głównie dotyczyły one hodowli oraz uprawy ziemi (bika - byk, kecske - koza, disznó - świnia, tyúk - kura, búza - pszenica, árpa - jęczmień, alma - jabłko, szőlő - winogrona, bor - wino), mieszkania (kép - obraz, ól - chlew, sátor - namiot), prawa (törvény - ustawa), przesądów (boszorkány - czarownica, sárkány - smok, bűvöl - zaczarować), wytwórstwa oraz zawodów (gyárt - produkować, gyúr - miesić ciasto, ács - cieśla, szűcs - kuśnierz). Z tych czasów pochodzi też trochę słów irańskich (tehén - krowa, tej - mleko, híd - most).
Po zasiedleniu basenu karpackiego (895 rok) Węgrzy przejęli dużo słów od Słowian. Dotyczą one rolnictwa (szilva - śliwka, bab - fasola, káposzta - kapusta, répa - rzepa, villa - widelec, widły, gereblye - grabie, asztag - stóg, patkó - podkowa, bárány - baran, kacsa - kaczka, galamb - gołąb), urządzenia domu (udvar - dwór, konyha - kuchnia, gerenda - belka, ale też grzęda, ablak - okno, por. obłok, kémény - komin, asztal - stół, polc - półka, kulcs - klucz), jedzenia (ebéd - obiad, uzsonna - podwieczorek, por. ros. ужин - kolacja, vácsora - kolacja, por. wieczór, kolbász - kiełbasa, szalonna - boczek, por. ros. сало - słonina), ubrania (szoknya - spódnica, por. suknia, csizma - buty z cholewami, por. ciżma), życia rodzinnego (mostoha - macocha, unoka - wnuk), spraw państwowych oraz kościelnych (király - król, ispán - wysoki urzędnik królewski, por. żupan, tiszt - oficer, por. czcić, pecsét - pieczęć, kereszt - krzyż, pap - ksiądz, por. ros. поп, barát - przyjaciel, ale też brat zakonny, apáca - opat), dni tygodnia (patrz sekcja Pożyczki słowiańskie), narzędzi (kalapács - młotek, por. klepać, abroncs - obręcz, vödör - wiadro, cseber - ceber), nazwy narodów (görög - Grek, német - Niemiec, lengyel - Polak, od nazwy plemienia Lędzian, szerb, horvát, ukrán).
Po przyjęciu chrześcijaństwa do języka węgierskiego przeszło dużo słów z łaciny. Dotyczyły one z reguły religii, edukacji oraz organizacji państwa oraz kościoła (angyal - anioł, ostya - opłatek, por. hostia, templom - świątynia, kościół, iskola - szkoła, tábla - tablica, kréta - kreda, lecke - lekcja, papír - papier, tinta - atrament, por. hiszp. tinta) oraz ziół oraz przypraw (gyömbér - imbir, por. franc. gingembre, menta - mięta, zsálya - szałwia, por. łac. salvia).
Na język węgierski stale silny wpływ miał język niemiecki. Wpływ ten nasilił się po objęciu tronu węgierskiego przez Habsburgów w XVI wieku. Równocześnie ponad połowę kraju zajęli Turkowie, powodując nowy napływ słów tureckich. W wieku XVIII pojawiły się słowa pochodzenia francuskiego oraz włoskiego, od końca wieku XIX - słowa angielskie. Wśród młodzieży oraz w żargonach są też słowa pochodzenia cygańskiego (np. csaj - dziewczyna, "panna", duma - bzdury) czy też jidisz (haver - "gościu", srác - chłopak).
W poniższej tabeli[4] przedstawiono procentowy udział wielorakich źródeł pochodzenia słownictwa węgierskiego. Jest to udział liczony słownikowo (nieuwzględniający frekwencji słów).
Język węgierski na początku XIX wieku doznał znacznej reformy. Było wówczas dodanych blisko 10.000 nowych słów utworzonych na podstawie tradycyjnych ugrofińskich rdzeni, dzięki czemu zdołano zachować pierwotny oraz "nieskażony" charakter języka. nieoczekiwanie tego w tym czasie powstała specjalna instytucja, której zadaniem była dbałość o jego dalszą czystość oraz ciągłe wykonywanie węgierskich odpowiedników słów międzynarodowych, takich jak np. rendőrség - policja, szálloda - hotel, számítógép - komputer czy étterem - restauracja; co także aktualnie jest powodem dużej odmienności oraz niezrozumiałości języka węgierskiego dla osób posługujących się językami indoeuropejskimi.[5]
| pochodzenie |
udział procentowy |
| ugrofińskie |
21 |
| słowiańskie |
20 |
| niemieckie |
11 |
| tureckie |
9,5 |
| łacińskie oraz greckie |
6 |
| romańskie |
2,5 |
| irańskie |
1 |
| nieznane |
30 |
W tekstach (a więc z uwzględnieniem frekwencji występowania) 80 - 90% słów ma pochodzenie ugrofińskie.
Puryzm językowy
Węgrzy wielokrotnie tłumaczą dosłownie na węgierski słowa pochodzące z angielskiego, greki czy też łaciny, w innych językach istniejące praktycznie bez zmian - albo też znajdują własne określenia dla takich pojęć. Jest to jedną z przyczyn, dla której węgierski sprawia trudność osobom uczącym się go.
történik - zdarza się ⇒ történelem - historia
számít - liczy, gép - maszyna ⇒ számítógép - komputer
vegyes - mieszany, tan - nauka ⇒ vegytan - chemia (choć wielokrotnie używa się też słowa kémia)
Föld - Ziemia, rajz - rysuje ⇒ földrajz - geografia
ír - pisze ⇒ írodalom - literatura; helyes - właściwy ⇒ helyesírás - ortografia
ügy - sprawa, véd - broni ⇒ ügyvéd - adwokat; vivő - noszący (visz - nosi) ⇒ ügyvivő - charge d'affaires
szállás - kwatera ⇒ szálloda - hotel
mér - mierzy ⇒ mérnök - inżynier
riaszt - straszy ⇒ riasztó - alarm
igazgat - zarządzać ⇒ igazgató - dyrektor
követ - idzie za kimś; wysłannik, poseł; nagy - duży ⇒ nagykövet - ambasador, nagykövetség - ambasada
más, másik - odmienny ⇒ (le)másol - kopiuje
kerék - koło, pár - para ⇒ kerékpár - rower (choć powiada się też bicikli)
rend - porządek, őr - strażnik ⇒ rendőr - policjant, rendőrség - policja
társ - kolega, towarzysz, köz - przedrostek oznaczający wspólny ⇒ köztársaság - republika
víz - woda, ló - koń ⇒ víziló - hipopotam (po grecku - w swob. tłum. koń rzeczny)
Bogactwo czasowników
Węgrzy posiadają dużą inwencję w tworzeniu czasowników od niemalże dowolnych wyrazów. Bardzo to upraszcza porozumiewanie się, ale może też wprawić w zdumienie obcokrajowca. Takie czasowniki są najczęściej ikowe.
sör - piwo ⇒ sörözik - pije piwo
bor - wino ⇒ borozik - pije wino
pálinka - wódka ⇒ palinkázik - pije wódkę (tu trzeba uważać - kiedy powiemy iszik palinkát, może to zostać zrozumiane jako pije wódkę nałogowo)
gomba - grzyb ⇒ gombázik - zbiera grzyby
kerékpár - rower ⇒ kerékpározik - jeździ na rowerze
foci - futbol (również labdarúgás - dosł. kopanie piłki) ⇒ focizik - gra w piłkę
Do kategorii slangu trzeba zaliczyć np.:[6]
csaj - panienka ⇒ (be)csajozik - "idzie na dziewczyny"
i analogicznie: pasi - facet ⇒ (be)pasizik ⇒ podrywa facetów
banda - banda ⇒ bandázik - włóczy się z kimś
Istnieje także czasownik békávézik. Pochodzi on od skrótu BKV - Budapesti Közlékedési Vallalát (Budapeszteńskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne) oraz oznacza z reguły korzystać z komunikacji miejskiej Budapesztu. Ale od niedawna oznacza też podkradać publiczne pieniądze, co ma związek z ujawnionymi aferami finansowymi w BKV.[7][8]
Pożyczki słowiańskie
| wyraz węgierski |
polski odpowiednik |
| mezsgye |
miedza |
| kasza |
kosa |
| széna |
siano |
| konkoly |
kąkol |
| dorong |
drąg |
| galamb |
gołąb |
| kutya |
pies (w języku bułgarskim oraz macedońskim куче - kucze/kucie) |
| munka |
praca (męka) |
| szerda |
środa |
| csütörtök |
czwartek |
| péntek |
piątek |
| szomszéd |
sąsiad |
| káposzta |
kapusta |
| barázda |
bruzda |
| szalma |
słoma |
| len |
len |
| gereblye |
grabie |
| cseresznye |
czereśnia |
| szilva |
śliwka |
| málna |
malina |
| galagonya |
głóg |
| jávor |
jawor |
| bárány |
baran |
| kacsa |
kaczka |
| medve |
niedźwiedź |
| vidra |
wydra |
| giliszta |
glista |
| bolha |
pchła |
| rák |
rak |
| csónak |
czółno |
| patak |
potok |
| mocsár |
moczary |
| udvar |
podwórze |
| konyha |
kuchnia |
| pince |
piwnica |
| gerenda |
belka (grzęda) |
| asztal |
stół |
| polc |
półka |
| kulcs |
klucz |
| ebéd |
obiad |
| vacsora |
kolacja (wieczerza) |
| tészta |
ciasto |
| kalács |
kołacz |
| pecsenye |
pieczeń |
| kolbász |
kiełbasa |
| szalonna |
słonina |
| szoknya |
spódnica |
| család |
rodzina |
| cseléd |
czeladź |
| déd |
(pra)dziad |
| unoka |
wnuk |
| bodnár |
bednarz |
| takács |
tkacz |
| kovács |
kowal |
| kalapács |
młotek (klepacz) |
| borotva |
brzytwa |
| korong |
krąg |
| abroncs |
obręcz |
| vödör |
wiadro |
| király |
król |
| vajda |
wojewoda |
| ispán |
żupan |
| paraszt |
chłop (prosty) |
| pénz |
pieniądz |
| pecsét |
pieczęć |
| karácsony |
święta Bożego Narodzenia (przekraczać) |
| német |
niemiecki |
| lengyel |
polski |
| szabad |
wolny, swobodny |
| bolond |
błazen (błąd) |
| tompa |
tępy |
| pisztráng |
pstrąg |
| drága |
drogi |
| utca |
ulica |
| macska |
kot(ka) (mačka po chorwacku, serbsku, słoweńsku oraz słowacku) |
| szekerce |
siekiera |
Dialekty języka
Wyróżnia się osiem głównych dialektów języka węgierskiego[9] (patrz mapa):
1. Zachodni (nyugati):
- występowanie trzech samogłosek e - dwie opisane w sekcji "Fonetyka" oraz trzecia wymawiana pośrednio (ë), jak w polskim słowie miejsca: np. lehet (może być) ⇒ lëhet, legy (mucha) ⇒ lëgy (ale legy = bądź jest wymawiane normalnie!)
- wymowa długich ú, ű, í jako krótkich (út ⇒ ut - droga, víz ⇒ viz - woda)
- wymowa najkrótszego e jak słabego ö: betű ⇒ bötű - litera, felmegy ⇒ fölmëgy - wchodzi (drugie e jest wymawiane jak w polskim słowie miejsca)
- wypadanie l zamykającej sylabę z jednoczesnym ściśnięciem samogłoski: szalma ⇒ szóma - słoma, hallgat ⇒ hāgat - słuchać, milczeć (z długim a, ale wymawianym jak po polsku, a nie jak np. w węg. słowie áll)
- wymowa ly jak l: folyik ⇒ folik - płynie
- dźwięk j zmienia się po spółgłosce w gy albo ty: borjú ⇒ borgyú - cielę, apja ⇒ aptya - jego/jej ojciec
2. Zadunajski (dunántúli): Cechy dialektu zachodniego, a dodatkowo samogłoska a występująca po sylabie z długim á jest wymawiana ciaśniej niż literackie węgierskie a: lába ⇒ lábâ - noga (â wymawia się jak polskie o - ciaśniej niż węgierskie a), vágja ⇒ vággyâ - tnie (kon. przedm.; oprócz â mamy zmianę j po spółgłosce w gy)
3. Południowy (déli): Cechy dialektu zachodniego, ale silniejsza wymowa najkrótszego e jak słabego ö. W tej gwarze np. megette (zjadł, kon. przedm.) brzmi jak mögötte (za nim)
4. Cisański (tiszai, alföldi):
- zamiast długich ó, ő oraz krótkich zbitek ol, öl, są zacieśniające się dyftongi: bók ⇒ bouk - pokłon, volt ⇒ vaut - był, zöld ⇒ zöüd - zielony
- długie é wymawia się czasem jak í (pénz ⇒ pínz - pieniądze, kék ⇒ kík ⇒ niebieski), a czasem zastępuje się zacieśniającym dyftongiem (kéz ⇒ kéiz - ręka)
- wymowa ly oraz l przed samogłoskami jak j: lány ⇒ jány, lyuk ⇒ juk ⇒ dziura
5. Palóc:
- ly przed samogłoskami wymawiane jest bardziej jak lj, niż j (golyó ⇒ goˡjo - kula, pocisk, folyik ⇒ foˡjik - płynie); analogicznie wymawia się l
- ciaśniejsza wymowa a oraz á: szamár ⇒ szâmār - osioł (â jak polskie o, ā jak polskie a, ale dłużej), lány ⇒ ˡjāny - dziewczyna (wymowa l - j. w.)
- zmiękczanie n, d, t: von ⇒ vony - ciągnie, dinnye ⇒ gyinnyë - dynia, tükör ⇒ tyükör - lustro
- rozróżnianie e, ë, é
6. Północno-wschodni (északkeleti): Cechy podobne jak w dialekcie cisańskim, ale długie é zmienia się w dyftong otwierający ië: kék ⇒ kiëk
7. Środkowo-siedmiogrodzki (mezőségi) (już poza granicami obecnych Węgier): Cechy podobne jak w dialekcie cisańskim, poza tym:
- o wymawiane jak a: bor ⇒ bar - wino, gondol ⇒ gandal - myśli
- szerzej wymawiane ö, zwłaszcza akcentowane - trochę jak öe (ze słyszalnym e): ökör ⇒ öeköer - wół, ölel ⇒ öelel - przytula
- nieakcentowane ö wielokrotnie wymawiane jako e: tükör ⇒ tűker - lustro, ökrök ⇒ 'öekrek - woły
8. Szeklerski: Jest we wsch. Siedmiogrodzie, najbardziej niejednorodny ze wszystkich węgierskich dialektów. Sami Szeklerzy uważają się za Węgrów, ale ich pochodzenie nie jest ustalone[10]. Wedle badaczy rzeczywiście bywają oni węgierskiego pochodzenia, ale potrafią też pochodzić od Awarów albo Hunów oraz mogli zamieszkiwać Siedmiogród jeszcze przed zasiedleniem basenu karpackiego przez Węgrów. Cechy dialektu szeklerskiego:
- ścieśnienie samogłosek w jednych przypadkach: minket ⇒ münket - nas (biernik), titeket ⇒ tütököt - was (biernik), kis ⇒ küs - mały, énekel ⇒ éneköl - śpiewać
- otwarcie samogłosek w innych przypadkach: fül ⇒ fil - ucho, ünnep ⇒ innep - święto
- wymowa ly jako j, ale nie zawsze
- liczne słowa, nie używane przez pozostałych Węgrów
Na mapie widać jeszcze dialekt Czangów (nr 9). Czangowie to lud o analogicznie nieznanym pochodzeniu, jak Szeklerzy. Mieszkają w rumuńskiej części Mołdawii. Wyznają katolicyzm, w przeciwieństwie od prawosławnych Rumunów. Węgrzy uważają ich język za dialekt węgierskiego (zbliżony bardzo do średniowiecznej odmiany języka), ale jest on na tyle różny od współczesnego literackiego języka węgierskiego, że Węgrzy oraz Czangowie się nie rozumieją.
Rozmówki
Nazywam się XY. – XY vagyok.
Dzień dobry! – (rano:) Jó reggelt! (w ciągu dnia:) Jó napot!
Dobry wieczór! – Jó estét!
Dobranoc! – Jó éjszakát!
Dziękuję (bardzo)! – Köszönöm (szépen)!
Proszę! – Kérem! Szívesen!
Tak. – Igen.
Nie. – Nem.
(Nie) rozumiem. – (Nem) értem.
Przepraszam! – Elnézést!
Na zdrowie! – Egészségedre!
Varia
Określenie koloru czerwonego
Język węgierski ma dwa słowa na określenie koloru czerwonego: piros oraz vörös.
|
piros |
vörös |
| znaczenie dosłowne |
żywoczerwony |
ciemnoczerwony |
| znaczenie przenośne |
dla opisu przedmiotów nieożywionych bądź sztucznych, dla oddania obojętnego albo przychylnego nastawienia |
dla opisu przedmiotów ożywionych albo naturalnych (przedmiotów biologicznych, przyrodniczych, fizycznych, astronomicznych), dla oddania silnego zaangażowania emocjonalnego albo powagi |
| przykłady użycia |
czerwony znak, czerwona kredka, czerwona farba, czerwony dzień (w kalendarzu), czerwone policzki, czerwone usta, czerwone kwiaty, czerwone jabłko, kier, czerwony samochód, czerwone światło (jako zakaz), czerwień na fladze, czerwona papryka, czerwony pieprz |
komunizm, socjalizm, Armia Czerwona, czerwone wino, czerwony dywan (dla gości), miłość, Czerwony Krzyż, Morze Czerwone, czerwień (kolor światło w widmie), czerwone ciałka krwi, czerwona kapusta, czerwone niebo (przy zachodzie słońca) |
Związki pokrewieństwa
W węgierszczyźnie są pojęcia uwzględniające wiek rodzeństwa: öcs (młodszy brat), báty (starszy brat), húg (młodsza siostra), nővér (starsza siostra).
Istnieje też słowo testvér oznaczające pojedynczego członka rodzeństwa (brata albo siostrę) bez rozróżnienia ze względu na płeć - poprzez dodanie fiú (chłopak) albo lány (dziewczyna) da się utowrzyć słowo oznaczające brata (fiútestvér) albo siostrę (lánytestvér) bez określania ich wieku względem mówiącego.
Przodków oraz potomków da się nazywać do piątego pokolenia:
- nagy- (dziadkowie), np. nagyszülők (dziadkowie - nagy (duży)),
- déd- (pra-), np. dédapa (pradziadek),
- ük- (prapra-), np. ükunoka (wnuk wnuka),
- szép- (praprapra-), np. szépanya (babka prababci/pradziadka).
Przypisy
- ↑ Gy. Nanofvszky (red.) Nyelvrokonaink, Teleki Laszló Alapítvány, Budapest, 2000, s. 268
- ↑ Gy. Nanofvszky, s. 279 oraz 284
- ↑ Gy. Nanofvszky, s. 193, 194, 272, 273
- ↑ István Kenesei (red.) A nyelv és a nyelvek, Akadémiai Kiadó, Budapest, 2004, s. 77
- ↑ Budapeszt - Język węgierski
- ↑ Népszótár
- ↑ Békávézik - Szlengblog
- ↑ Hírszerző - Belföld - Végkielégítések: káoszba fullad a BKV botránysorozata
- ↑ Gy. Nanofvszky, s. 274, 275
- ↑ Kristó Gyula A székelyek eredete, Budapest, 2005
Literatura
- Istvan Varsányi Magyar-lengyel és lengyel-magyar szótár, Terra, Budapest, 1988
- Istvan Kenesei (red.) A nyelv és a nyelvek, Akadémiai Kiadó, Budapest, 2004
- György. Nanofvszky (red.) Nyelvrokonaink, Teleki Laszló Alapítvány, Budapest, 2000
- Hungarolingua - Magyar nyelvkönyv, t. 1-3, Debreceni Nyári Egyetem, Debrecen 1996-2001.
Linki zewnętrzne
