Współczesny zasięg geograficzny języków indoeuropejskich

     Kraje z urzędowym językiem indoeuropejskim używanym przez przeważajaca ilość obywateli

     Kraje z urzędowym językiem indoeuropejskim używanym przez mniejszość obywateli

Języki indoeuropejskie

Języki indoeuropejskie - jedna z największych oraz najwcześniej odkrytych rodzin języków. Zalicza się do niej kilkaset^[1] spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) oraz południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, z reguły za sprawą angielskiego, hiszpańskiego oraz portugalskiego. Aktualnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

Wśród 20 najczęściej używanych języków świata, 10 z nich trzeba do języków indoeuropejskich: angielski, hindi, hiszpański, francuski, rosyjski, portugalski, bengalski, niemiecki, urdu oraz perski.

Do języków indoeuropejskich należą pomiędzy innymi prawie wszystkie języki nowożytnej Europy, w tym polski, oraz wiele języków dawnych, udokumentowanych w różnym stopniu: niektóre, jak sanskryt, greka klasyczna albo łacina, znane z tysięcy obszernych tekstów, inne tylko z pojedynczych inskrypcji, imion, nazw miejscowych albo cytatów w tekstach autorów starożytnych.

Najdawniej zaświadczonym językiem indoeuropejskim (od XVIII w. p.n.e.) jest hetycki. Z połowy II tysiąclecia p.n.e. pochodzą najstarsze teksty greckie (mykeńskie); zapewne z tego samego okresu pochodzą najstarsze religijne teksty staroindyjskie (Rygweda) oraz być może staroirańskie (Awesta), spisane jednak wiele stuleci później na podstawie wielowiekowej tradycji ustnej.

Klasyfikacja języków indoeuropejskich

 Osobny artykuł: Klasyfikacja języków indoeuropejskich.

Schemat pokrewieństwa oraz rozmieszczenia języków indoeuropejskich

Hipotetyczny podział oraz rozmieszczenie języków indoeuropejskich 2000 lat p.n.e.

Do indoeuropejskiej rodziny językowej zaliczają się następujące grupy języków:^{potrzebne źródło}

• Anatolijska - wymarła, najstarsza oraz najbardziej odrębna grupa językowa
• Indoirańska, dzieląca się na 3 grupy:
  • Indoaryjska
  • Irańska
  • Nuristańska - pośrednia grupa pomiędzy językami indyjskimi a irańskimi

Pewni ludzie językoznawcy jako odrębną grupę klasyfikują języki dardyjskie, przez pozostałych umieszczane jako podgrupa języków indyjskich.

• Helleńska - z zachowanym do dnia dzisiejszego zaledwie językiem greckim
• Italoceltycka, dzieląca się na 2 grupy:
  • Italska, wraz z językami romańskimi, pochodzącymi bezpośrednio z łaciny
  • Celtycka

Pokrewieństwo pomiędzy powyższymi dwiema grupami jest kwestionowane przez poniektórych językoznawców.

• Germańska
• Tracko-ormiańska

Kwestionowana przez poniektórych językoznawców. Tradycyjnie do grupy tej zalicza się istniejący do dziś język ormiański oraz wymarłe języki trackie, dackie oraz frygijski.

• Tocharska - dwa wymarłe języki z pogranicza współczesnych Chin.
• Bałtosłowiańska, dzieląca się na 2 grupy:
  • Bałtycka
  • Słowiańska
• Iliryjska - z zachowanym do dzisiaj albańskim oraz (prawdopodobnie) wymarłym wenetyjskim.

Do języków indoeuropejskich zaliczają się też dokładniej niesklasyfikowane:

• Język mesapijski
• Język gecki - wedle poniektórych językoznawców spokrewniony z językami tracko-ormiańskimi.
• Język pajoński

Ponadto do języków indoeuropejskich da się zaliczyć pewne języki sztuczne:

• Esperanto
• Interlingua
• Latina sine flexione
• Volapük

Najbardziej rozpowszechnione języki indoeuropejskie

Dane wedle encyklopedii Encarta oraz serwisu Ethnologue.

• Język angielski z grupy germańskiej - 1,15 miliarda mówiących, w tym 340 milionów jako język ojczysty
• Język hindi z grupy indoaryjskiej - 905 milionów mówiących, w tym 365 milionów jako język ojczysty
• Język hiszpański z grupy romańskiej - 450 milionów mówiących, w tym 320 milionów jako język ojczysty
• Język francuski z grupy romańskiej - 290 milionów mówiących, w tym 80 milionów jako język ojczysty
• Język rosyjski z grupy słowiańskiej - 265 milionów mówiących, w tym 165 milionów jako język ojczysty
• Język portugalski z grupy romańskiej - 205 milionów mówiących, w tym 180 milionów jako język ojczysty
• Język bengalski z grupy indoaryjskiej - 190 milionów mówiących, prawie jedynie jako język ojczysty
• Język niemiecki z grupy germańskiej - 120 milionów mówiących, w tym 100 milionów jako język ojczysty
• Język urdu z grupy indoaryjskiej - 115 milionów mówiących, w tym 60 milionów jako język ojczysty
• Język perski z grupy irańskiej - 75 milionów mówiących, w tym 40 milionów jako język ojczysty

Język praindoeuropejski

 Osobne artykuły: Język praindoeuropejski i Ekspansja języków indoeuropejskich.

Wspólnym przodkiem języków indoeuropejskich, nie zaświadczonym bezpośrednio, ale zrekonstruowanym częściowo za pomocą metody porównawczej, był język praindoeuropejski, istniejący w okresie neolitu. Termin "indoeuropejski" oznacza tylko tyle, że języki te znane są z wielkiego obszaru geograficznego sięgającego od Europy po Indie. Do rodziny indoeuropejskiej nie należą bynajmniej wszystkie języki Europy ani Indii; nazwa nie przesądza także kwestii lokalizacji prajęzyka całej rodziny (dotąd ostatecznie nie rozstrzygniętej).

Przeważajaca ilość rdzeni praindoeuropejskich składała się z dwu spółgłosek (lub grup spółgłosek), pomiędzy którymi pojawiała się samogłoska albo dyftong. Charakterystyczną cechą gramatyki indoeuropejskiej jest wymiana samogłosek (ablaut) w morfemach słowotwórczych (rdzeniach oraz przyrostkach). W zależności od budowy wyrazu oraz jego formy gramatycznej ten sam rdzeń albo przyrostek mógł zawierać *e, *o - tzw. stopień pełny (czasem także ich długie odpowiedniki *e: albo *o: - stopień wzdłużony) albo tracić samogłoskę - stopień zaniku.

Praindoeuropejski był językiem fleksyjnym, analogicznie jak język polski. Deklinacja uwzględniała osiem przypadków (siedem jak w polskim oraz ablativus, odpowiadający na pytania "skąd? od kogo/czego?") oraz trzy liczby: pojedynczą, podwójną oraz mnogą. Trzy rodzaje gramatyczne (męski, żeński oraz nijaki) rozwinęły się prawdopodobnie tylko w części rodziny indoeuropejskiej (poza językami anatolijskimi) – teoria ta (kwestionowana przez poniektórych indoeuropeistów) zakłada, że dawniejszy system zawierał dwie klasy gramatyczne rzeczowników (ożywione oraz nieożywione).

Badania porównawcze języków indoeuropejskich (pochodzących od prajęzyka indoeuropejskiego) wskazują na stopniowe wyodrębnianie się poszczególnych współczesnych indoeuropejskich rodzin językowych, co cząstka ekspertów z pewną dozą ostrożności łączy z wyodrębnianiem się poszczególnych kultur indoeuropejskich. Wyniki tych badań sugerują wyodrębnienie się w pierwszej kolejności języków, z których wywodzą się późniejsze bądź dzisiejsze ormiański, hetycki, grecki, indoirańskie oraz tracki, a dopiero w dalszej kolejności m.in. języków romańskich, celtyckiego, germańskich, bałtyckich oraz słowiańskich.

Pochodzenie języków indoeuropejskich

Hipotetyczna praojczyzna oraz ekspansja indoeuropejczyków na podstawie badań genetycznych

Wśród językoznawców nie ma zgodności, gdzie znajdowała się pierwotna ojczyzna (Urheimat) języka praindoeuropejskiego. Aktualnie dominują 2 hipotezy: pontycko-kaspijska, umieszczająca ojczyznę rodziny indoeuropejskiej pomiędzy Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim, oraz anatolijska, wedle której języki indoeuropejskie wywodzą się z Anatolii, na terenach dzisiejszej Turcji.

Teoria pontycko-kaspijska

Teoria pontycko-kaspijska (teoria kurhanowa) była przedstawiona przez Mariję Gimbutas w roku 1956 na podstawie porównania wyników badań archeologicznych oraz językoznawczych. Gimbutas umieściła indoeuropejską ojczyznę na Wielkim Stepie, nadając swojej teorii nazwę kurhanowej, od kurhanów - kopcowatych mogił neolitycznych występujących na tym obszarze.

Wedle tej teorii, pomiędzy 4400 a 2800 r. p.n.e. konni wojownicy podbili przeważajaca ilość obszarów Europy oraz środkowo-zachodniej Azji, wypierając miejscową ludność oraz narzucając jej swój język.

Teoria anatolijska

W roku 1987 Colin Renfrew zasugerował związki pomiędzy rozprzestrzenianiem się języków indoeuropejskich a rewolucją neolityczną. Wedle jego teorii ojczyzna indoeuropejczyków znajdowała się na terenie Anatolii pomiędzy 6500 a 5000 lat p.n.e. W przeciwieństwie do teorii kurhanowej teoria anatolijska zakłada pokojowe rozprzestrzenianie się języka oraz kultury indoeuropejskiej.

Wedle Renfrewa, językiem praindoeuropejskim posługiwali się anatolijscy rolnicy ok. 7 tysięcy lat temu. 500 lat później, wskutek rolniczych migracji, stał się on rozprzestrzeniony na tereny dzisiejszej Grecji, a następnie wzdłuż Dunaju do Europy Środkowej. Podczas jego rozpowszechniania powstawały zróżnicowane dialekty, które dały podstawy poszczególnym indoeuropejskim grupom językowym.

W 2003 r. biolodzy ewolucyjni Russel Gray oraz Quentin Atkinson na podstawie glottochronologicznych badań 87 języków indoeuropejskich ustalili, że języki anatolijskie są najstarszą grupą indoeuropejską, równocześnie najbardziej zbliżoną do języka praindoeuropejskiego. Jego wiek stał się określony na 7800 do 9800 lat (czyli w przedziale ok. 7800 - 5800 r. p.n.e.)

Inne hipotezy

Na temat pochodzenia języków indoeuropejskich wysuwano też wiele innych hipotez, jednak nie zyskały one większego uznania. Do ciekawszych należą:

• Teoria armeńska Tamaza Gamkrelidzego oraz Wiaczesława Wsiewołodowicza Iwanowa, wskazująca jako ojczyznę Jezioro Urmia na Wyżynie Armeńskiej
• Teoria indyjska, z reguły indyjskich językoznawców, łącząca praindoeuropejczyków z Cywilizacją doliny Indusu
• Teoria północnoeuropejska, pochodząca z przełomu XIX oraz XX wieku, utożsamiająca ludy germańskie z Aryjczykami, dająca podstawy rasistowskim teoriom narodowego socjalizmu.

Drzewo filogenetyczne zbudowane przez genealogię Y-DNA^[2] populacji europejskich wskazuje na istnienie populacji z męską haplogrupą Y-DNA R1, żyjącą około 18500 lat temu w Azji Centralnej, z której wywodzą się dwie duże podgrupy, R1a oraz R1b. Haplogrupa R1a jest dziś u ludów posługujących się językami indoaryjskimi, słowiańskimi oraz bałtyckimi, czyli mówiących językami satemowymi. Haplogrupa R1b jest zasadniczo u ludów zachodnioeuropejskich: celtyckich, celto-germańskich, italo-greckich. Należy jednak pamiętać, że pochodzenie genetyczne określonych grup ludności nie musi automatycznie wskazywać na pochodzenie ich języków. W historii ludzkości wielokrotnie zdarzało się bowiem, że narody przejmowały język ludów przez siebie podbitych albo też język najeźdźców - do przejmowania języka mogło także dochodzić w wyniku pokojowych kontaktów kulturowych. Również same haplogrupy wyodrębniły się ponad 10 tys. lat przed samym powstaniem rodziny języków indoeuropejskich.

Pokrewieństwo rodziny indoeuropejskiej z innymi

Pokrewieństwo indoeuropejskiej rodziny językowej z innymi rodzinami nie jest bliżej znane, jednak niektórzy językoznawcy (na podstawie prac Władisława Illicza-Switycza oraz Aarona Dołgopolskiego) sugerują istnienie hipotetycznej makrorodziny języków nostratycznych. Miałyby do niej należeć, obok języków indoeuropejskich, takie języki jak uralskie, ałtajskie, drawidyjskie oraz inne. Inni łączą języki indoeuropejskie w takie makrorodziny jak eurazjatycka (Joseph Greenberg) czy pontyjska.

Wedle przeciwników tych hipotez, główna ich słabość opiera się na tym, że są one zbudowane na podstawie podobieństw słownikowych, bez uwzględnienia zbieżności gramatycznych, które są o wiele trwalsze niż słownictwo. Krytycy wskazują też na to, że rdzenie wielu słów są tylko rekonstrukcjami, które nie zostały zaobserwowane w żadnym zachowanym języku. Oznacza to rekonstrukcję prajęzyka na podstawie rekonstrukcji słów, co nie bywa do końca wiarygodne oraz uznawane za fakt.

Języki kentum oraz satem

Języki kentum oraz satem na początku I tysiąclecia n.e. Kolor niebieski - języki kentum, czerwony - języki satem. Ciemnoczerwonym kolorem zaznaczono hipotetyczne centrum palatalizacji indoeuropejskiej.

 Osobne artykuły: Języki kentum i Języki satem.

Pierwotnie językoznawcy dzielili języki indoeuropejskie na 2 grupy: kentum oraz satem. W językach satemowych w procesie palatalizacji indoeuropejskiej szeregi głosek k oraz k^w zlały się w k, z tym że miękkie k^' zmieniło się w zwarto-szczelinową spółgłoskę typu ć/cz, a następnie w ś, sz albo s. W językach kentumowych z kolei upodobniły się do siebie szeregi głosek k^' oraz k przechodząc w jednolite k, natomiast labialna głoska k^w zachowała swoją odrębność.

Pod względem geograficznym do grupy satemowej trzeba przeważajaca ilość języków "wschodnich" (z wyjątkiem tocharskich oraz anatolijskich). Języki "zachodnie" należą do grupy kentumowej. Izoglosa kentum-satem biegnie poprzez grupę języków tracko-ormiańskich, pewne minimalne własności języków satemowych wykazuje też język grecki (zasadniczo kentumowy).

Języki kentumowe nie są ze sobą spokrewnione monofiletycznie (nie pochodzą od wspólnego języka proto-kentumowego). W przypadku języków satemowych cząstka językoznawców uważa, że bywają one w ten sposób spokrewnione (tworząc hipotetyczną grupę języków proto-satemowych, "indo-słowiańskich"), czego dowodem ma być przedstawiona powyżej wspólna innowacja głosek.

Badania nad językami indoeuropejskimi

W roku 1585, Filippo Sassetti, kupiec z Florencji, zauważył podobieństwa pomiędzy sanskrytem oraz językiem włoskim (na przykład, devaḥ/dio 'bóg', sarpaḥ/serpe 'wąż', sapta/sette 'siedem', aṣṭa/otto 'osiem', nava/nove 'dziewięć')^[3].

Jako pierwszy pokrewieństwo pomiędzy językami indoeuropejskimi zauważył holenderski językoznawca Marcus Zuerius van Boxhorn w roku 1647. Zestawił on ze sobą języki: niderlandzki, grecki, łacinę, perski oraz niemiecki oraz przypisał im istnienie wspólnego językowego przodka, którego nazwał językiem scytyjskim. Do wymienionej grupy dodał w późniejszym czasie języki słowiańskie, celtyckie oraz bałtyckie. Jego hipoteza nie doczekała się jednak szerszego rozgłosu wśród ówczesnych językoznawców.

Powszechnie odkrycie pokrewieństwa języków indoeuropejskich przypisuje się sir Williamowi Jonesowi, sędziemu oraz orientaliście brytyjskiemu, który w wykładzie wygłoszonym w 1786 roku w Kalkucie zwrócił uwagę na uderzające zbieżności w zakresie słownictwa oraz struktury gramatycznej pomiędzy sanskrytem a językami europejskimi. Ogromny postęp w dziedzinie językoznawstwa indoeuropejskiego dokonał się w ciągu XIX w., a także w następstwie odkrycia oraz odczytania (już w XX w.) tekstów anatolijskich oraz tocharskich.

W roku 1959 Austriak Julius Pokorny opublikował Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, słownik etymologiczny wyrazów indoeuropejskich. Jest on do dziś największym źródłem zrekonstruowanych rdzeni praindoeuropejskich, jednak nie uwzględnia najnowszych trendów w morfologii oraz fonologii (pomija m.in. najnowsze dane z badań nad językami anatolijskimi oraz tocharskimi). W roku 1997 słownik Pokorny'ego stał się zmodernizowany oraz dostosowany do współczesnego stanu indoeuropeistyki przez niemieckiego językoznawcę Helmuta Rixa.

Przypisy

Bibliografia

• J. R. Mallory: In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth. Londyn: Thames and Hudson, 1991. ISBN 0-500-27616-1. 
• Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-14244-8. 
• Colin Renfrew: Archeologia oraz język : łamigłówka pochodzenia Indoeuropejczyków. Warszawa, Poznań: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13644-8. 
• August Schleicher, A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European Languages (1861/62).
• Calvert Watkins: The American heritage dictionary of Indo-European roots. Boston: Houghton Mifflin, 2000. ISBN 0-618-08250-6. 

Źródła internetowe

• Martin Kuckenburg, Pierwsze słowo. Narodziny mowy oraz pisma

Sprawdź też

• Język praindoeuropejski
• Ekspansja języków indoeuropejskich
• Języki kentum oraz Języki satem
• Rodzina językowa
• Języki świata
• Językoznawstwo historyczne
• Języki indo-tyrreńskie

Linki zewnętrzne

• Wykaz języków indoeuropejskich w bazie SIL
• Lista rdzeni praindoeuropejskich
• Przewodnik do rozpoznawania głównych języków Europy (ang.) (PDF)